Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kór

**Kór** (úr grísku: χορός) er hópur söngvara sem flytur sungna tónlist með eða án undirleiks eða syngur undir öðrum tónlistarflutningi. Söngurinn getur verið einradda, en algengara er að kórsöngur sé margradda og telst sönghópurinn vera kór ef hann er skipaður fleiri en einum einstakling í hverri rödd. Söng kórs er stjórnað af kórstjóra.

## Flokkun kóra

Kórar eru fjölbreytilegir að stærð, samsetningu og tilgangi. Þá má því flokka á ýmsa lund. Til dæmis eftir:

* Samsetningu radda (sópran, alt, tenór og bassa). Þannig er talað um barnakór, stúlknakór, drengjakór, kvennakór, karlakór og blandaðan kór. Í vestrænni tónlist telst fullskipaður blandaður kór vera áttradda og er þá hver meginrödd tvískipt í hærra og lægra tónbil (til dæmis 1. sópran og 2. sópran).
* Stærð kórs. Stórir kórar telja gjarnan meira en 50 manns, en kammerkórar eru fámennari, gjarnan 15 til 30 manns. Smærri sönghópar, þar sem hver rödd er flutt af einungis einum eða tveimur söngvurum kallast venjulega ekki kórar.
* Tilgangi. Þannig er talað um kirkjukór, óperukór, tónleikakór, skólakór, átthagakór og svo framvegis.
* Söngstíl. Til dæmis pólýfónískur kór, barokkkór, gospelkór, djasskór, og svo framvegis.

## Tenglar

* Landssamband blandaðra kóra Geymt 17 maí 2014 í Wayback Machine
* Samband íslenskra kvennakóra Geymt 25 febrúar 2014 í Wayback Machine
* Samband íslenskra karlakóra Geymt 5 janúar 2014 í Wayback Machine

  *Þessi tónlistargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ríkiserindrekstur

Höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna í New York eru starfsvettvangur ríkiserindreka.
**Ríkiserindrekstur** er sá starfi að fara með alþjóðasamskipti eins og samningaviðræður milli ríkja. Venjulega fer ríkiserindrekstur fram þannig að sérstakir alþjóðafulltrúar koma saman á alþjóðavettvangi og eiga viðræður um stríð og frið, menningarsamskipti og milliríkjaviðskipti. Ríkiserindrekstur er venjulega lykilatriði þegar gerðir eru alþjóðasamningar.

## Tengt efni

* Utanríkisstefna
* Utanríkisþjónusta

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kola- og stálbandalag Evrópu

Fáni Kola- og stálbandalagsins
**Kola- og stálbandalag Evrópu** var yfirþjóðleg samtök stofnuð árið 1952 sem voru undanfari Evrópusambandsins. Samtökin voru stofnuð af sex Vestur-Evrópuríkjum eftir seinni heimsstyrjöldina. Stofnríkin voru Belgía, Frakkland, Holland, Lúxemborg, Ítalía og Vestur-Þýskaland. Aðalhvatamaður stofnunar samtakanna var utanríkisráðherra Frakklands, Robert Schuman, sem kom að Schuman-yfirlýsingunni þann 9. maí 1950. Schuman batt vonir sínar við varanlegan frið í Evrópu og sameinuð ríki. Lykillinn að hans mati var að sjá til þess að hagsmunir Frakklands og Þýskalands yrðu sameiginlegir, þar með myndu þjóðirnar ekki fara í stríð á ný.
# Tarragona

Á Santa Tecla hátíðinni.
**Tarragona** er hafnarborg í samnefndu héraði og sjálfsstjórnarsvæðinu Katalóníu á Spáni. Borgin er suður af Barselóna og hefur um 131.500 íbúa (2017).

Upphaf borgarinnar má rekja allt til 5. aldar fyrir Krist. Rómversku rústirnar Tarraco eru á minjaskrá UNESCO. Þar er hringleikahús.

Í Tarragona eru haldnar bæjarhátíðir og er Santa Tecla þeirra stærst.

Víðmynd.

