Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Páfaríkið

Páfaríkið
**Páfaríkið** eða **Kirkjuríkið** var eitt af stærstu ríkjunum á Appennínaskaganum fram að sameiningu Ítalíu 1861-1870. Ríkið var þau svæði sem páfinn í Róm ríkti yfir jafnt sem veraldlegur valdsmaður og andlegur leiðtogi en á miðöldum átti hugtakið einungis við það land sem var *arfur heilags Péturs* (latína: *Patrimonium Petri*) þ.e. það land sem var í einkaeigu kirkjunnar. Á hátindi sínum náði ríkið yfir hluta Rómanja, Marke, hluta Úmbríu og Latíum þar á meðal borgirnar Bologna, Ravenna og Ferrara, auk Rómar. Það eina sem nú er eftir af því er Vatíkanið í Róm.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bróm

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Klór |   |
| Selen | **Bróm** | Krypton |
|   | Joð |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | Br |
| Sætistala | 35 |
| Efnaflokkur | Halógen |
| Eðlismassi | (við 300 [kelvin kg/m³ |
| Harka | *Óviðeigandi* |
| Atómmassi | 79,904 g/mól |
| Bræðslumark | 265,8 K |
| Suðumark | 332,0 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Vökvi |
| **Lotukerfið** |

 |

**Bróm** (gríska *bromos*, sem þýðir „ódaunn“), er frumefni með efnatáknið **Br** og er númer 35 í lotukerfinu. Bróm er rauður, rokgjarn halógenvökvi við stofuhitastig sem að hefur hvarfgirni mitt á milli klórs og joðs. Þetta efni er skaðlegt lífrænum vefjum og gufa þess ertir augu og kverkar.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lífhreinsun

**Lífhreinsun** er líftækni þar sem örverum, sveppum, plöntum eða ensímum þeirra er beitt til að hreinsa upp umhverfismengun. Meðal lífhreinsunaraðferða má nefna hvötun á niðurbroti olíumengunar af völdum náttúrlegra jarðvegsörvera með áburðargjöf, og sértækt niðurbrot á þrávirkum mengunarefnum á borð við fjölklóruð bífenýl með sérvöldum bakteríum, erfðabreyttum eða náttúrlegum.

Lífhreinsun hefur verið notuð í marga áratugi — til dæmis skolphreinsun. Nýverið hefur lífhreinsun fengið nýja merkingu og nýjar líftæknilegar aðferðir verið notaðar. Örverurnar þurfa að vera virkar og hafa næga næringu til þess að lífhreinsun geti átt sér stað. Þetta er gert með ýmsum aðferðum,til dæmis að búa til kjöraðstæður fyrir örverurnar á þessum menguðu stöðum.

Margar aðferðir eru notaðar til þess að hreinsa umhverfi, en af hverju er lífhreinsun notuð? Aðferðir knúnar vélum eru oft mjög dýrar og afleiðingin getur verið enn meiri samsöfnun á eiturefnum. Flestar lífhreinsiaðferðir hreinsa flókin eiturefni í koltvísýring, klór, vatn og einföld lífræn efni, þ.e. mjög umhverfisvæn efni. Eftir að líftækni var notuð til lífhreinsunar þá hafa komið fram önnur svið í gegnum þessa tækni. Nefna má greiningar á mengandi efnum, endursköpun á vistkerfum og aukin þekking á sjúkdómum af völdum eiturefna[*heimild vantar*].

Olíuskipið Exxon Valdez
Lífhreinsun við mengunarslys var fyrst notuð árið 1989 þegar olíuskipið Exxon Valdez fórst í Alaska og fékkst þar gífurlega mikilvæg reynsla af lífhreinsun.

Segja má að fræðilegur grunnur lífhreinsunar hvíli á setningum C. B. van Niels:

* Fyrir sérhvern þátt og sérhverja afurð lifandi frumna er til í lífheiminum örvera sem nýtir hana sem kolefnis- og/eða orkugjafa.
* Örverur eru til staðar í öllum búsvæðum lífheimsins.

Þannig má ætla að fyrir öll náttúrleg, lífræn mengunarefni megi finna örveru sem er fær um að brjóta þau niður og mynda úr þeim skaðlausar afurðir.

