# Páfi

Merki páfa með lyklum Péturs og Páfakórónuni.
 Leó 14., hefur verið páfi frá 2025.**Páfi** er titill notaður yfir höfuð kirkjunnar í nokkrum kirkjudeildum (til dæmis páfi Kopta), en er almennt í íslensku aðeins notaður yfir höfuð rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Þessi grein fjallar um leiðtoga rómversk-kaþólsku kirkjunnar.

Páfinn er leiðtogi og yfirmaður rómversk-kaþólsku kirkjunnar og læriföður í siðfræðilegum og andlegum efnum. . Páfinn í Róm er formlega rómversk-kaþólski biskup Rómaborgar og jafnframt æðsti biskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar og einnig einvaldur þjóðhöfðingi Vatíkansins, minnsta ríkis í heimi.

Núverandi páfi, Leó 14., var kjörinn 8. maí 2025 og er sá 267 á páfastól.

Orðið páfi kom inn í íslensku úr latínu „papa“ („faðir“), en er í kristinni notkun er það dregið af forngríska orðinu πάππας (páppas) sem þýðir einnig „faðir“. Á fyrstu öldum kristninnar var titillinn notaður, sérstaklega í austurkirkjunni, um alla biskupa og aðra æðstu klerka, en var frá valdatíma Leós 1. páfa (440–461) sérstaklega notaður fyrir biskupa Rómar í vesturkirkjunni. en það var ekki fyrr en á 11. öld sem það varð formlegt heiti Elsta ritaða heimildir um notkun titilsins „páfi“ (πάππας - páppas) var um patríarka Alexandríu, Heraklasar, þegar hann lést (232–248). Elsta heimild um notkun titilsins „páfi“ á íslensku er frá öndverðri 13. öld í Ólafs sögu helga í Heimskringlu.

Latneska orðið pāpa, sem vísar til biskups Rómar, birtist fyrst á legsteini frá seinni hluta 4. aldar („sub Liberio papa“ eða „á tímum Líberusar páfa“). Frá 5. öld hefur þessi titill verið notaður í vesturkirkjunni eingöngu fyrir biskup Rómar og frá fyrri hluta miðalda hefur titillinn fest sig í sessi sem „stytting á handhafa embættis Péturs postula“, þótt aðrir titlar (*Pontifex Maximus, Summus pontifex, Servus servorum Dei, Apostolicus, Vicarius Christi*) hafi verið notaðir samhliða því, en formlegi titillinn er „Biskup Rómar“ (Pontifex Romanus). Titillinn pāpa hefur verið notaður í skjölum páfagarðs frá um 1400; heimildir um notkun latneska hugtaksins papatus um páfastól eru til frá frá miðri 11. öld.

## Eftirmaður Péturs postula

Jesú afhendir lyklana til Péturs. Málverk eftir Pietro Perugino frá 1481Biskup Rómaborgar er talinn af rómversk-kaþólsku kirkjunni vera arftaki Péturs postula þar sem Pétur er talinn fyrsti biskup Rómar. Rómversk-kaþólska kirkjan telur að því hlutverki og embætti sem Pétri var gefið af Jesú lifi áfram í seinni biskupum Rómar. . -

Jesús Kristur sjálfur fól Pétri kirkjuna samkvæmt þessu: „Þá segir Jesús við hann: „*Sæll ert þú, Símon Jónasson! Enginn maður hefur opinberað þér þetta heldur faðir minn í himninum. Og ég segi þér: Þú ert Pétur, kletturinn, og á þessum kletti mun ég byggja kirkju mína og máttur heljar mun ekki á henni sigrast. Ég mun fá þér lykla himnaríkis og hvað sem þú bindur á jörðu mun bundið á himnum og hvað sem þú leysir á jörðu mun leyst á himnum.*“

Páfinn er því talinn eftirmaður Péturs þó hann hafi sjálfur aldrei borið titilinn „páfi“. Rómversk-kaþólska kirkjan telur að þessi texti úr Nýja testamentinu sé grundvöllur fyrir stöðu biskups Rómar, en mótmælendakirkjur telja að kletturinn sé ekki Pétur sjálfur, heldur þeirri játningu Péturs sem kom rétt á undan í textanum: „*Þú ert Kristur, sonur hins lifanda Guðs.*“ (Matteusarguðspjall 16:16). Kirkjan sé byggð á þeirri sannleik að Jesús sé Kristur, ekki á persónu Péturs. Kirkjufaðirinn Origenes (f. 185, d. 254) trúði því að allir kristnir menn væru Pétur, að Pétur væri fyrirmynd fyrir alla kristna menn.