## Heimild

Fyrirmynd greinarinnar var „*Tarragona*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 11. des. 2018.
# Spænski rannsóknarrétturinn

Spænski rannsóknarrétturinn eftir Francisco Goya frá 1812-19.
**Spænski rannsóknarrétturinn** var rannsóknarréttur stofnaður á Spáni árið 1478 af Ferdinand og Ísabellu með leyfi frá Sixtusi 4. páfa til að viðhalda kaþólskum rétttrúnaði í ríkjum þeirra. Hann átti sér rætur í ýmsum rannsóknarréttum sem stofnaðir höfðu verið af kirkjunni á miðöldum til að berjast gegn villutrú. Spænski rannsóknarrétturinn var undir beinni stjórn Spánarkonungs. Hann var ekki formlega lagður niður fyrr en árið 1834.

Rétturinn hafði aðeins lögsögu yfir kristnu fólki, en þar sem gyðingum og márum var vísað úr landi 1492 og 1502 náði lögsaga réttarins í reynd yfir alla íbúa Spánar. Tilgangurinn með stofnun rannsóknarréttarins var að styrkja konungshjónin í sessi og bæla niður pólitíska andstöðu. Ferdinand beitti Sixtus páfa þrýstingi með því að hóta að draga hersveitir sínar til baka í stríðinu gegn Tyrkjaveldi. Síðar reyndi Sixtus að banna rannsóknarréttinn en neyddist til að draga það til baka. Rannsóknarrétturinn var undir stjórn konungs en fylgdi kirkjurétti sem settur var af Vatíkaninu.

Á 16. öld fékkst rannsóknarrétturinn aðallega við baráttu gegn villutrú og varð á tímum gagnsiðbótarinnar tæki til að berjast gegn mótmælendum á öllum svæðum undir spænskri stjórn. Refsingar gátu verið allt frá fjársektum til aftöku með brennu. Yfirheyrslur voru nákvæmlega skrásettar og pyntingum var beitt til að knýja fram játningu. Áætlað er að um 2000 manns hafi verið líflátnir í kjölfar dóma rannsóknarréttarins. Rannsóknarrétturinn bar einnig ábyrgð á því að taka saman lista yfir bannaðar bækur og sjá um förgun þeirra. Rannsóknarrétturinn dæmdi fólk einnig fyrir hjátrú, galdra, samkynhneigð og (í upphafi 19. aldar) fyrir aðild að félögum frímúrara.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Siðaskiptin

Marteinn Lúther
**Siðaskiptin** (eða **siðbótin**) voru trúskipti sem áttu sér stað í nokkrum kristnum löndum Evrópu á 16. öld frá kaþólskri trú til mótmælendatrúar af einhverju tagi. Upphaf siðaskiptanna er miðað við það þegar Marteinn Lúther festi skjal með 95 greinum á kirkjudyrnar á hallarkirkju Wittenbergkastala 31. október 1517. Lúther vildi siðbót innan kirkjunnar og barðist meðal annars gegn sölu aflátsbréfa sem notuð var til að fjármagna framkvæmdir í Róm. Aðrir siðbótarmenn eins og Ulrich Zwingli og Jóhann Kalvín fylgdu fordæmi Lúthers. Þeir réðust gegn mörgum af grundvallarkenningum kaþólsku kirkjunnar eins og trúnni á hreinsunareldinn, sérdæmingu, tilbeiðslu Maríu og trúna á milligöngu dýrlinga, flest sakramentin, kröfunni um skírlífi kirkjunnar þjóna og vald páfa.

Helstu siðbótarhreyfingarnar sem fram komu á þessum tíma voru lútherstrú, reformerta kirkjan/kalvínismi/öldungakirkjan og anabaptistar. Ensku siðaskiptin voru sérstök atburðarás í Englandi á sama tíma sem leiddi til stofnunar ensku biskupakirkjunnar sem er kennilega nauðalík kaþólsku kirkjunni, enda tilgangur hennar fyrst og fremst sá að gera Englandskonung höfuð kirkjunnar í stað páfa.

Siðaskiptahreyfingin leiddi til uppreisna bænda og borgara víða í Þýskalandi, Frakklandi og Sviss gegn kirkjuvaldinu. Siðbótarhreyfingin tengdist þannig róttækum pólitískum hugmyndum um jafnrétti og andstöðu við yfirvaldið. Aðrir siðbótarmenn, eins og Lúther, fordæmdu þessar uppreisnir og studdu yfirvaldið (vildu t.d. halda í stétt biskupa innan mótmælendakirkjunnar). Margir þýskir furstar tóku siðbótarhreyfingunni fagnandi og konungar Danmerkur og Svíþjóðar tóku upp mótmælendatrú í ríkjum sínum.

