Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oscar Wilde

Ljósmynd af Oscar Wilde eftir Napoleon Sarony 1882.
**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (16. október 1854 – 30. nóvember 1900) var írskt skáld, rithöfundur og leikskáld sem var með þekktustu skáldum á enska tungu á síðari hluta Viktoríutímabilsins. Þekktustu meistaraverk hans eru *Myndin af Dorian Gray* og *Hreinn umfram allt*. Hann var dæmdur í tveggja ára fangelsi fyrir samkynhneigð 1895.

## Tenglar

* *Konungssonurinn hamingjusami*; smásaga í Lögbergi 1927

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ríkisvald

Tegundir stjórnarfars í löndum heims:

---

**Þingræði:** Stjórnarleiðtogi ber ábyrgð gagnvart löggjafarvaldinu.
  Þingbundin konungsstjórn með konung með táknrænt hlutverk.
  Þingræðislýðveldi með forseta með táknrænt hlutverk.
  Þingræði með forseta með forseta sem stjórnarleiðtoga.

---

**Forsetaræði:** Forseti er kosinn í almennum kosningum og er óháður löggjafarvaldinu.
  Forsetalýðveldi

---

**Blandað stjórnarfar:**
  Forsetaþingræði: Forsetinn er óháður, en stjórnarleiðtogi, skipaður af honum, ber ábyrgð gagnvart löggjafanum.
  Þingóháð lýðveldi: Stjórnarleiðtogi er kosinn af þinginu, en ber ekki ábyrgð gagnvart því.

---

**Önnur kerfi:**
  Klerkaveldi: Æðsti trúarleiðtoginn er líka þjóðhöfðingi og fer með mikil völd.
  Hálfþingbundið konungsvald: Konungur fer með mikil völd.
  Einveldi: Konungur fer með ótakmarkað vald.
  Flokksræði: Einn stjórnmálaflokkur fer með öll völd.
  Herforingjastjórn: Herforingjaráð fer með stjórnina og stjórnarskrárbundin réttindi eru afnumin.
  Lönd án stjórnarskrár: Stjórnin hvílir ekki á stjórnarskrá, eins og hjá bráðabirgðastjórn eða klerkaveldinu í Afganistan.
  Hjálendur eða lönd án ríkisvalds.

**Ríkisvald** er yfirheiti yfir þær stofnanir sem fást við stjórn ríkis. Ríkisvaldið skiptist oftast í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Í mörgum löndum byggist ríkisvaldið á stjórnarskrá þar sem er kveðið á um stjórnarfar og fyrirkomulag stjórnsýslu.

Helstu tegundir stjórnarfars eru lýðræði, alræði, valdboðsstjórn, og ýmis konar blandað stjórnarfar. Í *Ríkinu* nefnir Platon eftirfarandi tegundir stjórnarfars: auðræði, fámennisstjórn, aðalsstjórn, lýðræði og harðstjórn. Við þetta mætti bæta konungsstjórn og klerkaveldi sem algengum tegundum stjórnarfars í mannkynsssögunni.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1799

Rósettusteinninn.
Árið **1799** (**MDCCXCIX** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 9. janúar - Básendaflóðið olli stórtjóni um öll Suðurnes. Básenda á Miðnesi tók af.
* 28. janúar - Leikritið *Narfi* eða *Sá narraktugi biðill* eftir Sigurð Pétursson var frumflutt í Hólavallarskóla.
* Alþingi háð í fyrsta skipti í Reykjavík. Fór þinghald fram í Hólavallarskóla.
* Herranótt skólapilta í Hólavallarskóla bönnuð af pólitískum ástæðum.
* Konungur skipaði nefnd til að gera tillögur um úrbætur í málefnum Hólaskóla.

### Fædd

* 12. október - Hannes Stephensen, prestur og alþingismaður (d. 1856).
* Sire Ottesen, veitingakona og ástkona Dillons lávarðar (d. 1878).

### Dáin

## Erlendis

* 9. janúar - Breski forsætisráðherrann William Pitt yngri lagði á tekjuskatt, tvo skildinga fyrir hvert sterlingspund, til að afla fjár vegna þátttöku Breta í frönsku byltingarstríðin.
* 15. júlí - Franskur skipstjóri fann Rósettusteininn í egypska hafnarbænum Rosetta.
* 29. mars - New York-fylki samþykkti lög sem bönnuðu þrælahald í fylkinu.
* 25. júlí - Napóleon Bonaparte vann sigur á 10.000 manna liði Mamlúka undir forystu Mustafa Pasha við Aboukir í Egyptalandi.
* 12. október - Jeanne Geneviève Labrosse varð fyrsta konan til að stökkva úr loftbelg í fallhlíf úr 900 metrum.
* 9. nóvember - Napóleon náði völdum í Frakklandi og útnefndi sjálfan sig fyrsta konsúl. Franska byltingin endaði.
* 10. desember - Frakkland tók upp metra sem mælieiningu.
* Rússneskt verslunarfélag tók sér verslunarrétt í Alaska.

