Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nýja England

Staðsetning Nýja Englands í Bandaríkjunum.
**Nýja England** (**New England**) er svæði á norðausturhorni Bandaríkjanna sem afmarkast af Atlantshafi, Kanada og New York-fylki. Fylki Nýja Englands eru sex talsins; Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island, og Connecticut.

## Tengil

* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Annað meginlandsþing Bandaríkjanna

Málverk eftir Edward Savage og/eða Robert Edge Pine frá árinu 1776

sýnir Annað meginlandsþingið að störfum.
Þann 10. maí 1775 kom **Annað meginlandsþingið** (enska: *Second Continental Congress*) saman í Philadelphiu, Pennsylvaníu. Fyrsta meginlandsþingið hafði verið haldið í Philadelphia árið áður. Helsta viðfangsefni þingsins var að ræða samhæfðar hernaðaraðgerðir nýlendnanna og nauðsyn þess að nýlendurnar kæmu sér upp þjálfuðu herliði. Bandaríska byltingin hafði þá þegar hafist. Þingið sat með hléum frá 10. maí 1775 til 1. mars 1781, þegar Sambandsþing Bandaríkjanna (e. *Congress of the Confederation*) tók við.

## Verkefni þingsins

Mikilvægasta verkefni þingsins var að samhæfa hernaðaraðgerðir nýlendnanna. Þar til að meginlandsþingið tók að sér yfirstjórn herja nýlendnanna hafði byltingin verið næsta skipulagslaus. Þann 14. júní 1775 myndaði þingið Meginlandsherinn (e. *Continental Army*). George Washington var skipaður yfirmaður hersins.

## Afrek þingsins

Mikilvægasta afrek þingsins var þó ótvírætt samþykkt Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna þann 4. júlí 1776. Þingið lagði einnig grunn að varanlegu stjórnskipulagi Bandaríkjanna með því að samþykkja fyrstu stjórnarskrá landsins — Sambandsskrána (e. *The Articles of Confederation*) þann 15. febrúar 1777. Það tók ríkin langan tíma að samþykkja Sambandsskrána, en hún var loks undirrituð af fulltrúum allra nýlendnanna þrettán þann 1. mars 1781. Í kjölfarið er talað um þing Bandaríkjanna sem Sambandsþingið.

## Kosningaréttur

Þó um fimmtíu fulltrúar hafi setið bæði Annað meginlandsþing Bandaríkjanna og sömu leiðis Sambandsþing Bandaríkjanna, var atkvæðisréttur á báðum þingum í höndum ríkjanna og því voru aðeins 13 fullgild sæti á báðum þingum. Bæði á Öðru meginlandsþinginu og Sambandsþinginu hafði hvert ríki neitunarvald. Það var ekki fyrr en Sambandsskráin vék árið 1789 fyrir Stjórnarskrá Bandaríkjanna sem sætum var fjölgað á þinginu og atkvæðagreiðslur með meirihlutavægi teknar upp á þinginu.

## Fulltrúar á þinginu

Meðal þekktra fulltrúa á öðru meginlandsþingi Bandaríkjanna voru Benjamin Franklin, Thomas Jefferson og John Hancock, sem seinna meir tóku þátt í að skrifa stjórnarskrá Bandaríkjanna og teljast til Landsfeðra Bandaríkjanna (e *The Founding Fathers*). John Hancock var kjörinn forseti þingsins 24 maí 1775.
# Palmyraeyja

Kort af Palmyraeyju
**Palmyraeyja** er óbyggð baugeyja í Norður-Kyrrahafi. Eyjan er bandarískt yfirráðasvæði en er öll í einkaeigu, hún er 12 ferkílómetrar að flatarmáli.

