Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sjálfstæði

**Sjálfstæði** lands, þjóðar eða ríkis er að ábúendur njóti algers fullveldis. Að öðrum kosti eru viðkomandi undir aðra settir og geta slík valdatengsl tekið á sig margs konar myndir eftir samhengi þess. Þannig er til að mynda rætt um forræði milli ríkja þegar voldug ríki hafa mikil áhrif á grannríki, svo mikil jafnvel að vegið er að sjálfstæði þeirra. Annað dæmi er nýlendur þær sem voru settar undir evrópsku verslunarveldin á tímabili útbreiðslu vestrænnar heimsvaldastefnu.

Eftir að Sovétríkin liðu undir lok urðu mörg ríki þeirra sjálfstæð. Á Balkanskaganum myndaðist fjöldi ríkja úr leifum Júgóslavíu, þeirra á meðal Kosóvó, sem lýsti yfir sjálfstæði 17. febrúar 2008.

Þegar eitt svæði tekur upp sjálfstæði frá öðru getur það gerst í raun réttri á tvo vegu, með lögskilnaðarleið og einhliða leið. Þannig öðluðust Bandaríki Norður-Ameríku ekki sjálfstæði með lögskilnaðarleið og þurftu að heyja sitt sjálfstæðisstríð. Sjálfstæði Noregs frá Svíþjóð fór ennfremur ekki fram með lögformlegum hætti ríkis sem skilið var frá og óttuðust sumir í Noregi að Svíar myndu senda herinn inn í landið en vitanlega fór ekki svo. Hins vegar var skilnaður Íslands frá Danmörku með fullkomlega lögformlegum hætti, en með sambandslögunum frá 1917 varð Ísland sjálfstætt og fullvalda ríki 1. desember 1918. Í Danmörku hefur verið hin síðari ár nær altækur samdómur um að Færeyjum og Grænlandi skuli veitt sjálfstæði sé meirihluti fyrir því á þeim stöðum. Kína á hinn bógin hefur haft aðra afstöðu til þessara mála þar sem þeir hafa neitað svæðum um sjálfstæði sem æskt hafa þess og unnið gegn sjálfstæðishreyfingum á þeim svæðum jafnvel með því að hvetja 'etníska' kínverja til að flytja inn á svæði sjálfstæðissinna.
# Tycho Brahe

Tycho Brahe (1596) Skoklosters slott
**Tycho Ottesen Brahe** (fæddur 14. desember 1546 í Knudstrup á Skáni í Danmörku, dáinn 24. október 1601 í Prag) var danskur stjörnufræðingur og gullgerðarmaður. Hann lærði stjörnufræði í Mið-Evrópu, og útskrifaðist árið 1570. Hann var lénsherra á eyjunni Hveðn á Eyrarsundi, í hirð Friðriks annars Danakonungs.

Tycho Brahe missti nefið þann 29. desember 1566 í sverðeinvígi við Manderup Parsbjerg. Í kjölfarið lét hann útbúa fyrir sig gervinef úr gulli og silfri og fékk í framhaldi af því áhuga á gullgerðarlist og læknisfræði. Hann kom heim í apríl 1567 með gerfinef sitt. Hann var með afskræmt andlit fyrir lífstíð. Faðir hans vildi helst að hann lærði lögfræði og yrði embættismaður, enda kom hann úr valdamikilli fjölskyldu. Tycho tókst þó hvað eftir annað að fá föður sinn til að senda sig í ferðir til útlanda, til að fullkomna tæki sín til stjörnuskoðunar. Faðir hans dó árið 1571 og ári eftir kynntist hann unnustu sinni, Kristin Jørrgensdatter.

Á sama ári og hann kynntist unnustu sinni, 1572, varð hann vitni að halastjörnuhrapi. Með athugum sínum hrakti hann þá skoðun að halastjörnur væru fyrirbæri í andrúmslofti jarðar. Þvert á móti komst hann að þeirri niðurstöðu að halastjarnan væri sex sinnum fjær jörðu en tunglið.

Tycho byggði sér höll á Hveðn, Uraníuhöll þar sem hann hafði aðstöðu til stjörnuathugana og fjölda gullgerðarofna. Höllin stóðst ekki illviðrin á eynni, en Tycho byggði þá nýja sem hann nefndi Stjörnuhöll. Hann varð feiknavinsæll fræðimaður og nemendur flykktust að honum, en hann var vandlátur og því þótti það happ að komast til náms í höll hans.

