Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Stjórnmálafræði

**Stjórnmálafræði** er grein innan félagsvísinda sem fjallar um og rannsakar stjórnmál í víðum skilningi. Þar sem stjórnmál er illskilgreinanlegt hugtak er ekki borin von að viðfangsefni stjórnmálafræðinnar séu skýrt afmörkuð. Almennt má þó segja að stjórnmál snúist um ákvarðanir sem varða hópa af einstaklingum og eru bindandi. Stjórnmálafræði snýst því um að skilja betur stjórnmál, t.d. hvað vald sé, hvað sé lýðræði, félags- og efnahagslegt réttlæti og hvernig sé best að tryggja stöðugleika í samfélagi manna. Undirgreinar stjórnmálafræðinnar eru samanburðarstjórnmál, alþjóðasamskipti, opinber stjórnsýsla og stjórnspeki.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Félag stjórnmálafræðinga á Íslandi Geymt 23 september 2015 í Wayback Machine
* Stjórnmál og stjórnsýsla - íslenskt vefrit um stjórnmál Geymt 20 október 2013 í Wayback Machine
* Stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands Geymt 1 ágúst 2009 í Wayback Machine
* Svör úr flokknum *stjórnmálafræði* á vef Vísindavefsins
* „Hvað eru stjórnmál? og Hvað er stjórnmálafræði?“. *Vísindavefurinn*.
# Líkami

**Líkami** er í lífeðlisfræði efnisheild lífveru.

## Byggingaþrep

Líkamanum er skipt í byggingarþrep til að fólk eigi auðveldara með að átta sig á heildarmyndinni. Byggingarþrepin eru þessi, frá hinu flókna til hins einfalda:

* Lífvera
* Líffærakerfi
* Líffæri
* Vefur
* Fruma
	+ Frumulíffæri
* Efni
	+ Sameind
	+ Frumeind

## Tengt efni

* Mannslíkaminn
# Málstefna

**Málstefna** á við þá stefnu sem ætluð er til að verja ákveðið tungumál eða stuðla að notkun þess í staðinn fyrir annað tungumál. Ari Páll Kristinsson málfræðingur hefur skilgreint málstefnu sem: „ráðandi málfélagsleg vitund og dulin og sýnileg ferli í tilteknu málsamfélagi; varðar bæði stöðu og form máls.“ Málstefnur eru misjafnar eftir löndum og heimssvæðum. Í mörgum löndum er engin opinber málstefna: þar að auki í sumum löndum er jafnvel ekkert opinbert tungumál, heldur bara *lingua franca* eða samskiptamál.

Oft er málstefna framkvæmd í gegnum einhvers konar málnefnd, til dæmis Íslensk málnefnd. Slíkar nefndir sjá um að skapa málstefnu með því til dæmis að smíða nýyrði og að mæla með notkun ákveðinna mynda í stað annarra. Hlutverk málnefnda getur verið umdeilt ef talið er að þær gangi oft langt í að móta málstefnu. Sumar málnefndir hafa það að markmiði að breyta ákveðnu tungumáli eða hvernig það er notað, þar sem aðrar telja hlutverk sitt vera að skrá tungumálið þegar það breytist.

## Skilgreining

Íslensk málnefnd tiltekur nánar að með *sýnilegri* málstefnu sé átt við „til dæmis námskrár, orðabækur, aðgerðaáætlanir og ýmiss konar fyrirmæli, svo sem opinberar stafsetningarreglur“ en með *dulinni* málstefnu sé átt við „áhrif á stöðu og form máls sem oft er erfitt að benda á hvaðan koma.“ Höskuldur Þráinsson prófessor, hefur veitt þrengri skilgreiningu á hugtakinu málstefna, sem sú stefna „sem fylgt er í skólum og opinberum stofnunum varðandi málnotkun.“

## Tengt efni

* Íslensk málstefna
* Málhreinsun

## Heimildir

  *Þessi málvísindagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Rökfræðileg eindahyggja

**Rökfræðileg eindahyggja** eða **rökeindahyggja** er heimspekileg kenning sem á rætur að rekja til þróunar rökgreiningarheimspekinar snemma á 20. öld. Helstu málsvarar hennar voru breski heimspekingurinn Bertrand Russell, austurríski heimspekingurinn Ludwig Wittgenstein og þýski heimspekingurinn Rudolf Carnap.

Samkvæmt kenningunni er grunneining heimsins staðreyndir. Wittgenstein hélt rökeindahyggjunni fram í *Rökfræðilegri ritgerð um heimspeki* en snerist hugur og hafnaðu henni í ritinu *Rannsóknir í heimspeki*.

Nafn kenningarinnar varð til árið 1918. Russell nefndi kenninguna rökfræðilega eindahyggju til aðgreiningar frá „rökfræðilegri heildarhyggju“, þ.e. þeirri skoðun að heimurinn sé slíkur að ekki sé hægt að þekkja neinn hluta hans án þess að þekkja alla heildina.

