Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hryðjuverk

Hryðjuverkin 11. september 2001 í Bandaríkjunum.
**Hryðjuverk** er umdeilt hugtak án nokkurrar almennt viðurkenndrar skilgreiningar. Algengast er að hryðjuverk sé talið hver sú árás sem af ásetningi er beint gegn almennum borgurum til ógnunar sem framin er í þeim tilgangi að ná fram stjórnmálalegum eða öðrum hugmyndafræðilegum markmiðum. Um það er deilt hverjir fremji hryðjuverk (hvort t.d. ríki geti framið hryðjuverk) og að hverjum þau geti beinst (til dæmis hvort árás á hernaðarleg skotmörk geti verið hryðjuverk). Þarna geta komið upp árekstrar við önnur hugtök á borð við stríð og skæruhernað.

Í landslögum ríkja sem og í þjóðarétti hefur verið reynt að skilgreina hryðjuverk, til dæmis segir í íslensku hegningarlögunum í 100. grein m.a:

*Fyrir hryðjuverk skal refsa með allt að ævilöngu fangelsi hverjum sem í þeim tilgangi að valda almenningi verulegum ótta eða þvinga með ólögmætum hætti íslensk eða erlend stjórnvöld eða alþjóðastofnun til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert eða í því skyni að veikja eða skaða stjórnskipun eða stjórnmálalegar, efnahagslegar eða þjóðfélagslegar undirstöður ríkis eða alþjóðastofnunar fremur eitt eða fleiri af eftirtöldum brotum...*
Þetta er mjög áþekkt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna á hugtakinu.

Hryðjuverkahugtakið hefur breytt nokkuð um mynd á síðari árum, til dæmis með tilkomu öflugra alþjóðlegra hryðjuverkasamtaka sem njóta mikillar hylli á ýmsum svæðum heims eða innan ákveðinna þjóðfélagshópa. Ýmis samtök múslímskra hryðjuverkasamtaka, svo sem al-Kaída og Hamas, hafa valdið miklum mannskaða víða um heim og njóta stuðnings ríkisstjórna í ýmsum löndum, svo sem Sýrlandi og Íran.

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynþáttahyggja

Teikning úr bókinni *Indigenous races of the earth* eftir Josiah C. Nott og George Giddon frá 1857 þar sem þeir héldu því fram að greind þeldökks fólks væri mitt á milli greindar hvíts fólks og apa.
**Kynþáttahyggja** er sú hugmynd að mannkynið skiptist í nokkra kynþætti. Þeirri hugmynd fylgir oft alhæfing um einkenni tiltekinna kynþátta og sú hugmynd að munur eða meintur munur á kynþáttum endurspegli verðleika fólks og ráði getu þess. Kynþáttahyggja felur oft í sér þá hugmynd að einn kynþáttur sé öðrum fremri. Á fyrri hluta 20. aldar fylgdu kynþáttahyggju hugmyndir um kynbætur á mannfólki.

Á 4. áratug 20. aldar lagði hreyfing nasista á Íslandi áherslu á kynþáttahyggju, rétt eins og hliðstæðar hreyfingar annars staðar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*

## Heimildir
# Ku Klux Klan

Meðlimir síðari KKK samtakanna á fundi 1923.
**Ku Klux Klan** (skammstafað **KKK** og nefndir **Hvíthettir** á íslensku áður fyrr) er heiti á fyrrverandi og núverandi samtökum í Bandaríkjunum sem halda fram yfirburðum hvíta kynstofnsins. KKK er þekkt fyrir blökkumannahatur sitt, en einnig fyrir gyðinga- og hommahatur sem og fyrirlitningu á ýmsum öðrum minnihlutahópum. Meðlimir samtakanna hafa oft sýnt að þeir eru hneigðir til ofbeldis. Þeir hafa t. d. tekið menn af lífi án dóms og laga, unnið voðaverk og stundað krossabrennur og annað til að hræða menn til hlýðni við skoðanir sínar.

