Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# IANA

**IANA** er deild innan ICANN, góðgerðarstofnunar í Bandaríkjunum, sem sér um alþjóðlega úhlutun IP-talna, AS-númera, samningu tæknistaðla, hefur umsjón með rótarsvæðinu og sér um ýmis önnur hlutverk er lúta að viðhaldi á tæknilegum skilgreiningum. ICANN var sérstaklega sett á laggirnar árið 1998 til að sinna hlutverki deildarinnar.

## Heimild

* Enska útgáfa Wikipediu greinarinnar *IANA* sem sótt var 5. desember 2013.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Web Content Accessibility Guidelines

**Web Content Accessibility Guidelines** (lausl. „viðmiðunarreglur fyrir aðgengi að vefsíðum“) eru viðmiðunarreglur W3C fyrir vefaðgengi fólks með fötlun. Reglurnar eru þróaðar af verkefninu Web Accessibility Initiative sem hófst árið 1997. Þær eru settar fram sem leiðbeiningar um það hvernig hægt er að hanna vefsíður þannig að þær nýtist öllum og styðji við margs konar aðgangsbúnað, þar á meðal takmarkaðan búnað eins og farsíma. WCAG skilgreinir þrjú stig aðhæfingar: reglur sem allir verða að fylgja (A), reglur sem allir ættu að fylgja (AA) og reglur sem sumir gætu fylgt til að tryggja fleirum aðgengi (AAA).

Fyrsta útgáfa WCAG varð W3C-tilmæli 5. maí 1999. Hún þótti brátt úrelt eftir því sem vefurinn þróaðist. Önnur útgáfa varð að tilmælum 11. desember 2008 eftir langt og strangt umsagnarferli.

## Tenglar

* WCAG 1.0
* WCAG 2.0
* WAI Introduction to WCAG

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stafrétti

**Stafrétti** er þegar ekki er munur á rituðu máli og framburði. Esperanto er dæmi um mál sem er að fullu stafrétt. Í frönsku má stundum finna þrjá aukalega stafi í enda orðs sem ekki eru bornir fram.
# Unix-legt

Skýringarmynd sem sýnir vensl UNIX-legra kerfa.
**UNIX-legt** stýrikerfi (stundum ritað **\*nix**) er stýrikerfi sem hagar sér líkt og UNIX-kerfi, s.s macOS (sem er reyndar UNIX, ekki bara Unix-legt, en það er þó falið flestum notendum). Unix-legt kerfi keyrir sh forskriftir eða nauðalíkar. Unix-leg kerfi eru flest samsett úr stýrikerfiskjarna s.s. Linux auk libc s.s. glibc, init (eða systemd, eða enn annað fyrir "init"-tilgang, t.d. launchd í macOS) og ýmsum notendaforritum, s.s. skeljunum bash og zsh (bash oft sjálfgefin skel, oft margar í boði eða hægt að velja á milli).

UNIX hafði upphaflega enga grafíska möguleika, var aðeins byggt á texta, og er því venjulega átt við að Unix-leg stýrikerfi geti keyrt þannig forrit. Machintosh-stýrikerfið var í raun alveg öfugt, byggði eingöngu á grafík, "GUI", og var því **ekki** Unix-legt, en arftaki þess bætti við Unix-möguleika (þ.e. texta-skel) sem er dulinn flestum notendum. Löngu áður höfðu hefðbundin Unix-leg kerfi gert hið sama, eða öllu heldur bætt við grafískum möguleika, þ.e. hafa líka báða helstu viðmótsmöguleikana, og yfirleitt var það gert með Xorg. Í seinni tíð er það gert með Xorg og/eða Wayland (hvorugt stutt í Android, sem byggir sýna grafísku möguleika á öðru).