Siðaskiptin leiddu til fjölda trúarbragðastyrjalda í Evrópu, en þau náðu hátindi sínum í Þrjátíu ára stríðinu 1618-1648. Viðbrögð kaþólsku kirkjunnar við siðaskiptunum voru gagnsiðbótin.

## Tengt efni

* Siðaskiptin á Íslandi
# Baskaland

*Baskaland (Baskneska: Euskal Herria) er einnig heiti á landsvæði sem nær yfir Baskahéruð á Spáni og hluta af franska stjórnarsvæðinu Nýja-Akvitanía (franska: Nouvelle-Aquitaine).*

| Baskaland
Ciudad Autónoma de Melilla |
| --- |
| Sjálfstjórnarhérað |
| FániSkjaldarmerki |
|  |
| Land | Spánn |
| Sjálfstjórn | 1978 |
| Stjórnarfar |
|  • Forseti | Iñigo Urkullu Rentería |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 7.234 km2 |
| Mannfjöldi (2023) |
|  • Samtals | 2.222.164 |
|  • Þéttleiki | 310/km2 |
| Tímabelti | UTC+1 |
|  • Sumartími | UTC+2 |
| Svæðisnúmer | 34 |
| Vefsíða | Ciudad Autónoma de Melilla |

**Baskaland** (spænska: *País Vasco*; baskneska: *Euskadi*) er spænskt sjálfstjórnarsvæði á Norður-Spáni. Höfuðstaður þess er Vitoria-Gasteiz. Aðrar stórar borgir eru Bilbo *(spænska: Bilbao)* og Donostia *(spænska: San Sebastián)*.

Baskaland skiptist í héruðin: Álava-hérað, Biscay-hérað og Gipuzkoa-hérað.

## Tengill

* *Baskar*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967[*óvirkur tengill*]
* *Í baskalandi*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954[*óvirkur tengill*]

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# CNN

Sviðið fyrir kappræður forsetaefna 2007 sem sendar voru út af CNN og YouTube.
**CNN** (stendur fyrir *Cable News Network*) er bandarísk sjónvarpsstöð sem sendir út um gervihnött og kapalkerfi. Stöðin er í eigu Turner Broadcasting System sem er innan Time Warner-samstæðunnar. CNN var fyrsta fréttastöðin í Bandaríkjunum og sú fyrsta sem sendi út fréttir allan sólarhringinn. Stöðin hóf útsendingar 1. júní 1980.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948

Edvard Beneš (1884-1948).Klement Gottwald (1896-1953).
**Valdaránið í Tékkóslóvakíu 1948** átti sér stað í febrúar 1948 og var mikilvægur atburður í Kalda stríðinu. Með valdaráninu tóku kommúnistar öll völd í ríkisstjórn Tékkóslóvakíu með stuðningi Stalíns í Sovétríkjunum. Í augum vesturlanda var Stalín þar með að tryggja stöðu sína sín megin við Járntjaldið. Þessi atburður varð því til þess að flýta fyrir stofnun Marshallaðstoðarinnar og Norður-Atlantshafsbandalagsins. Strangt til tekið var ekki um valdarán að ræða þar sem forseti Tékkóslóvakíu skipaði ráðherrana en Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu var við völd fram að falli Berlínarmúrsins 1990.

Í þingkosningunum sem haldnar voru 1946 í Tékkóslóvakíu fengu kommúnistar flest atkvæði, 31.2%, og mynduðu samsteypustjórn með öðrum flokkum. Eftir um hálft kjörtímabilið höfðu óvinsældir kommúnista aukist og ljóst þótti að þeir myndu tapa fylgi í kosningunum sem áttu að fara fram í maí 1948. Tveir helstu áhrifamenn við valdaránið voru Edvard Beneš sem var forseti Tékkóslóvakíu 1935-38, 40-45 og 45-48 og Klement Gottwald sem var forsætisráðherra frá árinu 1946 til 1948 þegar hann tók við af Beneš sem forseti í júní. Gottwald þrýsti á Beneš að skipa ríkisstjórn kommúnista þótt þeir hefðu ekki fengið svo afgerandi meirihluta í lýðræðislegum kosningum árið 1946. Beneš lét hins vegar undan þrýstingi Gottwalds sem tók við af honum sem forseti. Gottwald var forseti Tékkóslóvakíu í fimm ár, fram að dauðadegi sínum árið 1953 jafnframt því sem hann var formaður Kommúnistaflokks Tékkóslóvakíu 1929–1953.