## Tengill

* *Saklaus sakfeldur*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933[*óvirkur tengill*]

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nýnasismi

Nýnasistar úr National Socialist Movement í Bandaríkjunum við bandaríska þinghúsið.
**Nýnasismi** er heiti á stefnu ýmissa hreyfinga sem komið hafa upp eftir lok Síðari heimsstyrjaldar og ganga út á að endurreisa hugmyndafræði nasismans. Slíkar hreyfingar hafa tekið upp stefnumál sem einkenndu þýska nasistaflokkinn eins og öfgaþjóðernishyggju, kynþáttahyggju, ableisma, hommahatur, útlendingahatur, sígaunahatur og gyðingahatur. Sumar hreyfingar hafa stofnun Fjórða ríkisins á stefnuskrá sinni. Einkenni á slíkum hreyfingum er notkun tákna sem vísa til Þýskalands nasismans, aðdáun á Adolf Hitler og helfararafneitun.

Skipulagðar nýnasistahreyfingar eru til í mörgum löndum. Þær eiga líka með sér alþjóðlegt samstarf. Í sumum löndum Evrópu og Suður-Ameríku eru nasistahreyfingar og nasistaáróður bannaður með lögum. Tákn sem vísa til Þriðja ríkisins eru sömuleiðis bönnuð í mörgum Evrópulöndum.

Nýnasismi er ein birtingarmynd nýfasisma og síðfasisma.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Integralismi

**Integralismi** er heimspekileg og stjórnmálaleg hugmyndafræði sem byggir á þeirri trú að samfélög manna sem og annara dýrategunda séu í grundvelli sínum lífræn heild. Hann hefur að geyma trú á félagslegt stigveldi þar sem samhljóða samvinna milli mismunandi þjóðfélagsstétta eða erfðastétta stendur í fyrirrúmi. Intergralismi er oft álitin einkennast af trú á sterka hefðarhyggju sem byggir á tilfinningu fyrir varðveitingu „blóðs og jarðar“ eða „umhverfis og erfða“. Samkvæmt kenningunni eru bestu stjórnmálastofnanirnar fyrir hverja þjóð fyrir sig mismunandi allt eftir sögu, menningu og því ytra umhverfi sem þjóðin hefur þróast og mótast í.

Integralismi hefur verið talin skyldur fasisma en slík samlíking er umdeild þar sem margir þættir integralismans stangast á við kenningar fasismas, þar má sérstaklega nefna þá áherslu sem hann leggur á mikilvægi þess að efla átthagabönd og hreppapólitík.
# Þjóðernishyggja

Málverk Eugéne Delacroix, *Frelsið leiðir fólkið*, inniheldur ýmis tákn franskrar þjóðernishyggju í Júlíbyltingunni 1830.
**Þjóðernishyggja** (eða **þjóðernisstefna**) er sú skoðun að þjóðir séu grunneiningar í samfélagi manna, að þær séu eini lögmæti grundvöllurinn fyrir ríkjum og að hver þjóð eigi rétt á eigin ríki. Ekki má rugla þjóðernishyggju saman við ættjarðarást þó vissulega geti þetta allt skarast.

Þjóðernishyggja er trú á að ein sameinuð þjóð í hverju ríki sé besta fyrirkomulagið. Þar sem að andstæðan væri þá ríki með mörgum þjóðum þar sem ríkir óeining samkvæmt þeirri skoðun. Þjóðernissinnar vilja oftar en ekki aðlaga útlendinga að samfélagi sínu og gera þá að sama þjóðerni og þeir. Á meðan vilja andstæðingar þeirra sem eru oft kallaðir fjölmenningarsinnar að útlendingar haldi sínu þjóðerni og að í landinu þrífist margskonar menningarstefnur hlið við hlið. Ekki má blanda saman orðunum þjóðernishyggja og kynþáttahyggja þótt sögulega hafi þessar stefnur stundum fylgst að. Kynþáttahyggja gengur venjulegast út á það að einn kynþáttur búi í viðkomandi landi. Þjóðernishyggja gerir ekki endilega mun á kynþætti samanber þjóðernishyggja flestra Bandaríkjamanna sem eru skilgreindir af mismunandi kynþætti.