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fjölnotendanetleikur

**Fjölnotendanetleikur** (oft skammstafað með **MMO** eða **MMOG**) er tölvuleikur þar sem margir notendur geta spilað leikinn samtímis þar sem þeir eru tengdir saman gegnum Internetið. Vanalega er í leiknum að minnsta kosti einn leikheimur (e. persistant world) sem breytist ekki. Í MMOG leikjum geta margir spilarar unnið saman og keppt við hvern annan. Slíkir leikir eru á ýmsum tækjum sem hægt er að nettengja svo sem borðtölvum, leikjatölvum, snjallsímum og öðrum fartækjum.

Wikipedia
Tölvuleikjagátt
# Rín

Rín er eitt af stærstu fljótum Evrópu
Rín og vatnasvið hennar
**Rín** (þýska: **Rhein**), er lengsta fljót Vestur-Evrópu og það þriðja lengsta í allri Evrópu. Áin er ennfremur ein mikilvægasta samgönguleið álfunnar. Rín á upptök sín í svissnesku Ölpunum, nálægt St. Gotthard. Hún rennur meðfram landamærum Austurríkis og svo Liechtenstein, uns hún rennur í Bodensee. Þar myndar hún víðáttumikla óshólma, þá stærstu í Mið-Evrópu inni í landi. Eftir það myndar hún landamæri milli Sviss og Þýskalands og nokkru seinna landamæri Þýskalands og Frakklands. Eftir langa leið um Þýskaland, þar á meðal um Ruhr-héraðið, rennur hún loks um Holland og þar til sjávar í Norðursjó. Í Hollandi klofnar aðalfljótið og myndar nokkra arma. Þeirra helstir eru Waal, Lek og Ijssel. Meðalrennsli fljótsins er um 2.000 m³/sek og það er alls 1.230 km langt. Við Schaffhausen í Sviss myndar fljótið Rínarfossinn, en hann er vatnsmesti foss Evrópu.

Margar stórar borgir eru á bökkum Rínarfljóts og það er mikil flutningaleið. Hægt er að sigla upp eftir Rín frá Hollandi og alla leið til Basel og Rheinfelden í Sviss. Áin hefur gegnt mikilvægu hlutverki í hernaði og margir kastalar eru á bökkum hennar. Rín hét *Rhenus* á tímum Rómverja, en heitir *Rhein* á þýsku, *Rhin* á frönsku og Rijn á hollensku.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Krímkanatið

Krímkanatið árið 1600.
**Krímkanatið** (krímtatarska: *Qırım Hanlığı*, قريم خانلغى‎; pólska: Chanat Krymski - Khanat Krymsky; rússneska: Крымское ханство - Krímskoje khanstvo; úkraínska: Кримське ханство - Krymske khanstvo; tyrkneska: Kırım Hanlığı) var ríki Krímtatara sem stóð frá 1441 til 1783. Það var langlífast þeirra ríkja sem urðu til við upplausn Gullnu hirðarinnar. Nokkrar ættir Krímtatara undir stjórn Hacı Giray klufu sig frá Gullnu hirðinni með stuðningi Stórfurstadæmisins Litháen og stofnuðu sjálfstætt ríki á Krímskaga við Svartahaf. Fljótlega eftir lát Hacı Giray lenti ríkið á áhrifasvæði Tyrkjaveldis og allir nýir kanar þurftu samþykki Tyrkjasoldáns. Ottómanar komu þó fram við Krímtatara sem bandamenn fremur en undirsáta.

Hátindi sínum náði ríkið undir stjórn Devlet 1. Giray sem tókst að koma í veg fyrir fyrirætlanir Ottómana um að grafa skipaskurð milli Volgu og Don. Hann barðist við Rússa um yfirráð yfir Tatarahéruðunum Kasan og Astrakan og rændi Moskvu 1571. Aðeins ári síðar beið hann síðan mikinn ósigur fyrir Rússum í orrustunni við Molodi.

