Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Síðara franska keisaradæmið

|  |
| --- |
| **Franska keisaradæmið** |
| *Empire français* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
| **Kjörorð:** Liberté, égalité, fraternité (Franska) Frelsi, jafnrétti, bræðralag |
| **Þjóðsöngur:Partant pour la Syrie „Á leið til Sýrlands“* |
|  |
| **Höfuðborg** | París |
| **Opinbert tungumál** | Franska |
| **Stjórnarfar** |  |
| Keisari | Napóleon 3. (1852–1870) |
| ' |  |
|  • Stofnun | 14. janúar 1852  |
|  • Upplausn | 4. september 1870  |
| **Flatarmál**  • Samtals |  1.000.000 km² |
| **Gjaldmiðill** | Franskur franki |

**Síðara franska keisaradæmið** (*le Second Empire* á frönsku) var stjórnkerfi Frakklands sem varð til þann 2. desember 1852 þegar Louis-Napoléon Bonaparte, forseti Frakklands, framdi valdarán og lýsti sig Napóleon 3. Frakkakeisara. Ríkið kom í stað annars franska lýðveldisins en þriðja franska lýðveldið tók við þegar það leið undir lok.

Sögu síðara keisaradæmisins er venjulega skipt í tvennt. Gerræðislegt stjórnarfar Napóleons 3. einkenndi fyrra tímabilið sem stóð frá 1852 til 1860. Á síðara tímabilinu, frá 1860 til 1870, var reynt að gera ríkið að „frjálslyndu keisaradæmi“.

Síðara keisaradæmiðleið undir lok þann 4. september 1870 eftir orrustuna við Sedan í fransk-prússneska stríðinu. Þar biðu Frakkar ósigur fyrir Prússum undir stjórn Otto von Bismarck kanslara Prússlands og Napóleon 3. var handtekinn. Í kjölfarið var stofnað lýðveldi í París sem hélt stríðinu áfram um skamma hríð.

## Tilvísanir
# Forseti Bandaríkjanna

| Forseti Bandaríkjanna
 President of the United States of America |
| --- |
| Skjaldarmerki embættis forseta Bandaríkjanna. |
| **Núverandi Donald Trump** síðan 20. janúar 2025 |
| Meðlimur | Ríkisstjórn Bandaríkjanna |
| Sæti | Hvíta húsið, Washington, D.C., Bandaríkjunum |
| Skipaður af | Kjörmannaráði |
| Kjörtímabil | Fjögur ár, allt að tvenn kjörtímabil |
| Lagaheimild | Stjórnarskrá Bandaríkjanna |
| Stofnun | 4. mars 1789 |
| Fyrsti embættishafi | George Washington |
| Staðgengill | Varaforseti Bandaríkjanna |
| Laun | $400.000 á ári |
| Vefsíða | whitehouse.gov |

**Forseti Bandaríkjanna** (enska: *President of the United States of America*, skammstafað POTUS) er hvort tveggja þjóðhöfðingi og stjórnarleiðtogi í Bandaríkjunum. Embættið var stofnað við fullgildingu stjórnarskrár Bandaríkjanna árið 1789. Þrískipting ríkisvaldsins er í hávegum höfð í bandarískri stjórnskipun og er forsetinn yfir framkvæmdavaldinu. Löggjafarvaldið liggur hjá þinginu og dómsvaldið hjá hæstarétti. Völd forsetans eru skilgreind í 2. grein stjórnarskrárinnar, en þau eru helst að hann er æðsti yfirmaður heraflans, getur synjað lögum staðfestingar, hann skipar ráðherra í ríkisstjórn, náðar menn og skipar, með samþykki öldungadeildar þingsins, í stöður æðstu embættismanna, sendiherra og dómara á alríkisstigi. Kjörtímabil forsetans er fjögur ár og honum er ekki heimilt að sitja fleiri en tvö tímabil. Embætti varaforseta er einnig til staðar, en varaforsetinn tekur við embætti forseta ef hann fellur frá eða segir af sér.

