Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Þéttbýlisvæðing

Kort sem sýnir hlutfall íbúa í þéttbýli og helstu þéttbýlissvæði árið 2018.
**Þéttbýlisvæðing** er hlutfallsleg fjölgun íbúa í þéttbýli á kostnað dreifbýlis og þær samfélagslegu áskoranir sem því fylgja. Þéttbýlismyndun á sér stað þegar byggðakjarnar myndast og vaxa og fólk fer í auknum mæli að búa og vinna í þessum kjörnum. Þéttbýlisvæðing getur stafað af fólksflutningum úr dreifbýli í þéttbýli eða hlutfallslega meiri fjölgun íbúa í þéttbýli miðað við dreifbýli. Með þéttbýlisvæðingu verða borgir og bæir til og stækka sem miðstöðvar atvinnulífs og stjórnsýslu. Samkvæmt spá Sameinuðu þjóðanna bjó yfir helmingur íbúa heimsins í þéttbýli frá og með árinu 2007. Búist er við að þetta hlutfall muni fara í 68% í þróunarlöndum og 86% í þróuðum löndum fyrir árið 2050.

Þéttbýlismyndun er náskyld öðrum félagslegum ferlum eins og nútímavæðingu, iðnvæðingu og hagræðingu. Hún nær yfir nokkrar ólíkar fræðigreinar eins og landfræði, félagsfræði, hagfræði og skipulagsfræði. Þéttbýlismyndun hefur í för með sér félagslegar, efnahagslegar og umhverfistengdar breytingar sem bjóða upp á fleiri tækifæri fyrir sjálfbærni með hagkvæmari notkun á auðlindum og landi.

Þéttbýlismyndun er ekki nútímafyrirbæri, heldur á hún rætur sínar að rekja til sögulegrar þróunar á stórum mælikvarða þar sem dreifbýlislífmynstur skiptast út fyrir þéttbýlislífsmynstur. Þróunin byrjaði fyrir þúsundum ára þegar veiðimenn og safnarar byrjuðu að safnast saman í þorpum. Þorpslífið einkennist af nánum erfðasamböndum, nánum félagslegum tengslum og sameiginlegri hegðun, en borgarlífið einkennist aftur á móti af fjarlægum erfðasamböndum, miklum samskiptum við ókunnugt fólk og samkeppni á milli einstaklinga.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Melilla

| Melilla
Ciudad Autónoma de Melilla |
| --- |
| Sjálfstjórnarhérað |
|  |
| Land | Spánn |
| Sjálfstjórn | 14. mars, 1995 |
| Þingsæti neðri deildar | 1 |
| Stjórnarfar |
|  • Forseti | Juan José Imbroda Ortíz (PP) |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 13,4 km2 |
| Mannfjöldi (2013) |
|  • Samtals | 83.679 |
|  • Þéttleiki | 6.244,7/km2 |
| Vefsíða | Ciudad Autónoma de Melilla |

Kort.
**Melilla** er spænsk útlenda og sjálfstjórnarborg á norðurströnd Afríku. Svæðið var fríhöfn þar til Spánn gekk í Evrópusambandið. Marokkó gerir tilkall til svæðisins.

  *Þessi Afríkugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vatnslitur

Listamaður gerir vatnslitamynd.
**Vatnslitur** er málunaraðferð þar sem litir eru leystir upp í vatni og bornir á vatnslitapappír sem er gerður úr bómull. Í dag koma litirnir yfirleitt fyrir í arabísku gúmmíi þar sem glýseríni eða hunangi hefur verið bætt við til að auka leysni þeirra. Helsta einkenni vatnslita er gagnsæi þannig að liturinn lýsist upp af ljósum lit pappírsins. Þetta greinir vatnsliti frá öðrum vatnsleysanlegum málningartegundum sem eru þekjandi eins og akrýlmálningu, gvassi og temperu. Vatnslitamálun er ævaforn tækni og má rekja aftur til fornsteinaldar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Víðerni

Innokovíðernið í Alaska.
**Víðerni** er náttúrulegt umhverfi á Jörðinni sem ekki hefur orðið fyrir umtalsverðum breytingum vegna athafna mannsins. Víða í heiminum er leitast við að varðveita þau víðerni sem eftir eru með því að takmarka athafnir manna þar með lögum.