Krímkanatinu tók að hnigna á sama tíma og Tyrkjaveldi hnignaði. Riddaralið Krímtatara úreltist eftir því sem herir helstu samkeppnisríkja, Rússa og Pólverja, væddust nútímaskotvopnum. Kalmikar settust að nálægt ósum Volgu á fyrri helmingi 17. aldar og eftir að þeir gerðust bandamenn Rússa tóku þeir þátt í herförum þeirra gegn Krímtöturum. Herfarir Rússa í Rússnesk-tyrkneska stríðinu 1735-1739 og Rússnesk-tyrkneska stríðinu 1768-1774 gerðu þeim kleift að kljúfa Krímkanatið frá Tyrkjaveldi og gera það að áhrifasvæði Rússa. Þann 8. apríl 1783 innlimaði Katrín mikla Krímkanatið í Rússneska keisaradæmið og síðasti kaninn Şahin Giray leitaði hælis í Tyrkjaveldi árið 1787.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aserska

| Aserska *Azərbaycan dili / آذربايجان ديلی* |
| --- |
| **Málsvæði** | Aserbaídsjan, Íran |
| **Heimshluti** | Mið-Asía |
| **Fjöldi málhafa** | 23–30 milljónir |
| **Sæti** | 93 |
| **Ætt** | Tyrkískt  Oghuz   **Aserska** |
| **Skrifletur** | Aserskt stafróf, latneskt stafróf, arabískt stafróf, kýrillískt stafróf |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** |  Aserbaídsjan |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `az` |
| **ISO 639-2** | `aze` |
| **SIL** | `AZE` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Aserska** eða **aserbaídsjanska** (*Azəri*, *Azərbaycan dili*, آذربايجان ديلی) er opinbert tungumál í Aserbaídsjan og er talað í Mið-Asíu af meira en 30 milljónum manna. Aserska var skrifuð með latnesku stafrófi, arabísku stafrófi og jafnvel kýrillísku stafrófi (sjá aserska stafrófið).

Aserska er tyrkískt tungumál, sem þýðir að hún er svipuð kasöksku, tyrknesku, kirgísku og úsbekísku.

## Nokkrar setningar og orð

| Azərbaycan | Íslenska |
| --- | --- |
| Salam | Halló |
| Hər vaxtınız xeyir | Góðan daginn |
| Axşamınız xeyir | Gott kvöld |
| Sizinlə tanış olmağıma çox şadam | Gaman að hitta þig |
| Mən bir az azərbaycanca danışıram | Ég tala smá aserbaídjönsku |
| Bəli | Já |
| Yox | Nei |
| Necəsiniz? | Hvað segirðu gott? |
| Mən yaxşıyam | Ég segi bara fínt |
| Təşəkkür edirəm | Takk |
| Sizin adınız nədir? | Hvað heitirðu? |
| Mənim adım ... | Ég heiti ... |

Wikipedia
Wikipedia: Aserska, frjálsa alfræðiritið

## Tenglar

* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
* Námskeið í aserbaídjönsku (á ensku) Geymt 11 júlí 2007 í Wayback Machine
* Setningar og orð á Wikivoyage (á ensku)

## Heimildir

| **Tyrkísk tungumál** Altísk tungumál |
| --- |
| Aíníska | Aserbaídsjanska | Kasakska | Kirgisíska | Tyrkneska |

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fylgihljóð

**Fylgihljóð** (eða **leikhljóð**) (enska: *sound effect*) eru hljóð sem eru manngerð frá grunni eða eru ýkt (náttúru)hljóð, og geta þá verið sniðin til í hljóðgervli eða brengluð (s.s að láta ugluvæl hljóma eins og djúpan bassa úr þokulúðri). Fylgihljóð eru notuð til að leggja áherslur í tónlist eða leikverki og kvikmyndum, tölvuleikjum og heimasíðum o.s.frv.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Commodore PET