Bandaríkin voru ein fyrsta þjóðin sem bjó til embætti forseta til að gegna störfum þjóðhöfðingja í nútímalýðveldi. Stjórnarfar af þessari gerð nefnist forsetaræði. Forsetaræði tíðkast nú í mörgum löndum víða um heim, en þó sérstaklega í Ameríku og Afríku. Þingræði er hin megintegund stjórnarfars í lýðræðisríkjum og byggir á breskri fyrirmynd. Það er ráðandi kerfi í Evrópu og fyrrum nýlendum Breta. Frá upphafi hafa 45 forsetar gegnt embættinu í Bandaríkjunum, en þar sem Grover Cleveland gegndi embættinu í tvígang er hann talinn tvisvar. Sá fyrsti var George Washington. Núverandi forseti er Donald Trump. Hann er númer 47 og 45 í röðinni. Frá því Bandaríkin urðu risaveldi á fyrri hluta 20. aldar hafa þeir sem gegnt hafa embættinu verið á meðal þekktustu manna heims á hverjum tíma og embættið er gjarnan talið vera valdamesta embætti í heimi.

Forsetakosningar í Bandaríkjunum fara yfirleitt fram fyrsta þriðjudag eftir fyrsta mánudag nóvembermánaðar fjórða hvert ár. Nýkjörinn forseti er sver embættiseið 20. janúar árið eftir.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Vefur Forseta Bandaríkjanna
# Kjörorð

**Kjörorð** er setning sem hópur hefur valið sér til að sameinast um. Dæmi um þetta er kjörorð skyttnanna í bókinni *Skytturnar þrjár* eftir Alexandre Dumas: *„Allir fyrir einn, einn fyrir alla!“*.

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Miðflóttaafl

**Miðflóttaafl** eða **miðflóttakraftur** kallast gagnkraftur miðsóknarkrafts, sem saman halda hlutum á hringhreyfingu. Í jafnri hringhreyfingu eru þessir tveir kraftar alltaf jafn stórir, en með gagnstæðar stefnur.

Í hnitakerfum, sem ekki eru tregðukerfi, birtist miðflóttaafl gjarnan sem gervikraftur.
# Dassault Aviation

|  |
| --- |
| Dassault Aviation |
|  |
| Stofnað | 1929 |
| Staðsetning | Saint-Cloud, Frakkland |
| Lykilpersónur | Éric Trappier |
| Starfsemi | Flugfræði |
| Tekjur | €7,300 miljarðar (2020) |
| Starfsfólk | 12.757 (2019) |
| Vefsíða | www.dassault-aviation.com |

**Dassault Aviation** er alþjóðlegur franskur flugvélaframleiðandi herþota og viðskiptaþotna og er dótturfélag Dassault Group.

Það var stofnað árið 1929 af Marcel Bloch sem *Société des Avions Marcel Bloch* eða „MB“. Eftir síðari heimsstyrjöldina breytti Marcel Bloch nafni sínu í Marcel Dassault og nafni fyrirtækisins var breytt 20. janúar 1947 í *Avions Marcel Dassault*.

Dassault Aviation Group hefur verið stjórnað af Éric Trappier síðan 9. janúar 2013.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Heimasíða Dassault Aviation
# Kantónur í Sviss