Oft fylgir þjóðernishyggju sú skoðun að blöndun þjóða sé af hinu illa og sér í lagi að sumar þjóðir séu öðrum þjóðum með einhverjum hætti „æðri“. Þessi skoðun eða stefna hefur verið grundvöllur ofsókna þjóða gegn öðrum um aldir og er mjög áberandi víða í heiminum enn í dag. Margar styrjaldir hafa verið háðar vegna þessarar stefnu og eru einhverjar í fullum gangi á okkar tímum. Skemmst er að minnast borgarastyrjaldarinnar í fyrrum Júgóslavíu og eilífra deilna Ísraels og Palestínu.

Til eru ýmsar kenningar um þjóðernishyggju, orsakir hennar og afleiðingar. Samtímakenningum um þjóðernishyggju er stundum skipt í tvo hópa: annars vegar þær sem líta svo á að þjóðernishyggja hafi einfaldlega verið búin til af rómantískum höfundum á 18. og 19. öld, og hins vegar þær sem telja að þjóðernishyggja eigi sér eldri rætur í ættbálkasamfélögum þótt hún komi fyrst fram sem kenning á rómantíska tímabilinu. Benedict Anderson einn af þekktustu fulltrúum fyrri kenninganna, bendir engu að síður á að þjóðarhugtakið er óumdeilt í samtíma okkar sem grundvöllur samskipta fólks á öllum stigum samfélags og þjóðernishyggja sé síður en svo á undanhaldi.

## Tengt efni

* Fjölmenning
* Íslensk þjóðernishyggja
* Þjóð
* Þjóðríki

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fjöldamorð

**Fjöldamorð** á sér stað þegar einhver aðili myrðir margt varnarlaust fólk eða almenna borgara, án dóms og laga, í einu eða með stuttu millibili á tilteknum stað. Þetta hugtak er notað á íslensku jafnt yfir fjöldaskotárásir í skólum þar sem þrír eða fleiri deyja, hryðjuverk þar sem margir tugir láta lífið, fjöldaaftökur án dóms og laga og þjóðarmorð þar sem fórnarlömbin skipta þúsundum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gyðingar

Davíðsstjarnan er tákn gyðinga
**Gyðingar** eru þjóð, menningarhópur og trúarlegur söfnuður sem á rætur að rekja til Hebrea í Austurlöndum nær til forna. Menningarheimur Gyðinga, þjóðarvitund þeirra og trú eru tengd nánum böndum. Zíonismi varð til seint á 19. öld og gengur út á sameiningu gyðinga í einu ríki. Algengast er nú á dögum að fólk fæðist inn í gyðingdóm, enda eru ströng skilyrði fyrir því að taka trúna. Gyðingar eru minnihlutahópur í öllum löndum fyrir utan Ísrael. Þeir hafa verið ofsóttir í aldanna rás og náðu þær ofsóknir hámarki með helförinnni. Fyrir stofnun Ísraelsríkis árið 1948 höfðu Gyðingar í tvígang átt eigið ríki. Sökum flókinna tengsla þjóðarvitundar, trúar og ætternis er vandkvæðum bundið að kasta tölu á Gyðinga sem þjóð en áætlaður fjöldi Gyðinga í dag eru um 15 milljónir, þar af búa flestir í Bandaríkjunum og Ísrael.

## Gyðingar og Gyðingdómur

Fram til átjándu aldar féllu hugtökin Gyðingur og Gyðingdómur nánast alveg saman. Með tilkomu gyðinglegrar upplýsingar, Haskala, varð róttæk breyting á sjálfsmynd margra Gyðinga og litu þeir eftirleiðis á sig sem hluta þjóðarinnar án þess að vera iðkendur gyðinglegrar trúar eða fylgismenn hefða hennar.

## Tengt efni

* Abrahamísk trúarbrögð
* Eingyðistrú
* Gyðingdómur
* Gyðingahatur
* Helförin

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Öfgahægristefna

**Öfgahægristefna** er pólitískt hugtak sem er haft er um pólitík sem iðkuð er yst á hægri væng stjórnmála. Hugtakið kom fram á áttunda og níunda áratug 20. aldar til samsvörunar við þá stefnu á vinstri væng stjórnmála sem nefnd hefur verið öfgavinstristefna og fram kom í byrjun áttunda áratugarins og var til dæmis fylgifiskur ýmissa hryðjuverkasamtaka á þeim árum. Öfgahægristefna hefur verið notað af stjórnmálaskýrendum til að útskýra pólitískt landslag, stundum á nokkuð óvísindlegan hátt.