Commodore PET
**Commodore PET** (*Personal Electronic Transactor*) er einka/heimilistölva sem Commodore International setti á markað árið 1977. Hún þótti sérstök fyrir að vera með öll jaðartæki (segulbandstæki, lyklaborð og tölvuskjá) í einum kassa. Tölvan notaðist við MOS Technology 6502-örgjörvann sem var þá ódýrasti alhliða örgjörvinn á markaðnum. Þetta var fyrsta eiginlega tölvan sem Commodore framleiddi. Hún náði miklum vinsældum í Bandaríkjunum og Kanada en fyrst og fremst sem skrifstofuvél þar sem aðrir aðilar á borð við Apple og Atari lögðu undir sig markaðinn fyrir heimilistölvur og skólatölvur (eftir 1980 náði Commodore svo stórum hluta af heimilistölvumarkaðinum með Commodore VIC-20 og Commodore 64). PET-vélarnar voru markaðssettar í Evrópu sem **CBM** (*Commodore Business Machines*) vegna deilna við Philips um PET-nafnið.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dota 2

**Dota 2** er MOBA leikur frá 2013 en leikurinn byggir á *The Defense of the Ancients (DotA) Warcraft III: Reign of Chaos* og *Warcraft III: The Frozen Throne mod*. Framleiðandi leiksins er Valve Corporation. Það er ókeypis að spila leikinn og til útgáfa fyrir Microsoft Windows, OS X and Linux. Eingöngu er hægt að nálgast leikinn gegnum Steam. Í Dota 2 er bardagar milli tveggja liða en fimm spilarar eru í hverju liði. Hvert lið hefur bækistöð og yfirráð yfir einu horni af leikvanginum.
# Svindl í tölvuleikjum

Til eru allskonar svindl í tölvuleikjum sem ganga út á að leysa borð á fljótari hátt og jafnvel til að auðvelda sér að vinna leik á kostnað annarra spilara.

Flest svindl eru búin til af framleiðanda leikjanna, oftast í þeim tilgangi að auðvelda prófanir á leikjum áður en þeir eru gefnir út

Framleiðendur tölvuleikja nota gjarnan svindl við prófanir til að þurfa ekki að vinna sig í gegnum allan leikinn eingöngu til þess að prófa eitt eða tvö atriði sem þarf að fara yfir. Í eldri leikjum voru oft svindlin ennþá til í leiknum þegar hann var gefinn út og spilarar gátu notað þau í eins miklum mæli og þeim sýnist. Með bættri tækni er auðveldara að taka út svindlkóða áður en leikur er gefinn út eða fela þá betur.

Árið 2018 kom út leikurinn Fallout 76 en leikurinn rataði í fréttirnar þegar hópur af spilurum fundu svokallað Dev Room mjög auðveldlega en Dev Room eru notuð af framleiðendum og innihalda svindl sem eru notuð við prófanir.
# Trident

**Trident** er myndsetningarvél fyrir vefsíður sem er notuð í Microsoft Windows-útgáfum Internet Explorer. Hún var fyrst kynnt til sögunnar með Internet Explorer 4.0 árið 1997. Með útgáfum Internet Explorer 7 og 8 var stuðningur við vefstaðla bættur verulega. Vélin er skrifuð í C++ með COM-viðmót fyrir forritun í C++ og .Net. Auk Internet Explorer er Trident-vélin notuð til að sýna vefsíður í Windows Explorer og Windows-útgáfum forrita á borð við LimeWire og Skype. Trident er séreignarhugbúnaður í eigu Microsoft.

Þegar Microsoft kynnti arftaka Internet Explorer, Microsoft Edge (fyrir Windows 10 eingöngu þá), þá var vélin í Edge þar með arftaki Trident. Hins vegar hefur Microsoft kynnt að sú vél verður líka lögð niður og Edge mun byggja á Blink sem Google Chrome notar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stríðsglæpir

Bandarískur hermaður kannar fórnarlömb fjöldamorðsins í Malmedy, þar sem 84 bandarískir stríðsfangar voru myrtir af SS-sveitum í Belgíu.
**Stríðsglæpir** eru brot á alþjóðalögum í vopnuðum átökum svo sem manndráp af ásetningi, pyntingar eða ómannúðleg meðferð, umfangsmikil eyðilegging og upptaka eigna, gíslataka og notkun eiturs eða eiturvopna.