## Sögustiklur

### Frumkristni

Heimildir benda til þess að í fyrstu hafi hugtökin *episcopos* og *presbyter* verið notuð til skiptis, og fræðimenn telja að um aldamót 1. og 2. aldar e. Kr. hafi kristnir söfnuðir verið leiddir af biskupum og presbyturum, en embættisskyldur þeirra hafi skarast eða verið óaðgreinanlegar.

Í frumkristni gerðu kristnir leiðtogar í Róm og fleiri öðrum borgum tilkall til forystu alheimskirkjunnar. Margir biskupar voru jafnir að virðingu og völdum en snemma töldu biskuparnir í Róm og Konstantínópel sig hafna yfir hina. Jakob „hinn réttláti“, þekktur sem „bróðir Jesú“ þjónaði sem leitogi kirkjunnar í Jerúsalem, sem enn er hnefnd sem „Móðurkirkjan“ í rétttrúnaðarhefð. Alexandría hafði verið miðstöð trúartúlkunar gyðinginsdóms, þar var til dæmis Sjötíu manna þýðingin, Septuaginta, á Gamla testementinu gerð. Alexandría fékk sviðaða stöðu í kristni og varð miðstöð kristinnar fræða. Snemma á tímum postulanna varð stór kristinn söfnuður í Róm sem Páll postuli ávarpaði í bréfi sínu til Rómverja.

Samkvæmt kirkjuhefð stofnaði Pétur postuli og leiddi söfnuðinn í Róm ásamt Páli og að báðir hafi dáið píslarvættisdauða í ofsóknum Nerós á sjöunda áratugnum e.Kr. Á fyrstu öld kirkjunnar (frá um það bil ári 30 til 130) varð Rómabiskup viðurkenndur sem yfirbiskup enda var talið að hann hafði vald sitt í beinan legg frá Pétri postula. Til dæmis ritaði Ireneus frá Lyon sem uppi var um það bil 125-202: „*Allar kirkjur verða að vera á einu máli með Rómarkirkju, vegna hinnar háu tignar hennar því að í henni hefur postulleg erfikenning ævinlega varðveist*.“ En þó hann hefði sérstöðu innan kirkjunnar var lengi tekist á um hlutverk hans innan hennar.

### Níkeujátningin og klofningur

Á fyrstu öldum kristninnar breiddist trúin hratt út um Rómaveldi. Trúarfrelsi var innleitt ár 313 og kristni gerð að ríkiskirkju árið 381 en fram að þeim tíma þurfti hún að þola miklar ofsóknir. Á fyrstu öldum kristni var grunnirinn lagður að kenningakerfi kirkjunnar, samræmingu milli biskupsdæma á skilningi ritningarinnar og annara kenninga kristninnar. Til þess að gera út um ágreining í trúarefnum voru kölluð saman kirkjuþing, flest kölluð saman af keisaranum í Konstantínóbel þar sem saman komu helstu trúspekingar samtímans og embættismenn hinna ýmsu kirkjudeilda, til að taka ákvarðanir um stefnur og strauma er allir söfnuðir fylgja skyld. Fyrsta kirkjuþingið var haldið í Níkeu í Litlu-Asíu árið 325.

### Miðaldir

Rómveldið klofnaði árið 364 og skiptist í austrómverska keisaradæmið, sem var stjórnað frá Konstantínópel og vestrómverska keisaradæmið stjórnað frá Róm.

Á kirkjuþingi, sem haldið var í Konstantínópel árið 381, var gerð tillaga um að erkibiskupinn í Konstantínópel væri gerður jafningi páfans í Róm. Rómabiskup gekk ekki að því og setti sig yfir hina fjóra biskupana frá Konstantínópel, Alexandríu, Antíokkíu og Jerúsalem. Þetta sætti patríarkinn í Konstantínópel sig ekki við, þannig að kirkjan klofnaði í vestrómversku kirkjunna sem einnig hefur verið nefnd vesturkirkjan (og seinna nefnd rómversk-kaþólsk) og austurrómversku kirkjuna sem einnig hefur verið nefnd austurkirkjan (seinna nefnd grísk-kaþólsk eða rétttrúnaðarkirkjan, einnig orþodox kirkja.

Árið 330 stofnaði Konstantínus mikli höfuðborg Austrómverska ríkisins í Býzantíon en Rómveldið klofnaði að fullu árið 395 og skiptist í Vestrómverska ríkið og Austrómverska ríkið (sem var síðar nefnt Býsansríkið).