## Tvær gerðir lífhreinsunar

### Tvær gerðir lífhreinsunar

* in situ:

Þá er mengunin brotin niður þar sem hún átti sér stað. Þetta er oftast ódýrasta lausnin en getur verið erfitt að stjórna ferlinu og oft erum við einnig að sleppa framandi lífverum í umhverfið

Dæmi um þessa aðferð er sáning baktería í mengað svæði. Þegar það er gert þá þurfa viðkomandi bakteríur að geta brotið niður eða aðskilið mengunarefnin hratt og að fullu. Einnig þurfa þær að vaxa og dafna í umhverfinu sem mengunin varð, þær mega ekki mynda sterka lykt eða eitraða gufu og þær mega ekki vera sjúkdómsvaldandi.

* ex situ:

Þá er mengununni safnað saman og mengunarefnin eru brotin niður í gerjunartanki. Þetta getur verið erfið og dýr aðferð en með henni er hægt að hafa stjórn á bæði umhverfinu og ferlinu.

## Heimildir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 700

Árið **700** (**DCC** í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu hlaupár sem byrjaði á fimmtudegi.

## Atburðir

* Um þetta leyti settust írskir einsetumenn að í Færeyjum og fluttu þangað sauðkindur, sem eyjarnar eru síðan kenndar við.

## Fædd

## Dáin
# Skordýrafræði

Skordýr fast inn í rafi, ýmis ævaforn skordýr hafa geymst vel inn í slíkum umbúðum
**Skordýrafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á skordýrum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **skordýrafræðingar**.

Skordýr hafa mikið að segja gagnvart manninum í sambandi við landbúnað og í raun allt daglegt líf og er skordýrafræðin því mikilvægt fag innan líffræðinnar. Bæði eru skoðuð skordýr sem eru manninum skaðleg óbeint og beint, og svo aftur skordýr sem hann nýtir á ýmsan máta, svo sem silkiorma og hunangsflugur.
# Forsögulegur tími

Stonehenge í Bretlandi var reist á nýsteinöld fyrir um 4000 árum síðan.
**Forsögulegur tími** er tímabil í jarðsögunni skilgreint sem sá tími sem ekki eru til ritaðar heimildir um. Sem dæmi eru risaeðlur sagðar hafa verið uppi á forsögulegum tíma og hellisbúar eru sagðir forsögulegt fólk.

Í víðum skilningi mætti segja að forsögulegur tími hafi byrjað þegar alheimurinn myndaðist en oftast er tímabilið sagt hafa byrjað þegar líf kviknaði á jörðinni.

Mannkynssögunni er skipt í *sögulegan tíma* og *forsögulegan tíma*. Skilin þar á milli miðast við upphaf ritaðra heimilda, sem komu ekki fram á sama tíma alls staðar. Því lýkur forsögulegum tíma í raun ekki alls staðar samtímis. Elstu ritaðar heimildir, fleygrúnir, eru frá Súmer, eða Mesópótamíu, frá því um 3000-3500 f.Kr. Þá hófst fornöld.

Þar sem forsagan er, samkvæmt skilgreiningu, tíminn fyrir ritaðar heimildir, notast menn við gögn úr fornleifafræði og steingervingafræði og sögulegum málvísindum og samanburðarmálfræði (Sjá grein um frum-indóevrópsku). Verkfæri, skartgripir og mannvirki eru dæmi um það, sem notast er við til að gera skil á sögu manna fyrir komu ritmáls. Forsögulega tímabilinu er skipt upp í minni tímabil, notast er við sömu tímabilsheiti og í jarðfræði fyrir komu mannsins. Þá er tímabilunum skipt í frumsteinöld, steinöld, nýsteinöld en svo líkur forsögu og almenn saga mannkyns tekur við.

Á Íslandi telst sá atburður forsögulegur sem gerðist fyrir landnám Íslands, það er að segja það var enginn til frásagnar um atburðinn og engar skriflegar heimildir til um hann.

## Tengt efni

* Fornleifafræði
* Forsöguleg list
* Mannfræði
* Þróun mannsins

## Tenglar

* „Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?“. *Vísindavefurinn*.
# Almanak

Forsíða fyrsta Íslandsalmanaksins frá árinu 1837
**Almanak** er útgáfa upplýsinga fyrir ákveðið tímabil sem er sett upp sem dagatal. Það getur verið byggt á viðurkenndum stjarnfræðilegum mælingum sem skiptast í ár, mánuði, vikur og daga. Hins vegar getur almanak líka byggst á öðrum, oft náttúrulegum, atburðum eins og sáningu og uppskeru (skíðaalmanak o.s.fv.). Upplýsingum í almanökum er raðað í lista eða töflur eftir eðli þeirra og til hvers innihald þeirra skal notað.