Hugtakið stríðsglæpur kom fyrst fram í skipulagsbindingu venjubundinna alþjóðalaga sem gilda um átök milli fullvalda ríkja, svo sem *Lieber Code* í þrælastríðinu og Haag-samningunum árin 1899 og 1907 fyrir alþjóðlegt stríð. Í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar settu réttarhöldin yfir leiðtogum öxulveldanna Nürnberg-reglurnar, sem segja að alþjóðalög ákveði hvað teljist vera stríðsglæpur. Árið 1949 skilgreindu Genfarsáttmálarnir nýja stríðsglæpi og samþykktu að ríki gætu farið með allsherjarlögsögu yfir stríðsglæpamönnum. Í síðari tíð hafa alþjóðlegir dómstólar útvíkkað og skilgreint viðbótarflokka stríðsglæpa sem eiga við um borgarastyrjöld.

## Tilvísanir
# Leifturstríð

Það sem einkum einkennir „leifturstríð“ er mikill hraði og hreyfanleiki samhæfing loft- og landhernaðar. Myndin er tekin í orrustunni um Dunkerque sumarið 1940.
**Leifturstríð** (þýska: *Blitzkrieg*) er árásarstríð, sem byggir á samhæfðum loft- og landhernaði þar sem vélknúnum brynvörðum ökutækjum er beitt til að ná hraðri framsókn og halda frumkvæðinu þannig að andstæðingurinn nái ekki að skipuleggja varnir með viðunandi hætti. Leifturstríð var þróað á 4. áratug 20. aldar og var beitt á árangursríkan hátt af Þjóðverjum í seinni heimsstyrjöldinni. Hugmyndin varð til eftir fyrri heimsstyrjöldina þegar augljóst var orðið að skotgrafahernaður væri ólíklegur til árangurs. Aðferðum leifturstíðs er enn beitt.

Áhrifa leifturstríðsins varð sérstaklega vart í innrásum Þjóðverja í Vestur-Evrópu, t.d. Frakkland, Holland og Belgíu, og á upphafsstigi innrásarinnar í Rússland.
# Viðskiptaþvinganir

**Viðskiptaþvinganir** eru aðferðir sem ríki eða stofnanir beita til að þvinga einhvern aðila til að gera eitthvað eða hætta einhverju með því að trufla viðskipti og flæði fjármagns til viðkomandi. Viðskiptaþvinganir geta beinst að einstaklingum, samtökum eða heilum ríkjum. Dæmi um aðferðir til að beita einhvern viðskiptaþvingunum eru innflutningshöft, eignafrysting, ferðabann, vopnasölubann og takmörkun fjármálaviðskipta.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Helförin

Lík í Nordhausen-fangabúðunum.
**Helförin** er hugtak sem er notað til þess að lýsa skipulögðum fjöldamorðum á evrópskum gyðingum í seinni heimsstyrjöldinni. Fjöldamorðin voru liður í áætlun þýskra nasista undir stjórn Adolfs Hitler til þess að útrýma gyðingum. Um 6 milljónir gyðinga fórust í styrjöldinni og stór hluti þeirra í sérstökum útrýmingarbúðum.

Ofsóknir og fjöldamorð nasista jukust í nokkrum stigum. Sett voru lög sem úthýstu gyðingum úr samfélaginu nokkrum árum áður en síðari heimsstyrjöldin braust út. Þegar Þriðja ríkið náði yfirráðum yfir nýju landi í Austur-Evrópu og Rússlandi voru stofnuð sérstök gyðingahverfi til þess að halda gyðingum aðskildum. Sérstakar sveitir þýska hersins myrti mikinn fjölda gyðinga og annarra stjórnmálaandstæðinga nasista innan gyðingahverfanna og annars staðar þar sem þeirra varð vart. Gyðingar í Vestur-Evrópu voru oftast fluttir austur í sérstakar þrælkunarbúðir sem voru reistar víða en flestar í Austur-Evrópu. Skipulagðar útrýmingarbúðir voru teknar í notkun á síðari árum stríðsins.