Í íslenskum lögum um náttúruvernd nr. 60/2013 er „óbyggt víðerni“ skilgreint sem svæði í óbyggðum sem er að jafnaði a.m.k. 25 km2 að stærð eða þannig að hægt sé að njóta þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja og í a.m.k. 5 km fjarlægð frá mannvirkjum og öðrum tæknilegum ummerkjum, svo sem raflínum, orkuverum, miðlunarlónum og uppbyggðum vegum.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ernst Mach

Ernst Mach.
**Ernst Mach** (18. febrúar 1838 – 19. febrúar 1916) var austurrískur eðlisfræðingur og heimspekingur, sem er þekktastur fyrir framlag sitt til eðlisfræðinnar og rannsókna á höggbylgjum. Vísindaheimspeki hans hafði töluverð áhrif á rökfræðilega raunhyggju og gagnrýni hans á Newton varðaði veginn fyrir afstæðiskenningu Einsteins.

  *Þetta æviágrip  sem tengist eðlisfræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Theodor W. Adorno

Theodor W. Adorno árið 1964
**Theodor W. Adorno**, fæddur **Theodor Ludwig Wiesengrund** (11. september 1903 - 6. ágúst 1969) var þýskur heimspekingur, félagsfræðingur og tónskáld. Þekktastur er hann fyrir aðild sína að gagnrýnikenningum. Hann var einn af merkustu fræðimönnum 20. aldarinnar. Hann var kenndur við Frankfurtskólann þar sem að hann kenndi, ásamt fleiri merkum hugsuðum 20. aldarinnar.

## Uppeldi og yngri ár

Adorno var fæddur í Frankfurt am Main. Hann var einkabarn Oscar Alexander Wiesengrund (1870–1946) og Maria Calvelli-Adorno della Piana (1865–1952). Faðir hans rak farsælt vínútfluttningsfyrirtæki og mamma hans starfaði við söng. Systir móðir hans, Agathe sem bjó hjá þeim söng einnig og spilaði á píanó. Þær settu báðar mikið mark á æsku hans með tónlistalegu uppeldi og kennslu. Um tólf ára aldur spilaði hann verk eftir Beethoven á píanóið.

## Menntun og tónlist

Við sex ára aldur hóf hann nám við Deutschherren áður hann var færður yfir í Kaiser-Wilhelm Gymnasium, þar sem hann lærði frá 1913-1921. Hann útskrifaðist efstur í skólanum og segist hafa verið undir miklum áhrifum af bókunum *The Theory of the Novel* eftir Georg Lukács og *The Spirit of Utopia* eftir Ernst Bloch. Eftir útskrift hóf hann nám við tónsmíðar í Hoch Conservatory og var einnig í einkakennslu hjá vel virtum tónskáldum, Bernhard Sekles og Eduard Jung. Þar næst snéri Adorno sér að námi við heimspeki, sálfræði og félagsfræði við Johann Wolfgang Goethe háskólann í Frankfurt. Á meðal þess tók hann það upp að skrifa tónleikaumsagnir ásamt því að semja tónverk fyrir virt tímarit á borð við *Zeitschrift für Musik*, *Neue Blätter für Kunst und Literatur* og seinna meir fyrir the *Musikblätter des Anbruch*.

## Frankfurtskólinn og gagnrýnikenningar

Sumarið 1924 útskifast Adorno. Hans helsti áhrifavaldur í skólanum og leiðbeinandi var Hans Cornelius. Fyrir útskrift sína er hann búin að kynnast nokkrum af merkustu hugsuðum 20. aldarinnar í gegnum kennslustundir hjá Corneliusi, sem hann átti svo eftir að vinna náið með í framtíðinni, Max Horkheimer og Walter Benjamin. Þeir ásamt fleirum tóku sig saman undir hatti Fankfurtsskólann, sem var félagsvísinda og menningarmiðstöð merkra hugsuða með áherslu á sósilisma og að enda kapítalisma. Þeir lögðu grunninn að kenningu nefnd gagnrýnikenningar, þar sem þeir eru undir miklum áhrifum Karl Marx og hans kenningum um kapítalisma, Hegel og Nietzsche. Gagnrýnikenningar eru margar kenningar sem fjalla um það að kreppa sé sköpuð með stjórnmálum, hagfræði, menningu og neysluhyggju, en er þó mest viðhaldið með meðvitund. Með öðrum orðum að kapítalismi mati fólk af gerviþörfum og haldi þeim bældum og áhugalausum um hvað er í raun og veru að gerast í þjóðfélaginu.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Theodor W. Adorno*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 22. janúar 2016.