Patríarkinn og erkibiskupinn í Konstantínópel var einungis primus inter pares (fremstur meðal jafningja) meðal annara patríarka í austurkirkjunni en samskipti kirkju og keisara voru náin og hlutur kirkjunnar í stjórnkerfnu endurspeglaðist í því að biskuparnir voru meðal æðstu embættismanna ríkisins og keisarinn hafði síðast orðið um málefni kirkjunnar.

Vestrómverska ríkið var í upplausn og átti stöðugt í vök að verjast gegn innrásum barbara og árið 476 féll síðasti vestrómverski keisarann. Hlutverk biskupsins í Róm í vesturkirkjunni varð ólík patríarkans í Konstantínópel. Í Austurróm sameinaði keisari Býsantíska ríkisins bæði veraldlegt og kirkjulegt vald og stjórn kirkjunnar skiptist upp á fjögur patríarköt, Konstantínópel , Alexandríu , Antíokkíu og Jerúsalem . Í Vestur-Evrópu var enginn keisari eftir fall Vestur-Rómar árið 476 en páfinn fékk bæði veraldleg og kirkjuleg völd.

Á tímabilinu frá um ár 400 til 800 sem einkenndist af þjóðflutningum og mikilli sundrungu í Vestur-Evrópu fékk vesturkirkjann gifurlega mikil vald, ekki síst gegnum klausturreglurnar, þar sem hún var miðstýrð alþjóðasamtök sem var óháð landamærum og undir stjórn biskupans í Róm.

Þróun PáfaríkisinsBiskupinn í Róm hafði aukið völd sín smám saman bæði innan kirkjunnar og sem veraldlegur höfðingi yfir því ríki sem hefur verið kallað Páfaríkið á íslensku (latína: Patrimonium Petri; ítalska: Stato della Chiesa, einnig Stato pontificio eða Stato romano) og páfinn stjórnaði frá 752 til 1870. Embætti páfa innan vesturkirkjunnar var orðið fastmótað að mestu á níundu öld og á þrettándu öld voru markmið þess orðin vel skilgreind.

Páfinn krafðist þess að allar kristnar kirkjur viðurkenndu embætti hans sem leiðtoga og yfirmann kristni. Austurkirkjurnar neituðu að sætta sig við það og sökuðu latnesku kirkjuna um rangtúlkanir á ýmsum trúaratriðum. Kirkjusundrungin varð algjör árið 1054 þegar sendimaður páfa skildi eftir bannlýsingu á patríarkanum í Konstantínópel á altarinu í Ægisif.

Áður en kirkjan klofnaði hafði páfi slitið sambandi við keisara Austrómverska ríkisins, sérstklega vegna afskipta keisarans af málefnum sem páfi taldi varða trú og kirkju. Eftir klofninginn hafði vesturkirkjan endanlega sagt skilið við keisarann í Konstnatínópel og hafði ekki lengur samskipti við patríarkann og var betur sett í samskiptum við vestræna valdamenn sem höfðu ekki síður áhuga á ítökum í stjórn kirkjunnar.

Árið 800 skapaðist nýtt keisaradæmi í Vestur-Evrópu þegar Karlamagnús var krýndur keisari af páfa árið 800 og gengdi þar með hlutverki hins fyrsta keisara hins heilaga rómverska keisaradæmis. Með stofnun Páfaríkisins árið 756 varð páfinn einnig veraldlegur fursti en með keisarann sem lénsherra.

Á tíundu og elleftu öld snerust átök páfa og keisara sérstaklega um hver hefði rétt til að velja menn í embætti innan kiekjunnar og hvort páfi eða keisari væri yfrmaður biskupa. Skrýðingardeilan voru hörð átök milli kirkjunnar og konungsvaldsins í Evrópu á miðöldum. Á 11. og 12. öld börðust páfar gegn því að veraldleg yfirvöld skipuðu (skrýddu) háttsetta embættismenn kirkjunnar, svo sem biskupa og ábóta. Höfuðdeilan stóð milli páfa og keisarahins Heilaga rómverska ríkis og hófst árið 1075 en hliðstæðar deilur áttu sér stað víðsvegar um Evrópu.

Undir stjórn Leós 9. páfa (1049–1054) tók kirkjan upp nýja stefnu í þesum átökum og skipulagi og það leiddi til siðbótarinnar sem kennd er við annan páfa, Gregoríus 7. (1073–1085). Siðbótarstefnan hafði áhrif á mörg svið innan kirkjunnar ekki síst kröfu um sjálfstæði frá veraldlegum stjórnendum.