## Tengill

* *REYKJAVÍKURBRÉF*, 17. febrúar 1990 Morgunblaðið

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1757

Árið **1757** (**MDCCLVII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 16. maí - Magnús Gíslason var skipaður fyrsti amtmaður landsins.
* Bjarni Pálsson og Eggert Ólafsson luku rannsóknarferð sinni um landið.
* Elsta húsið í Neðstakaupstað á Ísafirði var byggt; Kramhúsið.

Fædd
Dáin
* Guðmundur Snorrason hengdur í Borgarfirði fyrir „útileguþjófnað“.

## Erlendis

* 2. janúar - Sjö ára stríðið: Bretar sölsuðu undir sig Kalkútta.
* 2. febrúar - Sjö ára stríðið Austurríska og rússnesku keisaradæmin gengu í hernaðarbandalag gegn Prússlandi.
* 22. febrúar - Friðrik 5. Danakonungur gaf út tilskipun um að stofna lúterskt trúboð fyrir afríska þræla í Dönsku austur-Indíum.
* 23. febrúar - Jósef 1. Portúgalskonungur stóð af sér valdaránstilraun. Nær 500 voru handteknir og flestir dæmdir. Um 15 voru hengdir og 60 sendir í útlegð til portúgalskra nýlenda síðar á árinu.
* 21. mars - Svíþjóð myndaði bandalag með Austurríki og Frakklandi gegn Prússlandi og lagði til 25.000 hermenn til að steypa Friðrik mikla, Prússakóngi af stóli.
* 30. mars - Ríkisspítali Danmerkur, *Rigshospitalet* var stofnaður í Kaupmannahöfn.
* 6. apríl - William Pitt eldri, leiðtogi Breta í sjö ára stríðinu, var leystur af störfum af stjórnvöldum vegna ósigra gegn Frökkum í Ameríku. Hann sneri hins vegar aftur eftir ákall almennings.
* 16. apríl - Kaþólska kirkjan bannaði rit Galileo Galilei sem fjölluðu um sólmiðjukenninguna.
* 6. mars - Sjö ára stríðið: Friðrik mikli Prússakóngur og her hans sátu um Prag.
* 16. júní - Austurríski herinn sigraði Prússa í orrustunni við Kolín. Prússar hörfuðu til Bæheims.
* 13. september - Svíar réðust á Prússa í Pommern.
* 2. október - Bedúínar réðust á þúsundir múslímska pílagríma sem fóru til Damaskus frá Mekka, um 20.000 létust.

Fædd
* 22. júní - George Vancouver, breskur landkönnuður (d. 1798).
* 30. maí - Henry Addington, forsætisráðherra Bretlands (d. 1844).
* 28. nóvember - William Blake, enskt ljóðskáld (d. 1827)
* 9. október - Karl 10. Frakkakonungur.
* 6. september - Gilbert du Motier de La Fayette, frjálslyndur franskur aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður. (d. 1834)

Dáin
## Tilvísanir
# 1853

Árið **1853** (**MDCCCLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu á Íslandi stofnaði söfnuð.
* Fæðingartíðni var fyrst mæld á landinu.

Fædd
* 3. október - Stephan G. Stephansson, íslenskt ljóðskáld.

Dáin
## Erlendis

* 12. febrúar - Borgin Puerto Montt var stofnuð í Síle.
* 4. mars - Franklin Pierce varð 14. forseti Bandaríkjanna.
* 20. mars - Taiping-uppreisnin í Kína: Uppreisnarherinn náði yfirráðum yfir Nanjing og drap 30.000 stjórnarhermenn.
* 29. mars - Manchester hlaut borgarstöðu í Bretlandi.
* Mars - Levi Strauss & Co.-fatafyrirtækið var stofnað.
* 23. maí - Fyrsta borgarskipulag Seattle-borgar var gert.
* Maí - Fyrsta fiskabúr til sýnis almenningi var opnað í dýragarðinum í London.
* 12. ágúst - Nýja-Sjáland hlaut sjálfsstjórn.
* 4. október - Krímstríðið: Ottómanveldið hóf stríð gegn Rússlandi.
* 30. desember - Gadsden-kaupin: Bandaríkin keyptu 77.000 ferkílómetra af Mexíkó.