## Tenglar

*
*
*
# Helena Blavatsky

Helena Blavatsky
**Helena Petrovna Blavatsky** (rússneska: *Jelena Petrovna Blavatskaja*, fædd *von Hahn*; úkraínska: *Olena Petrivna Blavatska*; 12 ágúst 1831–8. maí 1891) var rússneskur rithöfundur sem stofnaði Guðspekifélagið árið 1875. Hún eignaðist fylgjendur víða um heim sem helsti kenningasmiður guðspekinnar.

Blavatsky fæddist inn í aðalsfjölskyldu af blönduðum rússnesk-þýskum ættum í Jekaterínóslav, þá í rússneska heimsveldinu (nú Dnipro í Úkraínu). Hún ferðaðist víða um Rússaveldi sem barn. Hún var að mestu sjálfmenntuð og fékk áhuga á vestrænni dulspeki á unglingsárunum. Samkvæmt fullyrðingum hennar síðar meir fór hún árið 1849 í fjölda langferða og heimsótti Evrópu, Ameríku og Indland. Hún hélt því einnig fram að á þessu tímabili hafi hún kynnst hópi vitringa, „meisturum hinnar fornu visku“, sem sendu hana til Shigatse í Tíbet, þar sem hún hlaut þjálfun í að öðlast dýpri skilning á samruna trúarbragða, heimspeki og vísinda. Bæði gagnrýnendur hennar samtíma og síðari ævisöguritarar hafa haldið því fram að sumar eða allar þessar ferðir hafi verið tilbúningur og að hún hafi varið þessu tímabili í Evrópu. Snemma á áttunda áratugnum tók Blavatsky þátt í spíritistahreyfingunni. Þrátt fyrir að verja raunverulega tilvist spíritískra fyrirbæra, var hún ósammála hugmyndum spíritista um að þeir sem samband næðist við væru andar látins fólks. Hún flutti til Bandaríkjanna árið 1873, vingaðist við Henry Steel Olcott og vakti athygli almennings sem miðill, en var líka ásökuð opinberlega um svik.

Árið 1875 stofnaði Blavatsky Guðspekifélagið í New York-borg ásamt Olcott og William Quan Judge. Árið 1877 gaf hún út *Isis Unveiled*, bók sem útlistaði guðspekilega heimssýn hennar. Blavatsky tengdi hana náið við dulspekilegar kenningar hermetíkur og nýplatónskrar heimspeki. Hún lýsti guðspeki sem „samruna vísinda, trúarbragða og heimspeki“ og lýsti því yfir að hún væri að endurvekja „forna visku“ sem lægi öllum trúarbrögðum heims til grundvallar. Árið 1880 fluttu hún og Olcott til Indlands, þar sem félagið átti í tengslum við Arya Samaj, sem var umbótahreyfing meðal hindúa. Sama ár, meðan hún var í Seylon, urðu hún og Olcott fyrsta fólkið frá Bandaríkjunum sem snerist opinberlega til búddisma. Þrátt fyrir að breska nýlendustjórnin væri þeim andsnúin breiddist guðspekin hratt út á Indlandi, en þau lentu í vandræðum eftir að Blavatsky var sökuð um að búa til yfirskilvitleg fyrirbæri með svikum. Heilsu hennar hrakaði og hún sneri aftur til Evrópu árið 1885 og stofnaði þar Blavatsky-stúkuna í London. Hún gaf þar út bókina *The Secret Doctrine*, athugasemdir við það sem hún hélt fram að væru forn tíbetsk handrit, auk tveggja annarra bóka, *The Key to Theosophy* og *The Voice of the Silence*. Hún lést úr inflúensu.