Einna þekktasta Unix-lega kerfið núorðið er Ubuntu og t.d. byggir RedHat líka á Linux *kjarnanum*, en flestar þannig Linux-afleyður hafa ekki formlega UNIX-vottun, og eru því aðeins kölluð "Unix-leg". Örfáar hafa þó formlega UNIX-stimpilinn gera það, en samt hefur það sáralítið auka gildi, því öll "desktop Linux" geta í raun keyrt sömu "Linux" (og Unix) forritin meira og minna. Yfirleitt er Linux því talinn arftaki Unix. Android er reyndar byggt á Linux-kjarnanum líka, en það gerir það samt að sáralitlu leiti Unix-legt. Sbr. að macOS er það of hefur-staðar-stimpilinn, en iOS hefur ekki stimpilinn, og öll "mobile" kerfi sem byggja tæknilega séð á einhverju Unix-legu þýðir ekki að hefðbundin Unix/Linux ("skeljar") forrit séu keyranleg.

Windows hefur hefðbundið ekki verið talið Unix-legt stýrikerfi, hefur annan kjarna, en í seinni útgáfum *líka* Linux-kjarna, sem er hægt að virkja, með WSL2-stuðningum og nota því Linux/Unix-forrit, svo ef það er gert má segja að öll helstu stýrikerfi dagsins í dag (þ.e. þau þrjú sem hér eru talin, ef allar Linux-afleiður eru flokkaðar saman sem eitt stýrikerfi, að undanskildu iOS og í raun Android) geti keyrt þannig forrit og séu því Unix-leg.

## Heimildir
# Indóarísk tungumál

**Indóarísk tungumál** eru annars liðs grein indóevrópsku túngumálaættarinnar með þá indóírönsku fyrir ofan sig. Þau eru um fimm hundruð og eru töluð af 700 milljónum á norður og miðhluta Indlands.

Landfræðilega er indó-arískum málum skipt í 5 flokka: mið, austur, suðvestur, norðvestur og paharí.

Til mið-indóarískra mála teljast: hindí-úrdú, bíharí, rahastaní o.fl.

Til austur indískra mála teljast: assamíska, bengalska, oríja o.fl.

Til suðvestur indískra mála teljast: konkaní, maldivíska, maratí, sinhalíska o.fl.

Til norðvestur indískra mála teljast: púndjabí, sindí, lahnda, dardísk mál.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Smámæli

**Smámæli** er talgalli og er haft um það þegar einstaklingur á erfitt með að bera fram blísturshljóð eins og hljóðið [s] sem millitannhljóð eins og [θ] eða þ. Það er kallað að vera *smámæltur* eða *blæstur í máli*. Í fornu máli var talað um að vera *hæpilegur*.

## Tilvísanir
# Myndunarstaður

|  |
| --- |
| **Myndunarstaður** |
| * Varahljóð
	+ Tvívarahljóð
	+ Tannvarahljóð
* Tannhljóð
	+ Tannbergshljóð
	+ Tanngómhljóð
	+ Rishljóð
* Gómhljóð
	+ Framgómhljóð
	+ Gómfylluhljóð
	+ Vara- og gómhljóð
* Kokhljóð
	+ Úfhljóð
* Raddglufuhljóð
 |

Í hljóðfræði á **myndunarstaður** við staðinn í munninum eða nefinu þar sem samhljóð myndast. Myndunarstaður er einn eiginleika samhljóðanna, ásamt myndunarhætti og röddun.

Mannsröddin myndar hljóð á eftirfarandi hátt:

1. Loftþrýstingur í lungunum myndar loftstreymi sem flæðir í gegnum barkann, barkakýlið og kokið,
2. Raddfellingarnar í barkakýlinu titra, sem veldur breytingum á loftþrýstingi sem heita hljóðbylgjur,
3. Endurómanir í munnholinu breyta þessum bylgjum samkvæmt legu og lögun varanna, kjálkans, tungunnar, gómsins og annara talfæra, sem hefur áhrif á eiginleika hljóðsins,
4. Munn- og nefop beina hljóðbylgjunum út.

  *Þessi málvísindagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kandela

| kandela |
| --- |
| Einingakerfi | SI |
| Mælir | ljósstyrk |
| Merki | cd |
| Umreikningur
  |
| 1 cd *í ...* | *... jafngildir ...* |
|  |
|    alþjóðlegum kertum |    ≈ 1,02 cp |
|    Hefnerkerze |    ≈ 1,11 HK |

**Kandela** (enska *candela*, eldra orð: *candle*) er SI grunneining fyrir ljósstyrk, táknuð með **cd**.
Er skilgreind þanning: *Ljósstyrkur, í ákveðna átt, frá einlitum ljósgjafa með tíðnina 540 THz og með geislunarstyrk 1/683 vött á rúmhorn (W/sr) í gefna átt*.

