# Búlgaría

|  |
| --- |
| **Lýðveldið Búlgaría** |
| *Република България Republika Bălgarija* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
| **Þjóðsöngur:Mila Rodino* |
|  |
| **Höfuðborg** | Sófía |
| **Opinbert tungumál** | búlgarska |
| **Stjórnarfar** | Lýðveldi
 |
| Forseti | Ílíjana Jotova |
| Forsætisráðherra | Rúmen Radev |
| **Evrópusambandsaðild** | 2007 |
| **Flatarmál**  • Samtals  • Vatn (%) | 102. sæti 110.994 km² 2,16 |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (2023)  • Þéttleiki byggðar | 106. sæti 6,447,710 66/km² |
| **VLF** (**KMJ**) | áætl. 2023 |
|  • Samtals | 174 millj. dala (73. sæti) |
|  • Á mann | 25.471 dalir (55. sæti) |
| **VÞL** (2019) |  0,816 (56. sæti) |
| **Gjaldmiðill** | Evra (EUR) |
| **Tímabelti** | UTC+2 (UTC+3 á sumrin) |
| **Þjóðarlén** | .bg |
| **Landsnúmer** | ++359 |

**Búlgaría** (búlgarska: България *Bălgarija*), formlega **Lýðveldið Búlgaría** (Република България *Republika Bălgarija*) er land í Suðaustur-Evrópu við strönd Svartahafs. Búlgaría nær yfir megnið af austurhluta Balkanskaga og á landamæri að Rúmeníu í norðri, Serbíu og Norður-Makedóníu í vestri, og Grikklandi og Tyrklandi í suðri. Búlgaría er rúmlega 110 þúsund km2 að stærð og er 16. stærsta Evrópulandið. Höfuðborg Búlgaríu og stærsta borgin heitir Sófía, en aðrar helstu borgir eru Plovdiv, Varna og Burgas.

Skipuleg samfélög þróuðust í Búlgaríu á Nýsteinöld. Þrakverjar og síðan Grikkir og Rómverjar ríktu yfir landinu í fornöld. Búlgarir réðust yfir Dóná árið 670 og stofnuðu fyrsta búlgarska ríkið árið 681. Búlgarir tóku þá upp slavneskt mál íbúa landsins sem þeir lögðu undir sig og á 9. öld varð kristni að ríkistrú. Austrómverska ríkið lagði þetta ríki undir sig árið 1018. Annað búlgarska ríkið var stofnað 1185 en Tyrkjaveldi lagði það undir sig árið 1393. Tyrkir féllust á stofnun sérstaks furstadæmis í kjölfar Krímstríðsins árið 1878. Furstadæmið lýsti yfir stofnun sjálfstæðs ríkis árið 1908. Í fyrri heimsstyrjöld var Búlgaría í liði með Miðveldunum og í Síðari heimsstyrjöld með Öxulveldunum. Sovétmenn gerðu innrás í landið 1944 og settu þar upp leppstjórn kommúnista. Eftir stríð varð Búlgaría því hluti af Austurblokkinni. Eftir hrun Járntjaldsins 1989 var flokksræði afnumið og ný stjórnarskrá samþykkt árið 1991. Eftir 2001 hefur efnahagslíf landsins blómstrað. Það gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu árið 2004 og Evrópusambandinu árið 2007.

Á Sovéttímanum var Búlgaría iðnvædd með áherslu á þungaiðnað og efnahagslíf landsins byggist enn á þungaiðnaði, raforkuframleiðslu, námavinnslu og vélsmíði. Landbúnaður og ferðaþjónusta eru líka mikilvægar atvinnugreinar. Þrátt fyrir vöxt undanfarin ár eru laun í Búlgaríu með því lægsta sem gerist í Evrópu og Búlgaría er í 56. sæti vísitölu um þróun lífsgæða. Spilling er stórt vandamál í landinu sem var talið spilltasta Evrópusambandslandið árið 2018. Landið glímir auk þess við vandamál tengd fólksfækkun. Íbúar þar eru nú tæpar 7 milljónir en voru 9 milljónir árið 1988. Búlgaría er stofnaðili að Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og hefur þrisvar setið í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Árið 2026 tók landið upp evru en hafði áður verið með gjaldmiðilinn búlgarskt lef.

## Heiti

Nafnið Búlgaría er dregið af heiti tyrkískrar þjóðar sem nefnist Forn-Búlgarar (til aðgreiningar frá núverandi íbúum Búlgaríu). Forn-Búlgarar stofnuðu Fyrsta búlgarska ríkið. Merking heitisins er óljós og er erfitt að rekja aftar en til 4. aldar, en hugsanlega er það dregið af frumtyrkíska orðinu *bulģha* („blanda“, „hrista“, „hræra“) og afleidda orðinu *bulgak* („uppreisn“, „óreiða“). Merkingin getur þannig vísað til uppreisnarmanna eða friðarspilla. Svipuð nöfn hafa verið notuð um aðra ættbálka í Innri-Asíu, eins og Buluoji sem voru einn af fimm hópum barbara sem var lýst á 4. öld sem bæði „blönduðum“ og „friðarspillum“.