Fædd
* 18. júlí - Hendrik Antoon Lorentz, hollenskur eðlisfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1928).
* 13. september - Hans Christian Gram, danskur örverufræðingur (d. 1938).
* 16. desember - Roberto Ferruzzi, ítalskur listmálari (d. 1934).

Dáin
# Ísöld

Hápunktur síðasta jökulskeiðs sýndur með dökkum lit.
**Ísöld** er jarðsögulegt tímabil þar sem þykkar jökulbreiður hylja stór landsvæði. Slík tímabil geta staðið í nokkrar milljónir ára og valdið miklum breytingum á yfirborði meginlanda.

Allnokkrar ísaldir hafa sett svip á sögu jarðarinnar. Sú elsta er kennd við svokallaðan forkambrískan tíma fyrir meira en 570 milljónum ára. Síðasta tímabil mikilla jökulframrása er kallað pleistósentímabilið og er almennt talið hafa hafist fyrir um 2,6 milljónum ára og lokið fyrir 10 þúsund árum. Sumir telja að síðustu ísöld sé ekki lokið enn heldur sé nú hlýskeið ísaldar (líkt og tiltölulega hlýr vetrardagur).

Minna kuldakast og tímabil sem einkenndist af framrás jökla hefur verið nefnt litla ísöld, en hún hófst á 16. öld og var viðvarandi næstu þrjár aldir. Litla ísöld náði hámarki árið 1750 en þá voru jöklar í mestu framrás síðan á síðustu ísöld.

Ekki er vitað með vissu hvað veldur ísöldum, en meðal þess sem getur haft áhrif eru geislun sólar, Milankovic-sveifla sem er reglubundin breyting á afstöðu sólar og jarðar, breytingar á kerfi hafsstrauma og mikil tíðni eldgosa.

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar

* Jón Gunnar Þorsteinsson (7.3.2008). „Hvað gerist ef það kemur ný ísöld?“. *Vísindavefurinn*.
* Sigurður Steinþórsson (7.6.2023). „Hvaða heimildir hafa vísindamenn fyrir því hvenær ísöldin hafi verið?“. *Vísindavefurinn*.
* Sigurður Steinþórsson (13.2.2009). „Eru líkur á að ísöld eða annars konar hamfarir sem eyða öllu lífi á jörðu komi aftur?“. *Vísindavefurinn*.
* Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (11.5.2005). „Voru eldgos algeng á ísöld?“. *Vísindavefurinn*.
* Jón Már Halldórsson (12.12.2002). „Hvernig var dýralífið á ísöldunum?“. *Vísindavefurinn*.
# Borgarstjóri

**Borgarstjóri** er æðsti embættismaður borgar og **bæjarstjóri** er æðsti embættismaður bæjar. Þeir eru iðulega kjörnir í einstaklingskosningu eða af starfandi meirihluta borgarstjórnar.

Á Íslandi er borgarstjórinn í Reykjavík framkvæmdastjóri Reykjavíkurborgar. Borgarstjórn kýs borgarstjóra og yfirleitt verður sitjandi borgarfulltrúi fyrir valinu. Hliðstæð embætti í öðrum sveitarfélögum landsins eru bæjarstjórar, sveitarstjórar og hreppstjórar.

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Papiamento

| Papiamento *Papiamentu* |
| --- |
| **Málsvæði** | Hollensku Antillaeyjar |
| **Heimshluti** | Karabíu |
| **Fjöldi málhafa** | 350.000 |
| **Ætt** | indó-evrópsk mál  ítalísk mál   rómönsk mál    vestur-rómönsk mál     gallísk-íberísk mál      íberísk-rómönsk mál       vestur-íberíska        galegó-portúgalska         portúgalska
          papiamento |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** | Hollensku Antillaeyjar |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-2** | `pap` |
| **SIL** | `PAP` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Papiamento** er rómanskt tungumál. Það er opinbert tungumál í Hollensku Antillaeyjum og móðurmál 350.000 manns. Papiamento á rætur í portúgölsku, spænsku, og að litlu leyti í hollensku. Til eru þrjár mállýskur papiamentos, þ.e. mállýskurnar sem talaðar eru í Arúbu, Curaçao og Bonnaire, sem eru þrjár eyjar Hollensku Antillaeyja.