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kínahverfi

Kínahverfi í Melbourne í Ástralíu.
**Kínahverfi** (e. *Chinatown*) er borgarhluti sem margt fólk af kínversku bergi brotnu hefur gert að bækistöð sinni fjarri Kína sjálfri. Yfirleitt fyrirfinnast mörg kínversk veitingahús og verslanir og götur eru þar oft mjög litskrúðugar.

Kínahverfin leynast víða í Austur-Asíu, Suðaustur-Asía, Ameríku, Ástralasíu og Evrópu. Hverfin voru áður fyrr talin lokuð samfélög en eru nú á dögum talin markverðar viðskipta- og ferðamannamiðstöðvar. Sum Kínahverfi eru líka fjölmenningastaðir. Mörg Kínahverfi hinna ýmsu borga eru vinsælir ferðamannastaðir en önnur eru lifandi samfélög og sum eru blanda hvort tveggja. Sum hverfin eru þó fátækrahverfi eða endurþróuð svæði. Í sumum Kínahverfum eru aðeins töluð kínverska og oft býr þar fólk sem skilur ekki móðurmál viðkomandi lands. Götumerki eru ósjaldan á kínversku og þýdd á móðurmál viðkomandi staðar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aðskeyti

**Aðskeyti** er myndan sem er fast við aðra myndan t.d. rót. Gerðir aðskeyta eru forskeyti, viðskeyti, innskeyti og umskeyti.

## Gerðir aðskeyta

Aðskeytum er skipt up í margar tegundir eftir því hvar þau eru staðsett í sambandi við rótina:

* Forskeyti (skeytt fyrir framan myndunina)
* Viðskeyti (skeytt fyrir aftan myndunina)
* Innskeyti (skeytt inn innan við myndan)
* Umskeyti (skeytt í kringum aðra myndan, þ.e.a.s. bæði fyrir framan og aftan)
* Simulfix (samhengislaust aðskeyti samofið í orði)

| aðskeyti | dæmi |
| --- | --- |
| forskeyti | *for*leikur *forskeyti*-rót |
| viðskeyti | mann*legur* rót-*viðskeyti* |
| innskeyti | vak*n*a |
| umskeyti |  |
| simulfix | t**ö**nn → t**e**nnur |

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bókasafn

Pommern-bókasafn í Szczecin, Pólland
**Bókasafn** er staður þar sem upplýsingar; bækur, tímarit, dagblöð og einnig myndbönd og hljóðdiskar eru geymdar.

## Fyrsta bókasafnið í Reykjavík

Fyrsta bókasafn í Reykjavík var stofnað að frumkvæði C.C. Rafns, síðar prófessors, en það var hið svonefnda *stiftbókasafnið*, stofnað 1815. Þetta var upphafið að Landsbókasafni. Ekkert hús var til fyrir safnið, svo að því var fyrst komið fyrir í Konungsgarði. Svo var það flutt á loft dómkirkjunnar, og þaðan í Alþingishúsið 1881.

## Tenglar

* *Bókasöfn til forna*; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Pergamon-safnið og önnur söfn*; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Miðaldasöfn*; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Miðaldasöfn*; 4. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Bókasöfn á 14-16. öld*; 5. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Bókasöfn á 14-16. öld*; 6. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Bókasöfn á 17-18. öld*; 7. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Bókasöfn á 17-18. öld*; 8. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966
* *Bókasöfn á 19. og 20. öldinni*; 9. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
* *Í bókasöfnum*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1953
* *Alþýðubókasafnið - og menntun alþýðunnar*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928
* *Bókasöfn eru að breytast úr útlánsstöðvum í upplýsinga- uppeldis- og menningarstöðvar*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978
* *Nýtt menningarhlutverk bókasafna*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
* *Dr. Phil. Benedikt S. Þórarinsson og bókasafn hans*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1940
* *Dagur í bókabíl*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
* *Bókasafnið í Flatey 100 ára minning*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fjármálalæsi

**Fjármálalæsi** er getan til að fjalla um peninga og meðferð þeirra án vandræða, skilja helstu atriði eigin fjármála og hvernig er hægt að hafa áhrif á þau.