### Fædd

* 17. apríl - Eliza Acton, enskt ljóðskáld og brautryðjandi í matreiðslubókaskrifum (d. 1859)
* 21. maí - Mary Anning, breskur steingervingasafnari og steingervingafræðingur (d. 1847).
* 6. júní - Alexandr Púshkín, rússneskt skáld (d. 1837).
* 18. júní - Prosper Ménière, franskur læknir (d. 1862).
* 4. júlí - Oscar Bernadotte, síðar Óskar 1., konungur Svíþjóðar og Noregs (d. 1859).

### Dáin

* 7. febrúar - Qianlong, keisari í Kína (f. 1711 ).
* 2. ágúst - Jacques-Étienne Montgolfier, franskur uppfinningamaður (f. 1745).
* 29. ágúst - Píus VI páfi (f. 1717).
* 14. desember - George Washington, fyrsti forseti Bandaríkjanna (f. 1732)
# Andalúsía

| Andalúsía
Andalucía |
| --- |
| Sjálfstjórnarhérað |
| FániSkjaldarmerki |
| Kjörorð: Andalucía por sí, para España y la Humanidad |
|  |
| Land | Spánn |
| Sjálfstjórn | 28 Febrúar 1980 |
| Stjórnarfar |
|  • Forseti | Juan Manuel Moreno (PP) |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 87.599 km2 |
| Mannfjöldi (2023) |
|  • Samtals | 8.494.260 |
| Tímabelti | UTC+1 |
|  • Sumartími | UTC+2 |
| Svæðisnúmer | 34 |
| Vefsíða | Andalucía |

**Andalúsía** (spænska: **Andalucía**) er sjálfstjórnarsvæði á Suður-Spáni. Höfuðborg sjálfstjórnarsvæðisins er borgin Sevilla. Andalúsía skiptist svo í þessi átta héruð: Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga og Sevilla.

Kort.Andalúsía nær frá um 36° til um 39° norðlægrar breiddar. Helstu fjallgarðarnir eru Sierra Morena í norðvesturhlutanum og Baetic-fjallgarðurinn í suðri myndað af Penebetica og Subbetica fjallgörðunum. Á milli fjallgarðanna er Baetic lægðin og Guadalquivirdalurinn og samnefnt fljót sem Sevilla stendur við. Andalúsía er þurrasta og heitasta svæði Spánar með um 150 mm meðaltals ársúrkomu sem getur þó farið upp í 2000 mm á afmörkuðum svæðum. Úrkoman er mest að vetri í vesturhlutanum sem snýr að Atlantshafinu. Stærsta fljótið er Guadalquivir sem er um 660 km og vatnasviðið er um 58.000 km². Í Sierra Morena er jarðvegurinn súr, grýttur og rýr sem hentar best fyrir skógrækt. Í dölum á svæðinu þar sem kalkstein blandast í jarðveginn eru komin skilyrði fyrir kornrækt í skepnufóður. Í Baetic-fjöllunum er jarðvegurinn fjölbreytilegri og þar eru góð skilyrði fyrir ólífurækt. Í Baetic-lægðinni og Guadalquivir-dalnum er jarðvegurinn mjög þykkur og næringarríkur. Þar eru því mjög góð skilyrði til akuryrkju; einkum í ársetjarðveginum í dalnum

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Beikon

Beikon úr slögum
Beikon úr hrygg (lúxusbeikon)
**Beikon** er saltað svínakjöt, oftast einnig reykt. Kjötið er þurrsaltað, sprautusaltað eða lagt í saltpækil sem inniheldur nítrít og stundum einnig svolítinn sykur eða síróp. Síðan er það yfirleitt reykt, en einnig má þurrka það í nokkrar vikur eða mánuði í köldu lofti, eða sjóða. Beikon verður alltaf að að elda áður en það er snætt.

Beikon er unnið úr mismunandi hlutum svínakjöts, ýmist slögum, síðubitum eða hrygg. Beikon úr slögum, eins og algengast er í íslenskum verslunum, er feitt (oft 50% eða meira) og í því skiptast á fitu- og kjötrendur. Það er í Englandi oftast kallað „amerískt beikon“. Síðubitar eru kjötmeiri og fituminni og beikon gert úr hrygg er fitulítið og oft kallað „lúxusbeikon“ eða „kanadískt beikon“

Beikon er yfirleitt skorið í þunnar ræmur og steikt á pönnu og borið fram til dæmis með steiktum eða hrærðum eggjum, bökuðum baunum, pönnukökum, ristuðu brauði og ýmsu grænmeti. Það er einnig notað í samlokur, á hamborgara og margt annað, eða skorið í litla bita og sett út í pottrétti, súpur og margt fleira. Í mörgum Evrópulöndum er beikon og annað saltað og/eða reykt svínakjöt fyrst og fremst notað til að bragðbæta ýmsa rétti.