Undir stjórn Innósentíusar 3. páfa (1198–1216) og Bónafasíusar 8. (1294–1303) var páfadæmið á hátindi pólitísks valds. Hnignun páfavalds á 14. öldin einkenndist af útlegð páfa til Avignon og síðan af páfasundrungunni.

Krossferðirnar styrktu mjög vald páfans og kirkjunnar enda hefði engin annar getað skipulagt svo stórfelldar hernaðaraðgerðir og sameinað svo margar þjóðir í Evrópu.

### Frá siðbót til nútíma

*Antikristur*, trérista eftir Lucas Cranach Við lok miðalda var kaþólska kirkjan farin að sæta ámæli fyrir að embætti kirkjunnar voru notuð sem tekjulind og trúin var orðin að verslunarvöru.

Á Ítalíu er þetta blómaskeið endurreisnarinnar en endurreisnarpáfarnir þóttu mjög spilltir. Siðbótarmenn gagnrýndu páfaveldið sem gerspillt og sögðu páfan vera andkristur. Á tímum siðaskiptanna voru þjóðríki nútímans að mótast í Evrópu og um leið þjóðleg andstaða gegn páfaveldinu. Ástandið innan kirkjunnar sætti því mikilli gagnrýni, stundum á siðferðislegum forsendum, stundum á fræðilegum grundvelli. Fræðilega gagnrýnin kom ekki síst frá svonefndum fornmenntamönnum (húmanistum).

Þessi ádeila stuðlaði að siðaskiptunum á 16. öld, sem ollu klofningi miðaldakirkjunnar í Evrópu á 16. öld í rómversk-kaþólsku kirkjudeildina og kirkjur mótmælenda. Þó að siðaskiptamenn væru ekki samstæð fylking heldur skiptust í lúthersku kirkjuna, kalvínsku kirkjuna og þá anglíkönsku þá höfðu þeir sameiginlega hugsjón og sjálfsmynd sem gekk í megindráttum út á að útrýma spillingunni og að siðbæta kirkjuna, meðal annars með því að hverfa aftur til biblíulegri kenningar og helgisiða..

Kaþólska kirkjan reyndi að að stöðva framrás mótmælendatrúar með gagnsiðbótinni með gagngerum umbótum innan kaþólsku kirkjunnar. Gagnsiðbótin náði frá miðri 16. öld til loka 17. aldar. Gagnsiðbótin á sér upphaf í kirkjuþinginu í Trentó 1545 til 1563 þar sem meðal annars var samþykkt að páfinn væri óumdeildur leiðtogi kirkjunnar og einnig kenninguna um óskeikulleika páfans og lagði þarmeð endanlega ábyrgð á kenningum og stjórn kirkjunnar í hendur páfa.

Páfarnir voru neyddir smám saman til að afhenda meir og meir af sínu veraldlegu valdi til valdamanna evrópskra þjóðríkja og einbeittu sér að trúarlegum og kirkjulegum málum. Árið 1870 staðfesti fyrsta Vatíkanþingið kenningunni um óskeikulleika páfans þegar hann skilgreinir á trúaratriði eða siðferði. Síðar sama ár hertók Viktor Emmanuel 2. Rómaborg og Páfaríkinu úr höndum páfans og lauk með því að mestu leyti sameiningu Ítalíu í eitt ríki.

Með Lateransáttmálanum árið 1929 milli Ítalska ríkisins undir stjórn Mussolínis og Páfastóls undir stjórn Piusar 11. var Vatíkanið stofnað sem sjálfstætt borgríki. Sáttmálinn tryggði sjálfstæði páfa og Páfastóls frá veraldlegum yfirvöldum.

Þrátt fyrir að hinar stærstu kirkjudeildir hafi nálgast á síðari áratugum hefur kenning rómversk-kaþólsku kirkjunnar um að vald Símonar Péturs yfir alheimskirkjunni erfist með páfadæminu (sem byggir á trú þeirra að Jesús hafi útnefnt Símon Pétur sem stofnmann kirkjunnar) hindrað nánari samstarf. Lútherska kirkjan túlkar Mattheusarguðspjallið svo að Pétur væri til dæmis um sannkristinn mann en Kristur væri kletturinn – öllum mönnum verður þá fyrir trú sína jafnfært að nálgast lykla himnaríkis. Rétttrúnaðarkirkjurnar líta svo á að allir biskupar séu erfingjar að valdi Péturs. Þar er þing biskupa æðsti dómur.