## Tengill

* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Russell's Logical Atomism“

## Tengt efni

* Málspeki
* G.E. Moore
* Rökfræði
* Rökfræðileg raunhyggja
* Heimspeki hversdagsmáls

  *Þessi heimspekigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tel Avív

| Tel Avív

* תל אביב (hebreska)
* تل أبيب (arabíska)
 |
| --- |
| Borg |
| Tel Aviv-Yafo |
|  |
| Fáni
Skjaldarmerki

Tel AvívStaðsetning í Ísrael |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Land |  Ísrael |
| Umdæmi |  Tel Avív |
| Stofnun | 11. apríl 1909 |
| Stjórnarfar |
|  • Borgarstjóri | Ron Huldai |
| Flatarmál |
|  • Borg | 52 km2 |
|  • Þéttbýli | 176 km2 |
|  • Stórborgarsvæði | 1.516 km2 |
| Hæð yfir sjávarmáli | 5 m |
| Mannfjöldi (2022) |
|  • Borg | 474.530 |
|  • Þéttleiki | 8.468,7/km2 |
|  • Þéttbýli | 1.388.400 |
|  • Þéttleiki þéttbýlis | 8.057,7/km2 |
|  • Stórborgarsvæði | 4.156.900 |
|  • Þéttleiki stórborgarsvæðis | 2.286/km2 |
| Tímabelti | UTC+2 |
|  • Sumartími | UTC+3 |
| Póstnúmer | 61XXXXX |
| Svæðisnúmer | +972-3 |
| Vefsíða | tel-aviv.gov.il |

**Tel Avív** eða **Tel Avív-Yafo** (hebreska: תֵּל אָבִיב-יָפוֹ; arabíska: تَلْ أَبِيبْ-يَافَا‎ Tal Abib-Yafa) er ísraelsk borg á strönd Miðjarðarhafsins. Hún er fjölmennasta borgin á Gush Dan stórborgarsvæðinu.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Jesse Owens

Owens á Ólympíuleikunum í Berlín
**Jesse Owens** (fæddur James Cleveland Owens 12. September 1913 - látinn 31. mars 1980) var bandarískur spretthlaupari, þekktastur fyrir að sigra 100 metra spretthlaup á Ólympíuleikunum í Berlín árið 1936.

## Æviágrip

Owens fæddist í Oakville í Alabama. Foreldrar hans voru Henry og Emma Owens, þau voru fátæk en gátu veitt Jesse og 9 systkinum hans gott uppeldi.

Þegar Jesse var 9 ára flutti fjölskyldan til Cleveland í Ohio í leit að betri lífskjörum. Hann gekk í skóla í Cleveland og útskrifaðist frá East Cleveland tækniskólanum. Það var á framhaldsskólaárunum sem íþróttahæfileikar Owens komu í ljós. Þjálfari hans, Charles Riley, sá að Owens skaraði fram úr í spretthlaupi og langstökki.

Jesse var í 8. bekk þegar hann náði fyrsta heimsmeti sínu en ferillinn var bara rétt að byrja. Jesse hélt áfram að þróa sig sem frjálsíþróttamann og náði framúrskarandi árangri á háskólaárunum í ríkisháskóla Ohio.

Hann starfaði við ýmis láglaunastörf meðfram námi; sem þjónn, starfsmaður á bókasafni, hann vann í afgreiðslu á bensínstöð sem næturvörður.

## Sumarólympíuleikarnir 1936

Sumarólympíuleikarnir 1936 voru haldnir í Berlín í Þýskalandi og eru alræmdir fyrir að nasistar notuðu þá óspart í áróðursskyni. Einn eftirminnilegasti atburður á leikunum er þó ótrúleg frammistaða Jesse Owens sem vann til fjögurra gullverðlauna; í 100 metra og 200 metra spretthlaupi, langstökki og 4x100 metra boðhlaupi. Árangur hans stangaðist á við kynþáttafordóma nasista og var mikilvægt tákn gegn þeim. Sigrar Owens voru auk þess sérstæklega mikilvægir í ljósi spennu á milli kynþátta og aðskilnaðar sem ríkti í Bandaríkjunum á þessum tíma. Afrek hans voru þannig áfellisdómur yfir kynþáttafordómum bæði í Bandaríkjunum og Þýskalandi nasista.

## Heimildir

* Universsity Libraries. (e.d.). *Growing up*. Ohio State university.

* Haley Bracken. (e.d.). *Was Jesse Owens Snubbed by Adolf Hitler at the Berlin Olympics?* . Britanica.

* Jesse Owens. (2023, 5. november). Wikipedia.