Orðið er komið úr ensku *bacon*, sem á rætur að rekja til fornfrönsku *bacon*, frá fornháþýsku *bacho* sem þýðir „þjór“ eða „læri“ og er af sama stofni og orðið „bak“.

## Heimildir

* Alan Davidson (1999). *The Oxford Companion to Food*. Oxford University Press.
* „Reglugerð um kjöt og kjötvörur. Á reglugerd.is. Skoðað 8. mars 2011“.

  *Þessi matar eða drykkjargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Saur

Hrossaskítur
**Saur** (**hægðir** eða **saurindi**) er úrgangur úr meltingarfærum dýra. Á lokastigi meltingar eða við saurlát fara hægðir út um endaþarmsop. Saurinn getur skipt miklu máli í heimi dýranna, en sum þeirra nota hann til afmörkunar óðals. Einnig er dýrasaur mikilvægur í lífi sumra plantna þar sem fræ þeirra berast með saurnum eftir að dýrið hefur saurlát og hjálpar þannig plöntunni að dreifa fræjum sínum. Þegar saurinn kemur undir bert loft losna ýmis gös, t.d. brennisteinsvetni, sem varð til vegna gerlavirkni í meltingu og stafar af því óþefur.

## Salerni og bleyjur

Fullorðnir hægja sér oftast í klósett, en börn yngri en þriggja ára hafa oftast bleyjur til að safna þvagi og saur.

## Orð um saur dýra

Saur hesta nefnist *hrossaskítur* (eða *hestaskítur*), *hrossagaddur*, *hrossatað* eða bara *tað* (sbr. hestar teðja). Frosinn hrossaskítur er stundum nefndur *gaddur* eingöngu. Saur kúa nefnist *kúaskítur*, *kúadella* (eða *kúadilla*), *kúaklessa* eða *della* ef um stakan skít er að ræða, en annars *mykja*. Saur sauðfénaðar nefnist *spörð* ef nokkrar saurkúlur eru saman en annars *tað*. Orðið *tað* er einnig haft um klíning, þ.e. þurrkaðan kindaskít, sem áður fyrr var mikið notaður sem eldiviður og til reykingar, stundum einnig nefndur skán. Orðið *drit* (eða *fugladrit*) er haft um skít fugla. Skítur dýra er einnig í mörgum tilfellum kenndur við dýrið sjálft, sbr. *hundaskítur*, *hænsnaskítur*, *kattaskítur*, *mannaskítur* o.s.frv. Saur húsdýra er víða notaður sem áburður, t.d. *hrossatað* og *kúamykja*.

## Tengt efni

* Bristol saurkvarðinn

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bláönd

| Bláönd |
| --- |
|  Steggur í Texas
  |
| Ástand stofns |
|  Ekki í útrýmingarhættu  |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Fuglar (*Aves*)  |
| Ættbálkur: | Gásfuglar (*Anseriformes*)  |
| Ætt: | Andaætt (*Anatidae*)  |
| Undirætt: | Eiginlegar endur (*Anatinae*)  |
| Ættkvísl: | *Anas* (álitamál)  |
| Tegund: | A. discors  |

 |
| Tvínefni |
| Anas discors (Linnaeus, 1766) |
| Samheiti |
| *Querquedula discors*
*Spatula discors* |

**Bláönd** (fræðiheiti *Anas discors*) er fugl af andaætt. Hún er lítil buslönd frá Norður-Ameríku. Bláönd er á stærð við urtönd og einkenni hennar eru heiðbláir vængreitir bryddaðir hvítum jaðri.

Bláönd í þjóðgarði
 *Anas discors*
## Tenglar

* Blue-winged Teal - *Anas discors* Geymt 15 júní 2024 í Wayback Machine - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* Blue-winged Teal Species Account – Cornell Lab of Ornithology
* Blue-winged Teal Information Geymt 15 júní 2006 í Wayback Machine at eNature.com

## Tilvísanir

  *Þessi fuglagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Abraham

*Abraham og Ísak* eftir Rembrandt.
**Abraham** (hebreska *אַבְרָהָם*, *ʾAḇrāhām Ashkenazi Avrohom* eða *Avruhom* ; arabíska *ابراهيم*, *Ibrāhīm* ; ge'ez *አብርሃም*, *ʾAbrəham*) er persóna sem kemur fyrir í fyrstu ritum hebresku biblíunnar og kóransins. Abrahamísk trúarbrögð; gyðingar, kristnir menn og múslimar, líta á hann sem ættföður Ísraelsmanna, Ísmaelíta og Edomíta.