## Afneitun helfararinnar

Sumir menn afneita helförinni eða segja hana ekki hafa gerst með þeim hætti sem almennt er viðurkennt. Í mörgum vestrænum ríkjum liggja þungar refsingar við afneitun helfararinnar.

## Heiti

Íslenska orðið 'Helförin' er yfirsetning á enska orðinu Holocaust. Bandaríski myndaflokkurinn Holocaust (1978), var sýndur í íslenska sjónvarpinu 1980 og hlaut heitið Helförin.

Sem algengt nafnorð á holocaust (úr grísku, 'brennifórn') langa sögu sem orð fyrir fjöldamorð. Fyrir seinni heimsstyrjöldina var talað um möguleikann á öðru stríði sem „önnur holocaust“ (þ.e. endurtekning fyrri heimsstyrjaldarinnar). Með vísan til atburða stríðsins notuðu rithöfundar á ensku frá 1945 hugtakið í tengslum við atburði eins og eldsprengjuárásirnar á Dresden eða Hiroshima, eða áhrif kjarnorkustríðs, þó frá 1950 hafi það verið notað í auknum mæli á ensku til að vísa til þjóðarmorðs nasista á evrópskum gyðingum (eða Judeocide). Seint á áttunda áratugnum varð þjóðarmorð nasista almennt viðurkennd, hefðbundin merking orðsins, þegar það er notað óvönduð og með hástöfum, notkun sem dreifðist einnig til annarra tungumála á sama tíma.

## Tilvísanir

## Ítarefni

* Dean, Martin: *Robbing the Jews - The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1935 - 1945* (Cambridge University Press, 2008).
* Lipstadt, Deborah E.*: Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory* (Free Press, 2012).

## Tenglar

* „Getur verið að færri Gyðingar hafi dáið í helförinni en talið hefur verið?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hver var Anna Frank og fyrir hvað er hún svona fræg?“. *Vísindavefurinn*.
# Arabískt letur

Arabískt letur.
**Arabískt letur** er skrifmál sem er notað til að skrifa ýmis tungumál í Asíu og Afríku, svo sem arabísku, farsí og úrdú. Það er næstútbreiddasta letur heims á eftir því latneska.

Arabíska stafrófið var fyrst notað til að skrifa texta á arabísku, meðal annars Kóraninn, trúarrit íslamstrúar. Arabíska stafrófið breiddist út með múhammeðstrú. Þegar arabíska stafrófið var tekið til þess að skrifa önnur tungumál en arabísku voru ýmsir nýir stafir teknir inn eftir þörfum.

Arabískt letur er skrifað frá hægri til vinstri, með tengiskrift, og það inniheldur 28 grunnstafi (arabíska stafrófið). Það er skilgreint sem abdsjad vegna þess að stuttir sérhljóðar eru sjaldnast skrifaðir.

## Arabíska stafrófið

Arabíska stafrófið hefur 28 bókstafi. Önnur tungumál sem tekið hafa upp sama letur hafa bætt við aukastöfum og breytt hljóðum þeirra lítilega.

Bókstafir hafa mismunandi útlit eftir því hvaða stafir koma á undan og á eftir. Sumir stafir tengjast aldrei öðrum megin.