**Kantónurnar í Sviss** eru 26, sem mynda sambandslýðveldið Sviss. Kantónur í Sviss eru í raun fylki.

| ISO / Stytting á fylkisnafni | Skjaldarmerki | Fylki | Sameinaðist Sviss | Höfuðstaður | Íbúar  | Flatarmál  | Þéttleiki | Héruð | Tungumál |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ZH |  | Zürich | 1351 | Zürich | 1.261.100  | 1.729  | 729  | 171 | þýs |
| BE |  | Bern | 1353 | Bern | 956.000  | 5.959  | 160  | 398 | þýs, fra |
| LU |  | Luzern | 1332 | Luzern | 354.800  | 1.493  | 238  | 97 | þýs |
| UR |  | Uri | 1291 | Altdorf | 35.100  | 1.077  | 33  | 20 | þýs |
| SZ |  | Schwyz | 1291 | Schwyz | 136.500  | 908  | 150  | 30 | þýs |
| OW |  | Obwalden | 1291 | Sarnen | 33.300  | 491  | 68  | 7 | þýs |
| NW |  | Nidwalden | 1291 | Stans | 39.500  | 276  | 143  | 11 | þýs |
| GL |  | Glarus | 1352 | Glarus | 38.500  | 685  | 56  | 27 | þýs |
| ZG |  | Zug  | 1352 | Zug | 105.200  | 239  | 440  | 11 | þýs |
| FR |  | Fribourg/Freiburg | 1481 | Fribourg/Freiburg | 249.700  | 1.671  | 149  | 182 | fra, þýs |
| SO |  | Solothurn | 1481 | Solothurn | 247.400  | 791  | 313  | 126 | þýs |
| BS |  | Basel-Stadt | 1501 | Basel | 186.700  | 37  | 5.046  | 3 | þýs |
| BL |  | Basel-Landschaft | 1501 | Liestal | 265.800  | 518  | 513  | 86 | þýs |
| SH |  | Schaffhausen | 1501 | Schaffhausen | 73.900  | 298  | 248  | 33 | þýs |
| AR |  | Appenzell Ausserrhoden | 1513 | Herisau  | 52.800  | 243  | 217  | 20 | þýs |
| AI |  | Appenzell Innerrhoden **13** | 1513 | Appenzell | 15.100  | 173  | 87  | 6 | þýs |
| SG |  | St. Gallen | 1803 | St. Gallen | 459.000  | 2.026  | 227  | 89 | þýs |
| GR |  | Graubünden | 1803 | Chur | 187.900  | 7.105  | 26  | 208 | þýs, róm, íta |
| AG |  | Aargau | 1803 | Aarau | 565.400  | 1.404  | 403  | 231 | þýs |
| TG |  | Thurgau | 1803 | Frauenfeld | 233.200  | 991  | 235  | 80 | þýs |
| TI |  | Ticino/Tessin | 1803 | Bellinzona | 319.800  | 2.812  | 114  | 201 | íta |
| VD |  | Vaud/Waadt | 1803 | Lausanne | 657.700 (3) | 3.212  | 205  | 382 | fra |
| VS |  | Valais/Wallis | 1815 | Sion/Sitten | 288.800  | 5.224  | 55  | 158 | fra, þýs |
| NE |  | Neuchatel/Neuenburg | 1815 | Neuchatel/Neuenburg | 167.500  | 803  | 209  | 62 | fra |
| GE |  | Genève/Genf | 1815 | Géneve/Genf | 428.600  | 282  | 1.520  | 45 | fra |
| JU |  | Júra | 1979 | Delsberg/Delémont | 69.100  | 838  | 82  | 83 | fra |
| CH |  | Sviss |   | Bern (höfuðborgin) | 7.418.400 | 41.285 | 174 | 2.773 | þýs, fra, íta, róm |
# Vax

Vaxkerti
**Vax** er vanalega notað um efni sem framleitt er af býflugum og þær nota til að byggja býflugnabú eða efni með svipaða eiginleika.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Virki

Virki í Róm
**Virki** er hernaðarmannvirki sem er hannað til að verja landsvæði á stríðstímum eða til að koma á stjórn á svæði í friðartímum. Á miðöldum voru virki oft byggð í kringum hallir eða jafnvel heilar borgir.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Treblinka

Steinsteypukubbar tákna gömlu járnbrautina í Treblinka
**Treblinka** er lítill bær í Masóvíu í Austur-Póllandi. Þar voru reknar næststærstu útrýmingarbúðir nasista í seinni heimstyrjöldinni á eftir Auschwitz. Áætlað er að á milli 800- og 900 þúsund manns hafi verið myrtir þar. Líkin voru í fyrstu einfaldlega grafin en þegar ljóst var að Sovétmenn myndu ná yfirráðum þar innan langs var ákveðið að grafa öll líkin upp og brenna til að fela betur hvað gert hafði verið.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hellir

Hellir í Síle.
Hellir.
**Hellir** er kallað hvert það holrými sem leynist neðanjarðar.