## Nýr páfi valinn

Við fráfall páfa eru kardínálar rómversk-kaþólsku kirkjunnar kallaðir til Rómar á Ítalíu til að velja páfa, en þeir eru æðstu menn kaþólsku kirkjunnar á eftir páfa. Kardínálar mynda sérstaka ráðsnefnd (Latína: *Collegium Cardinalium*) og meginhlutverk ráðsins er að val nýs páfa.

Þann 22. mars 2026 voru 243 kardinálar, og af þeim eru 121 kjörgengir til að kjósa nýjan páfa. Einungis kardínálar sem eru yngri en 80 ára gjaldgengir til að kjósa. En þó að þeir sem eru yfir 80 ára hafi ekki kosningarétt, geta þeir tekið þátt í ráðfundinum og tekið þátt í umræðum og reynt að hafa áhrif á val á nýjum páfa.

Mjög strangar reglur og miklar hefðir fylgja kjörinu meðal annars má það ekki hefjast fyrr en 15 dögum eftir andlát páfa. Þá koma kardínálarnir saman til að kjósa páfa í leynilegri kosningu sem fer fram í Sixtínsku kapellunni í Vatíkaninu.

Til að útiloka pólitísk afskipti var samþykkt á öðru kirkjuþinginu í Lyon 1274 að undirlagi Gregoríusar 10. páfa að kardinálarnir skyldu vera lokaðir inni í einangrun *cum clave* (latína fyrir „með lykli“) og ekki leyft að fara fyrr en nýr páfi hefði verið kjörinn.

Kardínálarnir mega ekki ræða kjör páfa við neinn utanaðkomandi. Samtal um valið hefst ekki fyrr en þeir hafa verið læstir inni. Þeir eru í einangrun þangað til nýr páfi hefur verið valinn og hafa ekki aðgang að fjölmiðlum af neinum tagi og farsímar eru bannaðir. Allar dyr að Sixtínsku kapellunni eru innsiglaðar og inngangsins er síðan gætt af öryggisvörðum. Allt sem fer inn til kardínálanna er skoðað gaumgæfilega, jafnvel maturinn.

Til að ná kosningu þarf hinn nýi páfi að fá minnsta kosti tvo þriðju hluta greiddra atkvæða. Ef enginn fær tvo þriðju hluta atkvæða er atkvæðaseðlunum brennt og blautt hey sett í ofninn. Þá verður reykurinn svartur og umheimurinn fær að vita að kjósa þurfi aftur. En þegar páfi hefur verið kjörinn eru atkvæðaseðlarnir brenndir einir og sér og reykurinn verður hvítur.

Kosningin getur tekið nokkra daga. Á fyrri öldum stóð kosning jafnvel yfir í vikur eða mánuði, og létust sumir kardínálar á meðan páfavali stóð.
Þegar hinn nýi páfinn hefur samþykkt valið spyr formaður kardínálaáðsins um páfanafn hans og segir á latínu: *Quo nomine vis vocari?* („Hvaða nafni vilt þú láta kalla þig?“). Að lokinni kosningu birtist nýi páfinn venjulega innan klukkustundar á svölunum sem snúa að Péturstorginu, og val hans verður tilkynnt af elsta kardínálanum. Hann gerir það með eftirfarandi hefðbundnum latneskum talshætti:

> *Annuntio vobis gaudium magnum;
> habemus papam
> (Ég færi ykkur mikla gleðifrétt;
> við höfum páfa)*
>
>

Formlega getur hver kaþólskur ókvæntur karlmaður verið kjörinn en ef sá ekki er biskup sem er kjörinn verður hann að vera vígður til biskups áður en hann er krýndur páfi. Það er sem sagt ekki krafa að sá sem er kjörinn sé kardínáli sjálfur, en það hefur ekki gerst síðan Úrbanus 6. árið lést árið 1389, en hann var síðasti páfinn sem ekki hafði verið kardináli.

Fram til ársins 1963 var páfinn krýndur með þríhæða kórónu sem kalluð er *Triregnum* (það er þríveldi), samkvæmt athöfn sem er yfir þúsund ára gömul og lýsir táknrænt yfir að páfinn væri réttmætur stjórnandi heimsins. Áður voru páfarnir krýndir með Páfakórónunni, en allir páfar frá Jóhannesi Páli 1. hafa hafnað krýningu með kórónunni og kosið frekar einfaldari vígsluathöfn.

## Listi yfir páfa kaþólsku kirkjunnar

* Sjá Listi yfir páfa

## Tilvísanir

## Heimild

* Vefur kaþólsku kirkjunnar á Íslandi

## Tengt efni

* Vefur páfastóls