Blavatsky var umdeild á meðan hún lifði. Stuðningsmenn hennar litu á hana sem upplýstan speking, en gagnrýnendur hæddu hana sem loddara. Guðspekilegar kenningar hennar höfðu áhrif á útbreiðslu hugmynda hindúa og búddista á Vesturlöndum sem og þróun strauma innan vestrænnar dulspeki, eins og aríósófíu, mannspeki og nýaldarhreyfinguna.
# Mary Ainsworth

**Mary D. Salter Ainsworth** (1913 – 1999) er barnasálfræðingur sem skoðaði eðli tengsla milli barna og fullorðinna. Hún tilgreindi fjórar gerðir tengsla: Trygg tengsl, ótrygg kvíðatengsl, ótrygg fráhrindi tengsl og að lokum óreiðutengsl.

Ainsworth fæddist í Glendale í Ohio.

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gild röksemdafærsla

Í rökfræði er röksemdafærsla **gild** ef og aðeins ef niðurstöðuna leiðir af forsendunum, en annars er hún *ógild*. Gert er ráð fyrir að af sönnum forsendum leiði aldrei ósannindi og því gildir að ef röksemdafærsla er gild, þá er ómögulegt að forsendurnar séu sannar en niðurstaðan ósönn. Ef form röksemdafærslunnar er slíkt að það er hægt að finna a.m.k. eitt dæmi þess að röksemdafærsla á því formi hafi einungis sannar forsendur en jafnframt ósanna niðurstöðu, þá er röksemdafærslan ógild.

## Dæmi

Íhugið form eftirfarandi röksemdafærslu:

Öll P eru Q
A er P
A er þar af leiðandi Q
Röksemdafærslur á þessu formi eru gildar; það er ómögulegt að forsendurnar séu báðar sannar en niðurstaðan jafnframt ósönn.

Annað dæmi um form gildrar röksemdafærslu:

Ef P, þá Q
Ef Q, þá R
P
Þess vegna R
## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Validity*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 28. apríl 2006.

## Tengt efni

* Rétt röksemdafærsla

### Gildar ályktunarreglur

* Jákvæð játunarregla
* Jákvæð neitunarregla
* Neikvæð játunarregla
* Neikvæð neitunarregla

## Tenglar

* „Hvenær er rökfærsla sönn?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvað eru skynsamleg rök?“. *Vísindavefurinn*.
# Milgramtilraunirnar

Uppsetning Milgramtilraunanna**Milgramtilraunirnar** eru tilraunir á hlýðni og undirgefni sem gerðar voru undir stjórn sálfræðingsins Stanley Milgram á sjöunda áratug 20. aldar. Milgramtilraunirnar eru án efa á meðal þekktustu rannsókna í sálfræði fyrr og síðar. Þótt mörgum finnist þær siðferðislega rangar er mikilvægi þeirra í félagssálfræði óumdeilt.

Í Milgramtilraununum áttu þátttakendur að gefa öðru fólki raflost að áeggjan rannsakandans (í raun var þó ekkert raflost gefið). Fjölmargir þátttakendur voru tilbúnir til að ganga alla leið þótt þeim væri það auðsjáanlega ekki ljúft.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# BRICS

Kort sem sýnir BRICS-löndin.
**BRICS** eru samtök nokkurra nývaxtarlanda. Aðilar að samtökunum eru Brasilía, Rússland, Indland, Kína, Suður-Afríka (frá 2010), Egyptaland, Eþíópía, Íran, Sádi-Arabía og Sameinuðu arabísku furstadæmin (frá 2024). Heitið er skammstöfun mynduð úr fyrsta staf landaheita fimm fyrstu aðildarlandanna á ensku. Upphaflega voru fyrstu fjögur löndin flokkuð sem „BRIC“ (eða „BRICs“) áður en Suður Afríka bættist við árið 2010. BRICS-löndin eru þekkt fyrir að hafa mikil áhrif hvert í sínum heimshluta; Þau eru öll aðilar að G20. Frá 2009 hafa BRICS-löndin hist árlega á formlegum leiðtogafundum.