Hellar á Íslandi eru aðallega þrennskonar, íshellar, manngerðir hellar og hraunhellar, en einnig eru önnur holrými í jörðu oft kallað hellar, t.d. skútar í sjávarbjörgum eða árfarvegum. Íshellar finnast aðallega þar sem jökull liggur yfir háhitasvæði, t.d. í Grímsvötnum í Vatnajökli. Fjölmargir manngerðir hellar eru á suðurlandsundirlendi og uppsveitum Árnessýslu

Hellar voru áður fyrr notaðir sem mannabústaðir, og sjálfsagt verið fyrstu skýli mannsins fyrir veðri og vindum. Seinna með þróun mannkyns urðu hellar aðeins að skjóli fyrir skepnur, og jafnvel innréttaðir sem slíkir. Þó eru enn til hellar þar sem fólk býr. Í Kína er hellir sem nefnist Sjongdong (enska: *Zhongdong*) og þar hefst fólk við í húsum sem eru byggð í hellinum.

Sumstaðar á Íslandi eru hellar enn notaðir sem fjárhús.

## Tengt efni

* Listi yfir íslenska hella

## Tenglar

* *Töfrahallir neðanjarðar*; grein um hella úr Lesbók Morgunblaðsins 1953[*óvirkur tengill*]
* *Hellar og torfbæir*; grein úr Lesbók Morgunblaðsins 1978[*óvirkur tengill*]
* *Hellanöfn síðustu ára - tilurð nafngifta*; grein úr Lesbók Morgunblaðsins 1990[*óvirkur tengill*]
* *Verður eyðilegging hraunhellanna stöðvuð?*; grein úr Lesbók Morgunblaðsins 1991[*óvirkur tengill*]
* *Forn smiðja í Rútshelli*; grein úr Lesbók Morgunblaðsins 1995[*óvirkur tengill*]
* *Hellar í Gullborgarhrauni*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957[*óvirkur tengill*]
# Vígvöllur

Orustan á Marston Moor, málverk frá 1644
**Vígvöllur** er svæði á jörðinni þar sem fram fara vopnuð átök. Getur verið landspilda, land (ríki) eða heimsálfa. Afmarkast oftast af landamærum. Yfirleitt tilheyrir loftrými yfir landinu og strandlengjan vígvelli, þó að orðið vígvöllur sé venjulega ekki notað um þau.
# H. G. Wells

**H. G. Wells**|  |
| Fæddur: | 21. september 1866 Kent, Englandi |
| Látinn: | 13. ágúst 1946 (79 ára) London, Englandi |
| Starf/staða: | Rithöfundur, kennari, sagnfræðingur, blaðamaður |
| Þekktasta verk: | * *Tímavélin*
* *Ósýnilegi maðurinn*
* *Innrásin frá Mars*
* *Eyja dr. Moreau*
 |
| Maki/ar: | Isabel Mary Wells (g. 1891; sk. 1894) Amy Catherine Robbins (g. 1895; d. 1927) |
| Börn: | 4 |
| Undirskrift: |  |

**Herbert George Wells** (21. september 1866 – 13. ágúst 1946) var breskur rithöfundur sem er þekktastur fyrir vísindaskáldsögur sínar. Skrif hans spönnuðu þó nánast alla flokka sem ritverk flokkast í. Hann var gríðarlega afkastamikill rithöfundur og rit hans skipta fleiri tugum. Flest verk hans hafa einhvern félagslegan eða pólitískan boðskap. Hann var sósíalisti og er oft nefndur, ásamt Jules Verne og Hugo Gernsback, „faðir vísindaskáldsögunnar“.

Þekktasta bók hans er án efa *Innrásin frá Mars*. Söngleikur sem sló í gegn og tvær stórmyndir hafa verið gerðar eftir henni. Önnur fræg verk Wells eru *Tímavélin*, *Ósýnilegi maðurinn* og *Eyja dr. Moreau*. Eftir öllum þessum verkum hafa verið gerðar fleiri en ein kvikmynd.