| Stök mynd | Frummynd | Miðmynd | Lokamynd | Nafn | Alg. rómv. | IPA |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ﺀ | أ, إ, ؤ, ئ  | hamza | ’ | [ʔ] |
| ﺍ | — | ﺎ | ’alif | ā | [aː] |
| ﺏ | ﺑ | ﺒ | ﺐ | bā’ | b | [b] |
| ﺕ | ﺗ | ﺘ | ﺖ | tā’ | t | [t] |
| ﺙ | ﺛ | ﺜ | ﺚ | thā’ | th | [θ] |
| ﺝ | ﺟ | ﺠ | ﺞ | jīm | j | [ʤ] |
| ﺡ | ﺣ | ﺤ | ﺢ | ḥā’ | ḥ | [ħ] |
| ﺥ | ﺧ | ﺨ | ﺦ | khā’ | kh | [x] |
| ﺩ | — | ﺪ | dāl | d | [d] |
| ﺫ | — | ﺬ | dhāl | dh | [ð] |
| ﺭ | — | ﺮ | rā’ | r | [r] |
| ﺯ | — | ﺰ | zāy | z | [z] |
| ﺱ | ﺳ | ﺴ | ﺲ | sīn | s | [s] |
| ﺵ | ﺷ | ﺸ | ﺶ | shīn | sh | [ʃ] |
| ﺹ | ﺻ | ﺼ | ﺺ | ṣād | ṣ | [sˁ] |
| ﺽ | ﺿ | ﻀ | ﺾ | ḍād | ḍ | [dˁ] |
| ﻁ | ﻃ | ﻄ | ﻂ | ṭā’ | ṭ | [tˁ] |
| ﻅ | ﻇ | ﻈ | ﻆ | ẓā’ | ẓ | [ðˁ] |
| ﻉ | ﻋ | ﻌ | ﻊ | ‘ayn | ‘ | [ʕ] |
| ﻍ | ﻏ | ﻐ | ﻎ | ghayn | gh | [ɣ] |
| ﻑ | ﻓ | ﻔ | ﻒ | fā’ | f | [f] |
| ﻕ | ﻗ | ﻘ | ﻖ | qāf | q | [q] |
| ﻙ | ﻛ | ﻜ | ﻚ | kāf | k | [k] |
| ﻝ | ﻟ | ﻠ | ﻞ | lām | l | [l] |
| ﻡ | ﻣ | ﻤ | ﻢ | mīm | m | [m] |
| ﻥ | ﻧ | ﻨ | ﻦ | nūn | n | [n] |
| ﻩ | ﻫ | ﻬ | ﻪ | hā’ | h | [h] |
| ﻭ | — | ﻮ | wāw | w | [w] |
| ﻱ | ﻳ | ﻴ | ﻲ | yā’ | y | [j] |

## Stílbrigði

Arabíska letrið hefur mörg mismunandi stílbrigði, þar á meðal:

* naskh, langalgengasta prentletrið.
* nastaʿlīq, hallandi skrautskrift. Algengt í Pakistan.
* shahmukhi
* ruq'ah, thuluth
* kufi, mjög stílfært letur með þykkum, beinum línum. Algengt í opinberum nöfnum og fyrirsögnum.
* sini
* hijazi
* Diwani, mjög listileg skraustkrift, upprunalega notuð við hirð Tyrkjaveldis.

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nýja-Bretland

Frumbyggjar á Nýja-Bretlandi
**Nýja-Bretland** er eyja í Bismarck-eyjaklasanum í Papúa Nýju-Gíneu. Milli eyjunnar og Nýju-Gíneu í vestri er Dampier-sund og milli hennar og Nýja-Írlands í austri er Georgssund. Helstu bæir á eyjunni eru Kokopo og Kimbe.

Fyrstur Evrópubúa til að stíga fæti á eyjuna var William Dampier 27. febrúar 1700.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Taugaveiki

Útbreiðsla taugaveiki. Rauður táknar háa landlæga sjúkdómstíðni og brúnn táknar miðlungs landlæga sjúkdómstíðni.
**Taugaveiki** (áður fyrr stundum nefnd **tyfussótt**, fræðiheiti: *febris typhoidea*) er óloftbær bakteríu-smitsjúkdómur sem berst einkum með vatni og matvælum, einkum í suðlægum löndum. Nefnd baktería ber heitið *salmonella typhi* og hún herjar á meltingarveg líkamans.