Öfgahægristefnu er jafnan spyrnt saman við forgangshyggju, sem er sú trú að það verði alltaf til forréttindahópar sem koma til vegna andlegrar getu, skólagöngu og/eða ríkidæma. Öfgahægristefna er jafnan hlynnt aðskilnaði að einhverju leyti og að meirimáttar hafi alltaf vinninginn yfir minnimáttar. Öfgahægristefnur hafa oft sterk tengsl við valdboðshyggju, fæðingarrétt, kynþáttahyggju og útlendingahatur í einhverri mynd.

Þær stefnur sem oftast er spyrnt saman við öfgahægristefnur eru fasismi, nasismi og öfgaþjóðernisstefna, öfgastefnur trúarbragða og pólitísk fortíðarþrá.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Far-right politics*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 24. júlí 2011.

## Tengt efni

* Öfgavinstristefna

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þéttleiki byggðar

**Þéttleiki byggðar** er hugtak yfir meðaldreifingu íbúa ákveðins svæðis. Venjulega er hún mæld í fjölda íbúa á ferkílómetra.

## Sjá einnig

* Óskipulagður vöxtur þéttbýlis

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Pentagon

Pentagon séð frá suðvestri.
**Pentagon** (enska *The Pentagon*; íslenska: *Fimmhyrningurinn*) er höfuðstöðvar Varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna í Arlington, Virginíu í Bandaríkjunum. Byggingin er tákn varnar og hers í Bandaríkjunum. George Bergstrom hannaði bygginguna. Hafist var handa við að reisa hana árið 1941 en byggingin var tekin í notkun árið 1943.

Pentagon er stærsta skrifstofubygging í heimi. Um það bil 26.000 starfsmenn vinna þar.

Árið 2001 flaug flugvél á eina hlið byggingarinnar í hryðjuverkunum 11. september 2001.
# Hugmyndafræði

Hugtakið **hugmyndafræði** er frá því um 1800 og merkti upphaflega heildstæða lýsingu á samfélaginu ásamt hugmyndum um hvernig skyldi breyta því til hins betra. Merking orðsins hefur víkkað síðan og það færst nær því að merkja hvern þann hugsunarhátt sem einkennir einhvern hóp eða menningarsamfélag. Enn er orðið þó sér í lagi notað um félagspólitíska stefnuskrá hóps eða hreyfingar.

Hugtakið var fyrst sett fram af franska heimspekingnum Antoine Louis Claude Destutt, comte de Tracy (20. júlí 1754 – 9. mars 1836). Destutt vann að rannsóknum á „vísindum hugmynda“ og beindi sjónum sínum að rannsókninni sjálfri en ekki viðfangsefni hennar. Hann greindi fræðigreinina í þrennt, þ.e. hugmyndafræði, framsetningu hugmynda og afleiddum niðurstöðum hugmynda.

Hugtakið kom fram á miklum umbreytingatíma í Evrópu á dögum frönsku byltingarinnar mikilli grósku í heimspeki- og stjórnmálaumræðu. Í upphafi var hugtakið einungis notað í þjóðfélagsumræðu í þeirri merkingu sem ofan greinir.

Í seinni tíð hefur merkingin orðið víðari og síðustu ár hefur hugtakið verið ofnotað og þannig fengið merkinguna að hugmyndafræði sé lýsing á markmiðum, forsendum þeirra og hvernig viðkomandi hyggist ná þeim markmiðum og getur átt við nánast hvað sem er. Þannig er talað um „hugmyndafræði“ leikskólans Naustatjarnar, hugmyndafræði Tónagulls, tónlistarskóla fyrir börn og þannig mætti áfram telja.