* Holocaust Memorial Museum. (2023, 22, ágúst). *THE NAZI OLYMPICS BERLIN 1936*. Holocost encyclopedia.
# Sýslur í New Jersey

**Sýslur í New Jersey** eru 21 talsins.

## Listi

| Sýsla | Höfuðstaður | Stofnun | Mannfjöldi (2023) | Flatarmál | Kort |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Atlantic | Mays Landing | 1837 | &&&&&&&&&&275213.&&&&&0275.213 | &&&&&&&&&&&&1453.&&&&&01.453 km2 |  |
| Bergen | Hackensack | 1683 | &&&&&&&&&&957736.&&&&&0957.736 | &&&&&&&&&&&&&606.&&&&&0606 km2 |  |
| Burlington | Mount Holly | 1694 | &&&&&&&&&&469167.&&&&&0469.167 | &&&&&&&&&&&&2085.&&&&&02.085 km2 |  |
| Camden | Camden | 1844 | &&&&&&&&&&527196.&&&&&0527.196 | &&&&&&&&&&&&&575.&&&&&0575 km2 |  |
| Cape May | Cape May Court House | 1692 | &&&&&&&&&&&94610.&&&&&094.610 | &&&&&&&&&&&&&660.&&&&&0660 km2 |  |
| Cumberland | Bridgeton | 1748 | &&&&&&&&&&152326.&&&&&0152.326 | &&&&&&&&&&&&1267.&&&&&01.267 km2 |  |
| Essex | Newark | 1683 | &&&&&&&&&&851117.&&&&&0851.117 | &&&&&&&&&&&&&326.&&&&&0326 km2 |  |
| Gloucester | Woodbury | 1686 | &&&&&&&&&&308423.&&&&&0308.423 | &&&&&&&&&&&&&842.&&&&&0842 km2 |  |
| Hudson | Jersey City | 1840 | &&&&&&&&&&705472.&&&&&0705.472 | &&&&&&&&&&&&&122.&&&&&0122 km2 |  |
| Hunterdon | Flemington | 1714 | &&&&&&&&&&130183.&&&&&0130.183 | &&&&&&&&&&&&1114.&&&&&01.114 km2 |  |
| Mercer | Trenton | 1838 | &&&&&&&&&&381671.&&&&&0381.671 | &&&&&&&&&&&&&585.&&&&&0585 km2 |  |
| Middlesex | New Brunswick | 1683 | &&&&&&&&&&863623.&&&&&0863.623 | &&&&&&&&&&&&&805.&&&&&0805 km2 |  |
| Monmouth | Freehold Borough | 1683 | &&&&&&&&&&642799.&&&&&0642.799 | &&&&&&&&&&&&1222.&&&&&01.222 km2 |  |
| Morris | Morristown | 1739 | &&&&&&&&&&514423.&&&&&0514.423 | &&&&&&&&&&&&1215.&&&&&01.215 km2 |  |
| Ocean | Toms River | 1850 | &&&&&&&&&&659197.&&&&&0659.197 | &&&&&&&&&&&&1647.&&&&&01.647 km2 |  |
| Passaic | Paterson | 1837 | &&&&&&&&&&513395.&&&&&0513.395 | &&&&&&&&&&&&&479.&&&&&0479 km2 |  |
| Salem | Salem | 1694 | &&&&&&&&&&&65338.&&&&&065.338 | &&&&&&&&&&&&&875.&&&&&0875 km2 |  |
| Somerset | Somerville | 1688 | &&&&&&&&&&348842.&&&&&0348.842 | &&&&&&&&&&&&&790.&&&&&0790 km2 |  |
| Sussex | Newton | 1753 | &&&&&&&&&&146132.&&&&&0146.132 | &&&&&&&&&&&&1349.&&&&&01.349 km2 |  |
| Union | Elizabeth | 1857 | &&&&&&&&&&572726.&&&&&0572.726 | &&&&&&&&&&&&&267.&&&&&0267 km2 |  |
| Warren | Belvidere | 1824 | &&&&&&&&&&111252.&&&&&0111.252 | &&&&&&&&&&&&&927.&&&&&0927 km2 |  |

## Tilvísanir
# 1297

Núverandi Stirling-brú, gerð nokkru eftir orrustuna. Í baksýn sést í Wallace-minnismerkið.
Árið **1297** (**MCCXCVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Staðamálum á Íslandi lauk með sáttagerð á Ögvaldsnesi í Noregi.
* Teitur, fyrsti príor í Möðruvallaklaustri, hlaut vígslu.

### Fædd

### Dáin

* Egill Sölmundarson, prestur í Reykholti.

## Erlendis

* 8. janúar - Mónakó fékk sjálfstæði.
* 28. ágúst - Játvarður 1. Englandskonungur gerði misheppnaða innrás í Flæmingjaland.
* 11. september - Orrustan við Stirling-brú. Skoskt herlið undir stjórn Andrew Moray og William Wallace vann sigur á her Englendinga. Moray lést skömmu síðar af sárum sem hann hlaut.
* 12. september - Dinis Portúgalskonungur og Ferdínand 4., konungur Kastilíu, undirrituðu samkomulag sem fastsetti landamæri Portúgals.
* Loðvík 9. Frakkakonungur var tekinn í dýrlingatölu.
* Játvarður 1. Englandskonungur samþykkti að leggja ekki á nýja skatta án samþykkis þingsins.

### Fædd

* Andronikos III Palaiologos, keisari í Býsans (d. 1341).

### Dáin

* September - Andrew Moray, skosk frelsishetja.