Veturinn 1906-1907 braust út taugaveikifaraldur í Skuggahverfinu í Reykjavík. Alls veiktust 98 manns og var orsökin rakin til bakteríumengunar í *Móakotslind* sem var brunnur og eitt helsta vatnsbólið í hverfinu og stóð við horn Vatnsstígs og Lindargötu en báðar þessar götur draga nafn sitt af henni.

## Útbreiðsla

17 milljón sýkingartilfelli eru áætluð á hverju ári og mesta útbreiðslan er í Asíu, Afríku, Mið- og Suður-Ameríku. Taugaveiki var nokkuð algengur sjúkdómur á Íslandi á árum áður og voru menn þá stundum settir í einangrun vegna smithættu. Áður fyrr létust um 10 - 20 af hundraði þeirra sem veiktust en í dag er þessi tala komin undir 1 %.

## Heimildir

## Tenglar

* „Hvað er taugaveiki?“. *Vísindavefurinn*.
* Taugaveikis-Mæja, grein í Fréttablaðinu eftir Stefán Pálsson

  *Þessi heilsugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nauðgun

**Nauðgun** er líkamsárás og glæpur sem að felur í sér að fórnarlambið er neytt til einhverskonar kynlífsathafna, yfirleitt samfara, gegn vilja sínum. Nauðgun er samkvæmt íslenska réttarkerfinu næstrefsiverðasti glæpur á eftir manndrápi. [*heimild vantar*]

Árið 2018 var skilgreiningu á nauðgun breytt í: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun.“

## Lagaákvæði

Í Jónsbók stendur í kafla um níðingsverk: „Það er enn óbótamál, ef maður tekur konu nauðga, ef þar eru til tvö lögleg vitni, að það sé satt. Nú eru eigi vitni til, en hún segist nauðug tekin, og segir hún það samdægurs, þá dæmi tólf menn hinir skynsömustu eftir því, sem þeim þykja líkindi til bera, og hvort þeirra þykir líkt til sanninda. En þótt kona geti varið sig fyrir góðkvensku sakir, svo að hann komi eigi vilja sínum fram, þá ber með engu móti, að hann hafi eigi refsingu fyrir eftir dómi, ef sannprófast, að hann hafði fullan vilja til þess, og haldi þó lífinu."

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Flekkusótt

Útbrotataugaveiki.
**Flekkusótt** (typhus) er hópur smitsjúkdóma af völdum bakteríusýkinga. Einkenni eru hár hiti, höfuðverkur og útbrot sem byrja vanalega einni til tveimur vikum eftir smit.

Flekkusótt nær yfir eftirfarandi sjúkdóma:

* Útbrotataugaveiki, sem er af völdum *Rickettsia prowazekii* bakteríunnar og dreifist með lúsum sem lifa á mönnum.
* Kjarrflekkusótt, sem er af völdum *Orientia tsutsugamushi* bakteríunnar og berst með mítlum.
* Rottuflóaflekkusótt, sem er af völdum *Rickettsia typhi* bakteríunnar sem dreifist með flóum sem lifa á rottum.

## Tilvísanir
# Einræðisherra

Nokkrir af frægustu einræðisherrum 20. aldarinnar. Réttsælis frá efra horni til vinstri sjást: Jósef Stalín, Adolf Hitler, Augusto Pinochet, Kim Il-sung, Benito Mussolini og Maó Zedong.
**Einræðisherra** er ráðamaður sem ríkir í krafti persónulegs valds, óháður lýðræðislegu umboði og óbundinn af lýðræðislegum stofnunum. Stjórnarfar þar sem einræðisherrar ríkja er kallað einræði eða alræði. Latneska orðið *dictator* átti upphaflega við um valdhafa sem rómverska Öldungaráðið fékk í hendur tímabundið alræðisvald vegna neyðarástands. Nú til dags stendur orðið nær merkingu orðsins harðstjóri.

## Tenglar

* Sigurður Helgason (29. nóvember 2002). „Hvað er einræðisríki?“. *Vísindavefurinn*. Sótt 26. september 2024.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*