## Neðanmálsgreinar
# Hryðjuverkin 11. september 2001

World Trade Center turnarnir í ljósum logum þann 11. september 2001 eftir að farþegaþotum hafði verið flogið á þá. Mikinn dökkgráan reykjarmökk leggur frá toppi turnanna.
**Hryðjuverkin 11. september 2001** voru umfangsmiklar íslamskar hryðjuverkaárásir framdar af al-Qaeda gegn Bandaríkjunum. Þriðjudaginn 11. september 2001 var fjórum farþegaþotum rænt á flugi yfir austurströnd Bandaríkjanna, tveimur þeirra flogið á World Trade Center tvíburaturnana í New York, einni flogið á Pentagon-bygginguna í Arlington-sýslu í Virginíu og ein brotlenti í Somerset-sýslu í Pennsylvaníu eftir átök um borð milli farþega og flugliða við hryðjuverkamennina. Ekki er vitað hvert fjórða skotmarkið var en talið er að það hefði verið annað hvort Hvíta Húsið eða Þinghúsið í Washington DC.

Báðir turnar World Trade Center hrundu til grunna og miklar skemmdir urðu bæði á nærliggjandi byggingum og á Pentagon. Auk hryðjuverkamannanna 19 létu 2977 lífið í árásunum, sem höfðu mikil áhrif á alþjóðasamfélagið. Um kvöldið 11.september 2001 tilkynnti CIA George W. Bush bandaríkjaforseta að árásirnar voru framdar af al-Queda undir stjórn Osama Bin Laden Eftir þær hófu Bandaríkjamenn *stríðið gegn hryðjuverkum*, réðust inn í Afganistan og steyptu þar talíbanastjórninni af stóli og tveimur árum seinna í Írak.

## Árasirnar

Snemma þriðjudagsmorgunin tóku 19 hryðjuverkamenn yfir fjórum farþegaþotum (tvær Boeing 757 og tvær Boeing 767). Langdrægar og stórar þotur sem voru á leið frá austurströnd til vesturstrandar Bandaríkjana urðu fyrir valinu því þær myndu hafa meira eldsneyti um borð.

Upplýsingar um flugin fjögur| Flugfélag | Flugnúmer | Flugvélategund | Brottfaratími | Tími brotlendingar | Brottfarastaður | Á leið til | Brotlendingarstaður |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| American Airlines | 11 | Boeing 767-223(ER) | 7:59 | 8:46 | Boston Logan | Los Angeles | Norður turn Tvíburaturnanna milli 93 og 99 hæðar |
| United Airlines | 175 | Boeing 767-222 | 8:14 | 9:03 | Boston Logan | Los Angeles | Suður turn Tvíburnaturnanna milli 77 og 85 hæðar |
| American Airlines | 77 | Boeing 757-223 | 8:20 | 9:37 | Washington Dulles | Los Angeles | Vestur veggur Pentagon |
| United Airlines | 93 | Boeing 757-222 | 8:42 | 10:03 | Newark | San Francisco | Tún í Somerset sýslu, Pennsylvaníu |

## Sjá einnig

* Listi yfir lög sem Clear Channel mat óviðeigandi eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein  sem tengist sögu er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stjórnmál

Kosningaáróður fyrir bæjarstjórnarkosningar í Lausanne í Sviss.
**Stjórnmál** er ferli bindandi ákvarðanatöku fyrir hóp af fólki. Algengast er að tala um stjórnmál í sambandi við ákvarðanatöku fyrir ríki og sveitarfélög, en hugtakið getur einnig átt við um stjórnun fyrirtækja, og félagasamtaka.
Í lýðræðisríkjum sem byggja á fulltrúalýðræði eru stjórnmálamenn kosnir til valda. Þeim er falið umboð til ákvarðanatöku fyrir hóp fólks. Harold Lasswell, þekktur bandarískur stjórnmálafræðingur á fyrri hluta 20. aldarinnar, sagði að stjórnmál snerust um „hver fengi hvað, hvenær og hvernig”.