## Heimildir

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Austur-Dunbartonshire

Kort.
**Austur-Dunbartonshire** (skosk gelíska: Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear) er eitt af 32 sveitarfélögum Skotlands. Flatarmál þess er 174.5 km2 og er íbúafjöldi 108.000 (2021). Það var stofnað árið 1996 og er rétt norðan Glasgow. Höfuðstaðurinn er Kirkintilloch.
# Söguheimur

**Söguheimur** er skáldaður heimur þar sem að saga á sér stað. Slíkur heimur getur verið ýmist alfarið skapaður frá grunni eða byggður á raunveruleikanum að einhverju leyti. Tilgangur slíkra heima er sá, að gefa höfundi skáldverksins ótakmarkað svigrúm til listrænnar sköpunar, hvort sem það er í formi bókmennta, sjónvarpsþátta, tónlistar, leiklistar eða spunaspila, svo dæmi séu nefnd. Söguheimur er ein tegund af sögusviði.

## Söguheimar í skáldsögum

Þekktasti söguheimur í skáldsögu er án efa Miðgarður eða Middle Earth í sögum J.R.R. Tolkiens, en sá heimur á ekkert skylt við raunveruleikan þó svo að margt í þeim heimi eigi sér samsvörun í raunveruleikanum, og heimurinn er byggður að mjög miklu leyti á norrænni goðafræði. Dæmi um þekkta heima sem byggja á raunveruleikanum eru heimurinn í Harry Potter bókunum og heimur H.P.Lovecrafts, sem byggir á Bandaríkjunum c.a. 1920, en bætir við ýmsum ógnvekjandi fyrirbærum á borð við uppvakninga, djöfla o.fl.

Narnía heimurinn byggir á Evrópu á miðöldum en bætir við göldrum og ýmsum forneskjulegum verum.

Framtíðarlegir heimar í skáldskap eru margir - söguheimarnir í bókunum Bicentennial Man og I, Robot eftir Isaac Asimov og heimur Neal Stephensons sem kemur fram m.a. í Snow Crash og The Diamond Age eru dæmi um það.

## Söguheimar í sjónvarpi og kvikmyndum

Margir mjög þekktir söguheimar hafa komið fram í kvikmyndum og sjónvarpi. Þeirra þekktastur er líklega Star Wars heimurinn, sem er heil uppspunin stjörnuþoka sem ber þó mörg einkenni þeirrar stjörnuþoku sem við lifum í. Star Trek og Babylon 5 sýna sýn höfunda þeirra þáttasería á framtíð mannkynsins. Söguheimar sem eru nær okkur í tíma eru til dæmis kaldastríðsheimar Tom Clancy í bókum og myndum hans um Jack Ryan og Ian Flemming um Breska spæjarann James Bond.

## Söguheimar í tónlist

Ýmsir hljómlistamenn hafa notast við sérstaka söguheima í tónverkum sínum, sérstaklega í söngleikjum og óperum. Gott dæmi um þetta er hljómsveitin Ayreon.

## Söguheimar í spunaspilum

Spunaspil hafa verið grundvöllur fyrir gerð margra söguheima. Þekktir söguheimar í spunaspilum eru Forgotten Realms heimur Dungeons & Dragons spilsins og framtíðarheimurinn í Cyberpunk og Shadowrun spilunum.

Margir einstakir spunaspilsstjórnendur skapa sína eigin söguheima, en dæmi um tilbúinn heim eftir Íslending er Calara eftir Kára Emil Helgason.

## Söguheimar í tölvuleikjum

Margir tölvuleikir gerast í söguheimum sem eiga sér litla hliðstæðu í veruleikanum. Dæmi um víðtæka söguheima sem skapaðir hafa verið fyrir tölvuleiki eru Warcraft og Starcraft heimarnir sem skapaðir hafa verið af Blizzard tölvuleikjaframleiðandanum. Fjölmörg fleiri dæmi eru til, sérstaklega á sviði fjölspilunarleikja á netinu (MMORPG).
# 1128

Árið **1128** (**MCXXVIII** í rómverskum tölum)

## Atburðir

* Honoríus 2. páfi viðurkenndi reglu Musterisriddara.

## Fædd

* Absalon erkibiskup í Danmörku (d. 1201).

## Dáin
# Sjóndeildarhringur

Sjóndeildarhringur
**Sjóndeildarhringur** eða **sjónbaugur** er ímyndaður hringur, sem skilur að himin og yfirborð jarðar.

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*