## Tenglar

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vindhani

Vindhani.
**Vindhani** (einnig nefndur **veðurviti** eða **vindör**) er tæki sem sýnir vindátt. Nafn sitt dregur það af því að áður fyrr var slíkur útbúnaður oft mynd af hana sem snerist á ás eftir vindi og hafður á þaki húsa eða stöng. Undir hananum sem snýst er oft fastur kross sem vísar á höfuðáttirnar fjórar.

Á seglbátum eru vindhanar eru oft litlar örvar úr léttum málmi eða plasti sem eru fest á mjóan pinna sem kemur upp úr mastrinu. Í stað kross sem sýnir höfuðáttirnar eru tveir pinnar sem mynda V og snúa aftur. Þeir eiga að sýna hámarksbeitingu seglanna upp í vindinn.

Óformleg merking orðsins *vindhani* er einhver sem er óstöðugur eða hverflyndur í framkomu og hátterni.
# Rafstraumur

Samkvæmt lögmáli Amperes myndar rafstraumur segulsvið.
**Rafstraumur**, oftast aðeins **straumur**, er færsla rafhleðsla, yfirleitt óbundinna rafeinda í rafleiðara úr málmi, en einnig jóna í raflausn eða rafgasi, eða hola í hálfleiðara. SI-mælieining er amper. Rafstraumur er ýmist fastur, óbreyttur jafnstraumur, eða riðstraumur, þ.e. rafstraumur sem sveiflast reglulega með ákveðinni tíðni.

## Skilgreining

Meðalrafstraumur *I*, sem fer gegnum tiltekinn flöt á tíma *t* er

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
þar sem *Q* er rafhleðslan.

Ef WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 fæst *augnabliksstraumur*

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

## Rekhraði rafhleðsla

Í rafleiðara hliðrast s.n. *hleðsluberar*, oftast rafeindir, með hraða *v*, sem nefnist *rekhraði*. Skilgreina má rafstraum í leiðara með eftirfarandi jöfnu:

*I* = *nAQv*, þar sem

*I* er rafstraumur,
*n* er fjöldi hleðslubera á rúmmálseiningu,
*A* er flöturinn sem hleðslurnar fara gegnum,
*Q* er rafhleðsla hleðsluberanna,
*v* er rekhraði hleðsluberanna.

Rekhraði rafeinda í málmleiðara er af stærðargráðunni mm/s.

## Rafstraumsþéttleiki

Skilgreina má rafstraumsþéttleika *J*, þ.a. *J* = *nQv* og rafstraum *I* = *J A*. Almennt, þá eru *J* og *v* vigrar og ef ρ = *n Q* er *hleðsluþéttleiki* þá er rafstraumsþéttleiki skilgreindur með **J** = ρ **v**.

Skilgreinum rafstraum *I*, sem fer um flötinn *A*, með eftirfarandi heildi af þverþætti rafstraumsþéttleika **J**:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

## Straumstefna

Óbundnnar rafeindir leiðara í föstu rafsviði (jafnstraumur) hliðrast frá bakskauti (-) að forskauti (+) leiðarans, en straumstefna er skilgreind í hina áttina, þ.e. frá forskauti að bakskauti. Í leiðara, sem ber *riðstraum*, verður engin nettó hliðrun á rafeindum.

## Samband straums og spennu

Lögmál Ohms gefur samband rafstraums og -spennu í rafrás með því að skilgreina rafviðnám.

## Straumlögmál

Straumlögmálið segir að summa allra rafstrauma í hnútpunkti rafrásar sé núll.

## Samband rafstraums og segulsviðs: rafsegulsvið

Lögmál Amperes lýsir rafstraumi, sem ferilheildi segulsviðs umhverfis leiðarann, en lögmál Biot-Savarts lýsir segulsviðinu, sem myndast vegna rafstraums. Jöfnur Maxwells er kerfi jafna, sem lýsa rafsegulsviði.
# Róbert Rínarfursti

Róbert fursti eftir Antoon van Dyck.
**Róbert Rínarfursti**, greifi af Pfalz við Rín og hertogi af Bæjaralandi (17. desember 1619 – 29. nóvember 1682) var frægur herforingi í her konungssinna í Ensku borgarastyrjöldinni og einn af þeim fyrstu sem nýttu sér messótintu við gerð prentmynda.