Í hnattrænu samhengi eru ríki grunneiningar stjórnmála. Þýski félagsfræðingurinn Max Weber skilgreindi stjórnmál sem „viðleitni til að eiga hlut í völdum eða til að hafa áhrif á skiptingu valda, hvort sem er milli ríkja eða milli hópa manna innan sama ríkis.” Max Weber er einnig höfundurinn að einni víðteknustu skilgreiningu á ríkinu en það er sú félagslega stofnun sem hefur réttmætan og viðurkenndan einkarétt á beitingu líkamlegs ofbeldis á ákveðnu landssvæði. Hér erum við því aftur komin að lykilhugtökunum ríki og vald.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Páll Skúlason (1984). *Hvað eru stjórnmál? : um þrjú ólík grundvallarviðhorf til ríkisins*.
* Max Weber (1973). *Mennt og máttur*. Hið íslenska bókmenntafélag.

## Tengill

* „Hvað eru stjórnmál?“. *Vísindavefurinn*.
# Ofbeldi

**Ofbeldi** er „viljandi notkun krafts eða valds, annaðhvort hótuð eða raunveruleg, gegn sjálfum sér, öðrum einstaklingi, eða hópi eða samfélagi, sem leiðir til eða er líkleg til að leiða til meiðsla, dauða, sálfræðilegs skaða, vanþroskunar eða sviptingar“. Velferðarráðuneyti Íslands skiptir ofbeldi í fjóra aðalflokka: líkamlegt ofbeldi, tilfinningalegt ofbeldi, vanrækslu og kynferðislegt ofbeldi. Afleiðingar ofbeldis skipast í skammtíma- og langtímaafleiðingar en eru meðal annars minnkaður möguleiki til að gleðjast, hegðunarvandamál, lélegt sjálfstraust, erfiðleikar í að treysta öðrum og erfiðleikar í námi.

Um allan heim deyja 1,6 milljón fórnarlömb ofbeldis á hverju ári: 50% vegna sjálfsmorðs, 35% vegna manndráps og 12% voru bein afleiðing stríðs eða annarra átaka. Áætlað er að 60,9 af hverjum 100.000 Afríkubúum deyja á hverju ári vegna ofbeldis. Ofbeldi leiðir til tuga spítalainnlagna, hundraða heimsókna til slysadeilda og þúsunda funda með læknum. Í mörgum tilfellum er hægt að koma í veg fyrir ofbeldi.

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vinstristefna

**Vinstristefna** í stjórnmálum er hugtak sem gjarnan er notað um sameignarstefnu (kommúnisma), jafnaðarstefnu eða frjálslynda jafnaðarstefnu og skilgreint sem andstæða hægristefnu.

Nafnið er dregið af því að í frönsku byltingunni sátu frjálslyndir fulltrúar þriðju stéttarinnar (bænda, borgara, verkamanna) yfirleitt vinstra meginn við forsetastólinn á stéttaþingum samkvæmt venju sem hófst 1789. Aðallinn sem tilheyrði annarri stéttinni sat yfirleitt hægra meginn. Það er ennþá hefðin í franska löggjafarþinginu (Assemblée Nationale) að þingmenn sitji vinstra eða hægra meginn í salnum í samræmi við pólitíska stefnu sína.

Merkingin hefur breyst nokkuð í tímans rás, upprunalegu vinstri-mennirnir á franska stéttaþinginu voru vel efnaðir borgarar sem að studdu frjálst markaðshagkerfi og lágmarksríkisafskipti, gildi sem að á okkar dögum þykja fremur hægrisinnuð. Andstæðingar þeirra á hægri kantinum voru þá íhaldsmenn og konungssinnar sem studdu óbreytt ástand en einnig lentu þeir í andstöðu við vaxandi samtök verkamanna og launafólks sem höfðu aðrar áherslur.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hægristefna

**Hægristefna** í stjórnmálum er hugtak sem gjarnan er notað um íhaldsstefnu eða frjálshyggju eða þá að það er einfaldlega skilgreint sem andstaða vinstristefnu. Alræðishyggja og þjóðernishyggja eru stundum talin falla undir hægristefnu eða öfgahægristefnu (sjá fasismi) en stundum vinstristefnu.

Nafnið er dregið af sætaskipun á stéttaþingum í Frakklandi í frönsku byltingunni þar sem konungssinnar sátu hægra megin við forsetastólinn.