Eftir lát Friðriks 2. 1588 naut Brahe ekki sömu hylli við hirðina og áður. Hann flutti sig þá til Prag og gekk í þjónustu Rúdólfs 2., keisara rómverska keisaradæmisins. Þar átti hann í samstarfi við stærðfræðinginn Jóhannes Kepler. Arfleifð Tycho Brahe felst í stjörnuathugunum hans sem voru frammúrskarandi á sínum tíma. Út frá athugunum sínum setti hann fram kenningu sína um sólkerfið þannig, að sólin og tunglið hringsóluðu um jörðina, en reikistjörnurnar, aðrar en jörðin, hringsóluðu um sólina. Þetta var í raun sambræðingur úr kenningum Kóperníkusar og Aristótelesar. Með þessu gat hann áfram nýtt eðlisfræði Aristótelesar og nýtt sér betri hringalögun Kóperníkusar.

Tycho er sagður hafa látist vegna þess að hann hafi ekki viljað brjóta kurteisisvenjur hirðarinnar og standa upp frá miðju borðhaldi til að kasta af sér vatni. Af þeim sökum hafi komist ígerð í þvagblöðruna og hann hafi látist ellefu dögum síðar. Sagt er að á dánarbeði sínu hafi hann hrópar "Ó, að ekki verði talið, að ég hafi til ónýtis lifað". Hann var jarðaður í Prag með mikilli viðhöfn. Kona hans lést í fátækt þremur árum síðar.

Hin miklu mannvirki Tycho á Hveðn grotnuðu niður. Uraníuborg var rifin og steinar hennar notuð í önnur hús. Árin 1823-24 voru byggingarnar grafnar upp og eru þau fáu áhöld sem fundust nú á litlu safni.

## Tilvísanir
# Li Bai

Mynd af Li Bai frá 13. öld.
**Li Bai** (李白 *Lǐ Bái*, 701–762), líka þekktur sem **Li Bo**, kurteisisnafn **Taibai** (太白), listamannsnafn **Qinglian Jushi** (青蓮居士) var kínverskt skáld sem hefur verið hylltur frá upphafi til okkar daga sem snillingur og rómantískt skáld sem hóf hefðbundinn kveðskap í nýjar hæðir. Hann og vinur hans Du Fu (712-770) voru mest áberandi þátttakendur í blómaskeiði kínverskrar ljóðlistar á tímum Tangveldisins, sem er oft kallað „gullöld kínverskrar ljóðlistar“. Hugtakið „undrin þrjú“ vísar í ljóð Li Bai, sverðalist Pei Min og skrautskrift Zhang Xu.

Honum eru eignuð um þúsund ljóð sem vitað er um. Þekktasta safnritið með ljóðum hans er bók með helstu ljóðum Tangveldisins, *Heyaue yingling ji*, tekið saman af Yin Fan árið 753, og 34 ljóð eftir hann eru í safnritinu *Þrjúhundruð Tangljóð* sem kom fyrst út á 18. öld. Á svipuðum tíma tóku fyrstu þýðingarnar á Evrópumálum að birtast. Ljóðin fjalla um gleði vináttunnar, náttúruna, einveru og drykkju. Meðal þeirra frægustu er „Vaknað eftir drykkjuskap á vordegi“, „Vegurinn til Shu“ og „Hljóðlát næturhugsun“, sem enn eru birtar í námsbókum í Kína. Á Vesturlöndum er enn verið að gefa út þýðingar af ljóðum Lis. Ævi hans hefur fengið á sig goðsagnakenndan blæ, með sögum af drykkjuskap, riddaramennsku og þjóðsögunni um það að hann hafi drukknað við að teygja sig drukkinn úr bát sínum í spegilmynd tunglsins.

Ljóð Lis endurspegla ævi hans, staðina sem hann heimsótti, vini sem hann kvaddi fyrir ferðalög til fjarlægra staða, draumkenndar ímyndanir hans sjálfs, samtímaatburði sem hann frétti af, tímalausar lýsingar á náttúrunni og svo framvegis. Á ævi hans urðu mikilvægar breytingar sem skipta máli fyrir túlkun verka hans. Fyrstu ljóðin hans eru samin á „gullöld“ þar sem ríkti friður og velsæld í Kína, undir stjórn keisara sem studdi listirnar og tók þátt í þeim. Þetta breyttist allt skyndilega, fyrst með An Lushan-uppreisninni, þegar stríð og hungursneyð lögðu Norður-Kína í rúst. Á þeim tíma fá ljóð Li Bai annað yfirbragð. Ólíkt yngri félaga sínum, Du Fu, lifði Li Bai ekki þegar endir var bundinn á þessa rósturtíma, en mikið af ljóðum hans hefur lifað og notið stöðugra vinsælda í Kína og annars staðar.

## Tilvísanir

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*