Hann var þriðji sonur Friðriks 5. kjörfursta af Pfalz og Elísabetar Stúart, dóttur Jakobs 1. Englandskonungs, og fæddist í Prag þar sem faðir hans var konungur einn vetur áður en Ferdinand 2. keisari lagði landið undir sig með hervaldi. Fjölskyldan hraktist við það í útlegð til Hollands. Elsti bróðir hans, Friðrik Hinrik, drukknaði 1629 og faðir hans lést þremur árum síðar. 1633 hóf hann feril sem hermaður í her Friðriks Hinriks Óraníufursta og tók þátt í Áttatíu ára stríðinu gegn Spáni.

Hann tók líka þátt í Þrjátíu ára stríðinu í Þýskalandi en var tekinn til fanga og haldið í fangelsi í Linz í Austurríki. 1641 var honum sleppt með því skilyrði að hann tæki ekki upp vopn gegn keisaranum framar.

1642 skipaði móðurbróðir hans, Karl 1. Englandskonungur, hann foringja yfir riddaraliði konungssinna í Ensku borgarastyrjöldinni. Hann þótti djarfur og snjall foringi og tryggði konungssinnum marga sigra, þótt mistök hans hefðu líklega kostað þá sigurinn í orrustunni við Edgehill. Í nóvember 1644 var hann gerður að hershöfðingja. Í orrustunni við Naseby gegn hinum nýskipaða New Model Army kostuðu ráðleggingar hans konungssinna stóran hluta hersins og staða hans versnaði til muna. Eftir orrustuna taldi hann stríðið tapað og hvatti konung til að semja um frið við þingið sem Karl hafnaði. Róbert gaf þá þinghernum eftir Bristol í september 1645 og gegndi engum ábyrgðarstöðum í her konungssinna eftir það. 1646 dæmdi þingið hann útlægan.

Róbert hélt til Frakklands þar sem hann stjórnaði flokki útlægra Englendinga í lokakafla Þrjátíu ára stríðsins. Skömmu síðar sættist hann við Karl og var skipaður foringi yfir lítilli flotadeild konungssinna. Hann hélt í langa og illa heppnaða herför sem lyktaði með ósigri í sjóorrustu gegn Robert Blake, flotaforingja þingsins. Róbert flúði þá til Vestur-Indía þar sem hann lifði á sjóránum.

Á tíma Stúart-endurreisnarinnar sneri hann aftur til Englands þar sem Karl 2. skipaði hann í leyndarráð sitt og fékk honum lífeyri. Hann varð aftur flotaforingi og stýrði enska flotanum í sjóorrustum við Hollendinga í Öðru stríði Englands og Hollands 1665 – 1667 og Þriðja stríði Englands og Hollands 1672 – 1674 þar sem hann beið ósigra í orrustunni við Schooneveld og orrustunni við Texel.

Á þessum árum bjó hann með leikkonunni Margaret Hughes og átti með henni dótturina Rupertu. Hann lést árið 1682 og var jarðsettur í Westminster Abbey.
# Innrás Frakka í Mexíkó

Umsátrið við Puebla.
*Sjá einnig greinina um Kökustríðið fyrir fyrri innrás Frakka í Mexíkó.*
Seinni **innrás Frakka í Mexíkó** (einnig þekkt sem **Maximiliansdeilan**, **mexíkóska ævintýrið**, **fransk-mexíkóska stríðið** eða **annað fransk-mexíkóska stríðið**) var innrás síðara franska keisaradæmisins í mexíkóska lýðveldið árið 1861, upphaflega með stuðningi Bretlands og Spánar. Kveikjan að innrásinni varð þegar Benito Juárez forseti neitaði að borga vexti af lánum sem fyrri ríkisstjórn Mexíkó hafði fengið frá erlendum ríkjum þann 17. júlí 1861 og reitti þar með þessa þrjá lánardrottna Mexíkó mjög til reiði.