Árið 2023 voru íbúar BRICS-landanna 3,67 milljarður, eða um 45% jarðarbúa. Stofnríkin fjögur eru í hópi 10 fjölmennustu ríkja heimsins. Frá árinu 2018 höfðu aðildarríkin fimm samanlagða landsframleiðslu upp á 18,6 billjón bandaríkjadala að nafnvirði, eða um 23,2% af vergri heimsframleiðslu, og samanlagða landsframleiðsla (VSJ) upp á 40,55 billjón bandaríkjadala (32% af heimsframleiðslunni) og áætlaða 4,46 milljarða bandaríkjadala í samanlögðum gjaldeyrisforða. BRICS-samstarfið hefur fengið bæði lof og gagnrýni frá fjölmörgum álitsgjöfum. Tvíhliða samskipti BRICS-þjóða eru aðallega á grundvelli afskiptaleysis, jafnræðis og gagnkvæms ávinnings.

## Tilvísanir
# Ráðuneyti

Pentagon-byggingin sem hýsir Varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna
**Ráðuneyti** nefnist opinber stofnun sem sér um framkvæmd laga löggjafarvalds í ríki. Ráðuneyti er efsta stig stjórnsýslu og undir stjórn ráðherra myndar framkvæmdarvaldið. Æðsti yfirmaður ráðuneytis nefnist ráðherra og æðsti embættismaður þess nefnist ráðuneytisstjóri. Í flestum löndum starfa mörg ráðuneyti sem sjá um opinbera þjónustu á ákveðnu sviði, svo sem mennta-, utanríkis- og heilbrigðismál. Starfssvið og tilvist ráðuneyta geta breyst eftir stefnu stjórnvalda til þess að betur fylgja henni eftir. Ráðuneyti eru oftast lægra sett en ríkisstjórnir, forsætisráðherra, kanslari eða forseti.

## Dæmi á heimsvísu

### Ísland

Á Íslandi starfa átta ráðuneyti sem saman mynda Stjórnarráð Íslands. Upprunalega var Stjórnarráðið ein stofnun sem hafði umsjón yfir alla íslenska stjórnsýslu en það þróaðist síðar í nokkrar skrifstofur og loks aðskild ráðuneyti. Ráðherrar eru formlega skipaðir af forseta Íslands, en þeir eru þó valdir af forsvarsmönnum meirihluta Alþingis og taka þá sæti í ríkisstjórn. Mikil hefð er fyrir því á Íslandi að ráðherrar séu Alþingismenn og hafi þá bæði vald til þess að leggja fram frumvörp er varða málaflokka þeirra og kjósa um þau sem og önnur mál. Hinsvegar þarf ráðherra ekki að vera þingmaður og sem dæmi um utanþingsráðherra má nefna Rögnu Árnadóttur, Gylfa Magnússon og Ólöfu Nordal. Ráðherrar leggja fram lög á Alþingi um málaflokka sína en auk þess hafa þeir vald til þess að setja reglugerðir um ákveðin mál sem fá ekki þinglega meðferð.

## Tilvísanir

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vistsvæði

Austurrísku Alparnir eru dæmi um vistsvæði.
**Vistsvæði** er vistfræðilega skilgreint svæði sem er minna en líflandfræðilegur heimshluti en stærra en vistkerfi. Vistsvæði ná yfir tiltölulega stór svæði þar sem eru einkennandi samsetningar náttúrulegra líffélaga; flóru, fánu og vistkerfa. Líffræðilegur fjölbreytileiki innan vistsvæðis greinir það frá öðrum vistsvæðum. Hann ræðst af þeim loftslags- og landslagsþáttum sem einkenna svæðið.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tilskipun

**Tilskipun** er bindandi fyrirmæli af hálfu þjóðhöfðingja, oft forseta eða konungs, dómara eða annars yfirvalds. Í sumum löndum hefur heitið neikvæða tengingu við alræðistilburði í daglegu máli.

Tilskipun getur einnig átt við Evróputilskipanir sem eru bindandi fyrir aðildarríkin en lætur þeim eftir að framfylgja þeim þannig að ríkin geti tekið tillit til séraðstæðna hjá sér. Tilskipanir ber að innleiða í landsrétt ólíkt reglugerðum bandalagsins sem hvorki á, né má innleiða í landsrétt. Tilskipanir geta myndað bein réttaráhrif fyrir þegna bandalagsríkjanna.

Forseti Bandaríkjanna hefur heimild til að gefa út framkvæmdatilskipanir og er það ein af helstu valdheimildum forseta á sviði framkvæmdavalds. Fylkisstjórar geta líka gefið út framkvæmdatilskipanir.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*