## Stjórnmál

### Stjórnsýslueiningar

Búlgaría skiptist frá 1999 í 27 héruð og eitt höfuðborgarhérað (Sófía-Grad). Öll héruðin draga nafn af höfuðstað sínum. Héruðin skiptast í 265 sveitarfélög. Yfir sveitarfélögum er borgarstjóri sem kosinn er til fjögurra ára, auk kjörinnar sveitarstjórnar.

1. Blagoevgrad
2. Burgas
3. Dobrich
4. Gabrovo
5. Haskovo
6. Kardzhali
7. Kyustendil
8. Lovech
9. Montana
10. Pazardzhik
11. Pernik
12. Pleven
13. Plovdiv
14. Razgrad
15. Rousse
16. Shumen
17. Silistra
18. Sliven
19. Smolyan
20. Sofia-hérað
21. Stara Zagora
22. Targovishte
23. Varna
24. Veliko Tarnovo
25. Vidin
26. Vratsa
27. Yambol

## Landafræði og náttúrufar

Landfræðikort.
Búlgaría á landamæri með fram Dóná að Rúmeníu í norðri, Tyrklandi og Grikklandi í suðri og Makedóníu og Serbíu í vestri. Svartahaf er í austri. Landið er 110.879 ferkílómetrar að flatarmáli.

Nokkrir fjallgarðar eru í Búlgaríu: Balkan-fjöll liggja í gegnum mitt landið og í suðri eru Ríla-fjöll, Pírín-fjöll og Ródópe-fjöll. Musala-fjall í Pírín-fjöllum er hæsta fjall landsins og Balkanskagans; 2925 metrar. Um 35% landsvæðis er skógi vaxið, aðallega blandaðir skógar með lauf- og barrtrjám. Um 100 spendýrategundir lifa í óbyggðum landsins þar á meðal: Brúnbjörn, gaupa, úlfur og hjartardýr.

Í Búlgaríu eru 3 þjóðgarðar, 11 náttúrugarðar og 54 náttúruverndarsvæði.

Dolno-vatn.
## Íbúar

Íbúaþróun frá 1960.
Samkvæmt manntali frá 2021 bjuggu þá um 6.875.000 manns í Búlgaríu og hefur íbúum fækkað síðasta áratuginn. Meirihluti íbúa, eða 72,5%, búa í þéttbýli. Árið 2019 var Sófía stærsta þéttbýlissvæðið með 1.241.675 íbúa, en þar á eftir koma Plovdiv (346.893), Varna (336.505), Burgas (202.434) og Ruse (142.902). 84,8% íbúa eru Búlgarar, en Tyrkir og Rómafólk eru 8,8% og 4,9% íbúa. Um 40 smærri þjóðarbrot eru 0,7% og 0,8% töldu sig ekki til neinna upprunahópa. Fyrrum forstjóri Tölfræðistofnunar Búlgaríu, Reneta Indzhova, hefur sagt að raunverulegur íbúafjöldi gæti hafa verið minni en tölurnar úr manntalinu gáfu til kynna. Rómafólk er oft vanmetið í manntölum og gæti verið allt að 11% íbúa. Íbúar eru 65 á ferkílómetra, sem er um helmingur meðaltals Evrópusambandsríkja.

Árið 2018 var heildarfrjósemishlutfall í Búlgaríu 1,56 börn á konu, sem er undir viðhaldshlutfallinu 2,1 og mun lægra en hápunkturinn sem var 5,83 börn á konu árið 1905. Búlgaría er með einn hæsta meðalaldur heims, eða 43 ár.

Búlgaría glímir við fólksfjöldakreppu. Íbúum hefur fækkað jafnt og þétt frá því snemma á 10. áratugnum, þegar efnahagshrun setti af stað langvarandi fólksflótta. Milli 937.000 og 1.200.000 manns höfðu flust frá landinu árið 2005, aðallega ungt fólk. Meirihluti barna fæðist utan hjónabands. Þriðjungur allra heimila eru einstaklingsheimili og 75,5% fjölskyldna eru ekki með börn undir 16 ára aldri. Fæðingartíðni er með því lægsta sem gerist í heiminum og dánartíðni er með því hæsta sem gerist.

Jafnrétti er mikið í Búlgaríu, sem var í 18. sæti í skýrslunni Global Gender Gap Report árið 2018. Kosningaréttur kvenna var lögleiddur tiltölulega seint, eða 1937, en í daga njóta konur sömu pólitísku réttinda og karlar og taka virkan þátt í atvinnulífinu þar sem lög tryggja sömu laun fyrir sömu vinnu. Árið 2021 mat markaðsrannsóknafyrirtækið *Reboot Online* Búlgaríu sem besta Evrópulandið fyrir konur að vinna í. Í Búlgaríu er hæsta hlutfall kvenna að störfum í upplýsingatækni innan Evrópusambandsins, og hæsta hlutfall kvenna í tæknigeiranum, eða 44,6%. Þessi mikla atvinnuþátttaka kvenna í Búlgaríu er arfur frá tímum kommúnistastjórnarinnar.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Chen, Sanping (2012). *Multicultural China in the Early Middle Ages*. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0812243703.
* Golden, Peter Benjamin (1992). *An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East*. Otto Harrassowitz. ISBN 978-3447032742.

## Tenglar

* Българската Исландия (Balgarskata Islandia), Félag Búlgara á Íslandi (FBÍ)

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*