Hinir upphaflegu hægri menn voru íhaldsmenn sem að vildu halda í óbreytt ástand á meðan vinstri menn voru róttækir og vildu breytingar. Síðan þá hefur merkingin breyst töluvert og nú er frjálshyggja gjarnan talin til hægristefnu sem er nú oftar skilgreind sem andstæðan við sameignarstefnu eða jafnaðarstefnu á vinstri vængnum. Margir líta þó svo á að hinn einfaldi hægri-vinstri mælikvarði sé ekki fullnægjandi til að gera greinarmun á ólíkum stjórnmálastefnum í nútímanum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bylting

Vladímír Lenín, leiðtogi Októberbyltingarinnar árið 1917
**Bylting** á við grundvallarbreytingu í dreifingu valds eða uppbyggingu valdakerfa sem á sér stað á tiltölulega stuttum tíma. Margar byltingar hafa verið í gegnum sögu mannsins, og eru nokkuð mismunandi hvað varðar aðferð, lengd og hugmyndafræði. Afleiðingar slíkra byltinga hafa verið breytingar á menningu, hagkerfum og stjórnmálakerfum.

Deilt er um hvað tilheyrir byltingu og hvað ekki, en umræðan snýst um nokkur lykilatriði. Frumstæðar rannsóknir á byltingum einbeittu sér að viðburðum í sögu Evrópu frá sálfræðilegu sjónarhorni, en í dag er horft til viðburða um allan heim og skoðana frá nokkrum félagsvísindum, þar á meðal félagsfræði og stjórnmálafræði. Nokkrar kenningar eru til um hvað leiðir til byltinga og áhrifa þeirra en þær eru byggðar á nokkrum kynslóðum fræðilegra rannsókna.

## Mismunandi skilgreiningar á byltingu

Aristóteles lýsti tvenns konar byltingum:

1. Algjör breyting úr einni stjórnskipun í aðra
2. Umbreyting á núverandi stjórnskipun

Anna Agnarsdóttir, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, ritaði grein sem ber heitið *Var gerð bylting árið 1809?* og var hún birt í Sögu – Tímarit Sögufélags árið 1999. Þar lýsir hún sex skilyrðum sem bylting þarf uppfylla að einhverju leiti til þess að teljast sem bylting. Hún styðst við byltingarlíkan Charles Tillys í ritinu *European Revolutions*. Fræðimenn sem höfðu áhrif á þessa byltingarlíkan Tillys eru Anthony de Crespigny, Peter Calvert, Hannah Arendt og Karl Griewank. Þessi atriði eru:

1. Bylting felur í sér róttæka breytingu, stjórnarfarslega og/eða félagslega.
2. Ný hugmyndafræði verður að vera til staðar. Byltingarmennirnir vilja ná ákveðnum markmiðum í andstöðu við ríkjandi valdhafa.
3. Bylting felur í sér lögleysu þar sem verið er að ráðast á valdhafana. Einhvers konar valdbeiting, ofbeldi eða kúgun fylgir byltingu. Byltingar eru raunar yfirleitt blóðugar, þótt byltingar án blóðsúthellinga þekkist líka, til dæmis byltingin dýrlega („the Glorious Revolution") 1688 í Englandi þegar Jakob II var rekinn frá völdum.
4. Snögg umskipti er lykilatriði. Annars væri um hægfara breytingu eða þróun að ræða.
5. Að sama skapi verður byltingin að vera afmörkuð í tíma - hún verður að hafa upphaf og endi þótt skiptar skoðanir geti verið um þær tímasetningar.
6. Virkni fjöldans er nauðsynleg eða að minnsta kosti þögult samþykki hans. Annars væri um borgarastyrjöld eða valdarán að ræða.
7. Síðast en ekki síst þá verður að nást varanlegur árangur. Án árangurs er ekki hægt að tala um byltingu, þá er réttara að nota hugtök eins og misheppnuð uppreisn eða valdaránstilraun. Bylting er lögleg ef hún lukkast.

## Tengt efni

* Listi yfir byltingar
* Sálfræðihernaður
* Verkfall

## Tilvísanir

  *Þessi félagsfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*