## Nokkrar setningar

* **Bon dia** - Góðan daginn
* **Bon tardi** - Gott kvöld
* **Bon nochi** - Góða nótt
* **Bon bini!** - Velkomin/n
* **Kon ta bai?** - Hvað segirðu?
* **Mi ta bon** - Ég hef það bara fínt
* **Danki** - Takk
* **Tur kos ta bon** - Allt er í lagi
* **Si** - Já
* **No** - Nei
* **Kon yama bo?** - Hvað heitirðu?
* **Ami yama...** - Ég heiti...
* **Di unda bo ta?** - Hvaðan ertu?
* **Mi ta bin di Islandia** - Ég er frá Íslandi
* **Te mañan** - Við sjáumst
# Baruch Spinoza

| Benedictus de Spinoza, Benedict Spinoza eða Baruch Spinoza |
| --- |
| Benedictus de Spinoza |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 24. nóvember 1632 í Amsterdam í Hollandi  |
| Svæði | Vestræn heimspeki |
| Tímabil | Heimspeki 17. aldar (Nýaldarheimspeki) |
| Skóli/hefð | Rökhyggja |
| Helstu ritverk | *Guðfræðileg ritgerð um stjórnmál* (*Tractatus Theologico-Politicus*), *Siðfræðin útlistuð á rúmfræðilegan máta* (*Ethica Ordine Geometrico Demonstrata*) |
| Helstu kenningar | *Guðfræðileg ritgerð um stjórnmál* (*Tractatus Theologico-Politicus*), *Siðfræðin útlistuð á rúmfræðilegan máta* (*Ethica Ordine Geometrico Demonstrata*) |
| Helstu viðfangsefni | frumspeki, þekkingarfræði, siðfræði |

**Baruch Spinoza** eða **Benedictus de Spinoza** (24. nóvember 1632 – 21. febrúar 1677) var hollenskur heimspekingur. Hann var kallaður *Baruch Spinoza* af eldri meðlimum trúarsafnaðar síns og var þekktur sem *Bento de Espinosa* eða *Bento d'Espiñoza* í heimabæ sínum Amsterdam. Hann er talinn einn af merkustu rökhyggjuheimspekingum nýaldar. Rit hans bera vott um mikla þjálfun í stærðfræði. Spinoza var sjónglerjaslípari að atvinnu en á hans tíma voru það spennandi fræði vegna uppgötvana sem sjónaukar gerðu mögulegar. Heimspeki Spinoza hafði fyrst mikil áhrif eftir andlát hans og eftir að ritverk hans komu út að honum látnum.

## Heimspeki

Spinoza var undir miklum áhrifum frá stóuspeki. Líkt og stóumenn hélt hann því fram að „Guð“ og „Náttúra“ væri tvö nöfn á sama veruleika, það er að segja einnar og sömu undirstöðu alheimsins, hinnar eiginlegu verundar og að aðrar minni „verundir“ væru birtingamyndir hennar. En þótt Spinoza væri algyðistrúar líkt og stóumenn voru ýmsar aðrar hugmyndir hans æði frábrugðnar hugmyndum stóumanna.

Eftirfarandi eru meðal heimspekilegra kenninga Spinoza:

* Guð er heimur náttúrunnar og hann hefur engan persónuleika.
* Hinn náttúrulegi heimur er óendanlegur.
* Það er enginn raunverulegur munur á góðu og illu.
* Allt gerist nauðsynlega eins og það gerist. Þar af leiðandi er viljinn ekki frjáls.
* Allt sem menn og önnur dýr gera er með afburðum gott og guðdómlegt.
* Öll réttindi eiga uppruna sinn hjá ríkisvaldinu.
* Menn mega nota dýr á hvern þann hátt sem þá lystir mannkyni til góðs.