Napóleon III Frakkakeisari átti frumkvæðið að stríðinu og réttlætti innrásina með því að vísa til fríverslunarstefnu Frakkaveldis. Hann taldi að ef hann kæmi á vinveittri stjórn í Mexíkó myndi það tryggja aðgang Evrópuveldanna að mörkuðum Rómönsku Ameríku. Napóleon ásældist einnig silfrið sem hægt var að vinna í Mexíkó til að fjármagna heimsveldið sitt. Frakkakeisari stofnaði til herbandalags við Spán og Bretland á meðan Bandaríkin voru of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að aðhafast neitt.

Evrópuveldin þrjú skrifuðu undir sáttmála í London þann 31. október þess efnis að þau skyldu vinna saman að því að knýja Mexíkó til að borga skuldir sínar. Þann 8. desember varpaði spænski herskipaflotinn akkerum við aðalhöfn Mexíkó, Veracruz. Þegar Bretar og Spánverjar gerðu sér grein fyrir því að Frakkar hygðust leggja gervalla Mexíkó undir sig drógu þeir sig umsvifalaust út úr hernaðarsamstarfinu.

Innrás Frakka leiddi til stofnunar mexíkósks keisaradæmis í bandalagi við Frakka. Í Mexíkó studdu kaþólska kirkjan, íhaldssamt yfirstéttarfólk og sum samfélög frumbyggja stofnun keisaraveldis í Mexíkó. Íhaldsmenn og aðalsmenn vildu endurvekja mexíkóskt einveldi í anda fyrsta mexíkóska keisaradæmisins, sem hafði verið við lýði frá 1821 til 1823. Þeir buðu því austurrískum erkihertoga af ætt Habsborgara, Maximilian Ferdinand, til Mexíkó í því skyni að fá Napóleon til að gera hann að keisara. Það varð úr að með boði Napóleons lýsti Maximilian Ferdinand sig Maximilian 1. Mexíkókeisara þegar hann kom til landsins þann 10. apríl 1964. Frakkar áttu ýmissa hagsmuna að gæta í deilunni: Þeir vildu koma á sáttum við austurríska keisaradæmið sem þeir höfðu sigrað í fransk-austurríska stríðinu 1859, vega á móti útbreiðslu mótmælendatrúar í Ameríku með því að stuðla að þróun voldugs kaþólsks ríkis í nágrenni við Bandaríkin og notfæra sér silfurnámurnar í norðvesturhluta Mexíkó.

Eftir hatramman skæruhernað lýðveldissinna undir stjórn Juárez sem hélt áfram jafnvel eftir að Mexíkóborg var hertekin árið 1863 drógu Frakkar sig að endingu út úr Mexíkó árið 1866 þegar auknar blikur voru á lofti um að Bandaríkin kynnu að berjast við hlið lýðveldissinna í stríðinu. Þetta leiddi fljótt til hruns mexíkóska keisaradæmisins og handtöku og aftöku Maximilians keisara þann 19. júní 1867.

## Tilvísanir
# Eldur

Stór varðeldur
**Eldur** er heitt, glóandi gas sem myndast við bruna þegar oxun verður í útvermnu efnahvarfi. Í eldi myndast jónir og hann er því leiðandi. Til þess að eldur geti myndast þarf þrennt: eldsneyti, súrefni og hita. Þegar slökkva skal eld er einn af þessu þremur þáttum fjarlægður úr umhverfinu. Eldar ljóma með sýnilegu ljósi og innrauðu ljósi og geta ljómað með útfjólubláu ljósi.

Sinueldur, er eldur sem langoftast er kveiktur af mönnum til að eyða sinu. Skógareldur er eldur sem geisar í skóglendi og kviknar oftast af eldingu eða af mannavöldum. Eldar valda gríðarlegu tjóni ár hvert, hvort sem um mannslíf, mannvirki eða gróður er að ræða.

Slökkvilið sérhæfir sig í að slökkva elda sem geta valdið tjóni.

## Tengt efni

* Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728

## Tenglar

* Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (21.11.2008). „Af hverju er eldur heitur?“. *Vísindavefurinn*.
* Ingólfur Davíðsson (24. desember 1952). „Frá eldbor til eldspýtu“. *Tíminn*. bls. 2-3.