Í almennum almanökum eru upplýsingar um t.d. sjávarföll, gang tunglsins og himintunglanna, veðurupplýsingar, stærðar- og tímamælingar en einnig geta verið upplýsingar um tunglmyrkva, sólmyrkva, halastjörnur, kirkjuhátíðir og aðrar veraldlegar hátíðir ásamt ýmsum öðrum fróðleik tengdum tilteknum tíma eða dögum í viðkomandi almanaki eða almanaksári.

## Íslandsalmanakið

Frá árinu 1921 hafði Háskóli Íslands einkaleyfi á útgáfu almanaka og dagatala á Íslandi. Það einkaleyfi var fellt úr gildi árið 2009 og nú má hver sem er gefa út almanak.
Frá 4. nóvember 1921 fékk Háskóli Íslands einkaleyfi til að gefa út almanök á Íslandi. Þorsteinn Sæmundsson, stjörnufræðingur hafði lengi yfirumsjón með útgáfu *Almanaks Háskóla Íslands*.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Almanak Háskólans, öðru nafni Íslandsalmanakið, hefur komið út samfellt síðan 1837. Það er því mun eldra en Almanak Hins íslenska þjóðvinafélags sem hóf göngu sína árið 1875. Þessum tveimur ritum er oft ruglað saman, sem skiljanlegt er, því að Þjóðvinafélagið fékk í öndverðu heimild til að taka Almanak Háskólans upp í almanak sitt. Hefur sú hefð haldist síðan, ef frá eru talin árin 1914-1918 þegar ritin voru algjörlega aðskilin. Frá 1923 til 1973 framseldi Háskóli Íslands einkaleyfi sitt til almanaksútgáfu til Þjóðvinafélagsins og á því tímabili annaðist félagið útgáfu beggja almanakanna. *Almanak Háskólans* er nú gefið út í 4000 eintökum og *Almanak Þjóðvinafélagsins* í 1700 eintökum.

Einkaleyfi Háskólans til útgáfu almanaka, sem veitt var með lögum nr. 25 frá 27. júní árið 1921, var fellt úr gildi með lögum nr. 13 hinn 7. mars árið 2008. Breytingin miðaðist við áramótin 2008-2009. |   |
|   | — Á vef Almanaksins |

## Tenglar

* Almanak Háskóla Íslands
* *Almanakið*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947 Geymt 20 september 2019 í Wayback Machine

## Tilvísanir
# Líffilma

Hitakærar örverur í affalli Mickey-hveranna í Oregon, Bandaríkjunum.
**Líffilma** eða **örverufilma** er samnæringarsamfélag örvera sem loða saman á frumuveggjum og bindast alls konar yfirborði. Örverurnar mynda um sig net utanfrumufjölliða, sem eru venjulega blanda af fjölsykrum, próteinum, lípíðum og DNA. Þar sem þær hafa þrívíða byggingu og eru samfélagsform, eru líffilmur stundum kallaðar „örveruborgir“.

Líffilmur geta myndast á lifandi og dauðu yfirborði og koma fyrir í náttúrunni, í iðnaði og á sjúkrahúsum. Örverufrumur sem vaxa í líffilmum hegða sér á annan hátt en örverur sem svífa um stakstæðar í vökva. Tannsteinn er vel þekkt dæmi um líffilmu, og líffilmur er oft að finna innan í pípulögnum og á botni skipa.

## Tilvísanir
# Gagásíska

**Gagásíska** er tyrkneskt tungumál talað í Moldóvu, Úkraínu, Rússlandi og Tyrklandi, auk þess að vera opinbera tungumál héraðsins Gagásíu.

## Tilvísanir

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Uppstoppun

Uppstoppun.
Uppstoppað nagdýr.
**Uppstoppun** er sú list að breyta eða endurgera hræ dýrs í sýningar- eða rannsóknartilgangi. Yfirleitt eru hryggdýr valin til uppstoppunar, þó eru aðrar tegundir dýra stundum stoppaðar upp.

Uppstoppunaraðferðum hefur fleygt fram á 20. öld sem og gæðum verkana.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skammtasmug

**Skammtasmug** er sá eiginleiki agna að geta ferðast í gegnum svæði sem krefst meiri orku en svo að þær gætu það samkvæmt sígildri eðlisfræði.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*