## Helstu ritverk

* *Stutt ritgerð um Guð, manninn og velferð hans*
* 1662. *Um eflingu skilningsins*
* 1663. *Lögmál cartesískrar heimspeki*
* 1670. *Guðfræðileg ritgerð um stjórnmál* (*Tractatus Theologico-Politicus*)
* 1677. *Siðfræðin útlistuð á rúmfræðilegan máta* (*Ethica Ordine Geometrico Demonstrata*)
* 1677. *Hebresk málfræði*

## Tengt efni

* Algyðistrú
* René Descartes
* Gottfried Wilhelm Leibniz

## Tenglar

* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Spinoza“
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Spinoza's Psychological Theory“
* *The Internet Encyclopedia of Philosophy:* „Benedict Spinoza“

  *Þessi heimspekigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fáni Frakklands

Fáni Frakklands
**Fáni Frakklands** er þrílitur fáni með þremur lóðréttum röndum, rauðri, hvítri og blárri. Á frönsku heitir hann *tricolore* (þrílitur). Litirnir þrír eru oft tengdir við frelsi, jafnrétti og bræðralag („liberté – égalité – fraternité“), sem voru kjörorð frönsku byltingarinnar, en táknar í raun konunginn (hvítur) og París (blár og rauður). Hlutföll fánans eru 2:3.

## Saga

Fyrir upptöku þrílitarins hafði konungsríkið Frakkland notast við einfaldan, hvítan fána, stundum skreyttan liljutáknum frönsku konunganna eða skjaldarmerkjum þeirra. Í frönsku byltingunni höfðu byltingarmenn farið að klæðast rauðum og bláum hattborðum og barmmerkjum eftir fall bastillunnar. Það var markgreifinn af Lafayette sem bætti hvíta litnum við til þess að gera einkennismerkin „þjóðlegri“ þar sem hvítur var „forn franskur litur“. Lafayette notaði þrílitinn síðan sem einkennismerki Þjóðvarðarliðsins (*Garde nationale*) sem hann leiddi en Jacques-Louis David hannaði síðar aðra útgáfu af fánanum sem varð þjóðfáni Frakklands.

Fáninn tók gildi 15. febrúar árið 1794 eftir stofnun fyrsta franska lýðveldisins. Hann var tekinn úr notkun árið 1814 eftir ósigur Napóleons og endalok fyrsta franska keisaraveldisins. Frakkland varð þá konungsríki á ný og gamli hvíti fáninn var aftur tekinn í notkun. Hvíti fáninn var notaður til ársins 1830, en eftir júlíbyltinguna og stofnun júlíríkisins var þríliti fáninn aftur tekinn upp og hefur æ síðan verið þjóðfáni Frakklands.

## Tilvísanir

  *Þessi Frakklandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Evrópski þjóðarflokkurinn

**Evrópski þjóðarflokkurinn** er Evrópuflokkur sem samanstendur af frjálshyggjuflokkum í Evrópu, ýmist kallaðir *fólksflokkar*, *kristilegir demókrataflokkar* eða *íhaldsflokkar*. Hann var stofnaður árið 1976 og hefur aðsetur í Brussel. Flokkurinn er einn tveggja eininga EÞ-ED sem er stærsti þinghópurinn á Evrópuþinginu.
# Fátæktarmörk

**Fátæktarmörk** eru þær tekjur sem þarf til að lifa af í hverju landi. Venjulega eru þau reiknuð út með því að taka saman verð lífsnauðsynja sem meðalmanneskja þarf til að lifa í eitt ár. Oftast er húsaleiga veigamesti þátturinn svo hagfræðingar hafa skoðað fasteignamarkaðinn sérstaklega sem áhrifaþátt í fátækt.

Skilgreiningin á fátækt getur annars verið ólík milli landa og heimshluta. Frá 2015 hefur Heimsbankinn miðað **alþjóðleg fátæktarmörk** við 1,90 bandaríkjadali á dag.

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vöruskiptajöfnuður

**Vöruskiptajöfnuður** er mismunurinn á andvirði útfluttra og innfluttra vara til og frá tilteknu landi á ákveðnu tímabili. Sé mismunirinn jákvæður er talað um *viðskiptaafgang* í kerfinu en sé hann neikvæður er talað um *viðskiptahalla*.

## Tengill

* „Er viðskiptahalli slæmur?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Temprað belti

Tempruðu beltin eru lituð fjólublá.
**Temprað belti** er loftslagsbelti sem afmarkast við 40. breiddagráðu til þeirrar 65. og er bæði að finna á suðurhluta jarðar og norður. Í þessum beltum er veðrátta breytileg. Meðalhiti heitustu mánaða ársins er milli 10°og 20° C. Tempraða beltið liggur milli heittempraða beltisins og kuldabeltis. Meðal landa í tempraða beltinu er Litháen.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*