## Fjármálalæsi á Íslandi

Árið 2009 var Íslendingum gefið 4,3 í einkunn í fjármálalæsi. Viðskiptaráðherra Íslands skipaði nefnd þann 13. ágúst 2008 til að kanna stöðu fjármálalæsis á Íslandi og niðurstaða hennar var:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Það er niðurstaða nefndarinnar að brýn þörf sé á aðgerðum til úrbóta. Almenningur hefur ekki nægjanlega góða þekkingu á fjármálahugtökum og fjármálaþjónustu. Í rannsókn sem nefndin lét gera meðal almennings á fjármálalæsi kom í ljós að meðaltal réttra svara um þekkingu á fjármálum var rúmlega 53%. Fjármálalæsi er sérstaklega ábótavant á meðal tekjulægstu hópanna og þeirra sem hafa litla menntun. Þessi niðurstaða er í samræmi við erlendar rannsóknir. Niðurstöðurnar sýndu jafnframt að innan við helmingur þátttakenda taldi sig ekki hafa áhyggjur af fjármálum sínum en á sama tíma taldi meirihluti svaranda litlar eða næstum engar líkur á því að þeir gætu greitt skuldir sínar á réttum tíma á næstu sex mánuðum. Þessi niðurstaða virðist endurspegla vel það dæmigerða hugarfar sem ríkir hjá Íslendingnum að „þetta reddast allt saman“. Staðreyndin er hins vegar sú að skuldir eru bæði áhættusamar og kostnaðarsamar og geta í sumum tilvikum orðið einstaklingnum. |   |
|   | — Kafli 6: Niðurstöður á bls. 6 í skýrslunni *Fjármálalæsi á Íslandi: Skýrsla nefndar á vegum viðskiptaráðherra* |

## Tilvísanir

## Tenglar

* *Stofnun um fjármálalæsi*
* *Fjármálalæsi fyrir framhaldsskóla* Geymt 17 maí 2012 í Wayback Machine

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Brennimerking

Kúrekar brennimerkja nautgrip (1888)
**Brennimerking** er refsing sem var mikið notuð fyrr á öldum t.d. til að merkja þá sem uppvísir höfðu verið að þjófnaði eða öðrum glæpum. Þegar menn voru brennimerktir var glóðandi heitt járn með tákni stimplað á líkama hins seka, eða aðeins brenndur viss stafur (t.d. í andlit viðkomandi) til að merkja sem vændiskonu eða guðlastara eða fyrir aðra glæpsamlega lesti. Víða um heim eru nautgripir og hross brennimerkt til að merkja þá eiganda sínum. Þá er sauðfé að sama skapi brennimerkt á hornum.

Oft er talað um að *brennimerkja einhvern* (þ.e.a.s koma óorði á einhvern) í óeiginlegri merkingu, t.d.: *Stjórn Egyptalands vildi brennimerkja hann með einhverju móti og kallaði hann „falsspámann“.*
# Fornfranska

**Fornfranska** er franskan sem töluð var frá um 1000 til 1300 í norður-Frakklandi og að hluta í Belgíu og Sviss.

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sameinað konungsríki Niðurlandanna

|  |
| --- |
| **Sameinað konungsríki Niðurlandanna** |
| *Verenigd Koninkrijk der Nederlanden Royaume uni des Pays-Bas* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
| **Kjörorð:** Je maintiendrai (franska) Ég mun uppihalda |
| **Þjóðsöngur:Wien Neêrlands Bloed* |
|  |
| **Höfuðborg** | Haag og Brussel |
| **Opinbert tungumál** | hollenska og franska |
| **Stjórnarfar** | Konungsríki
 |
| Konungur (1815-1839) | Vilhjálmur 1. |
| **Saga** |  |
|  • Vínarfundurinn | 16. mars 1815  |
|  • Stjórnarskrá samþykkt | 24. ágúst 1815  |
|  • Belgíska uppreisnin | 25. ágúst 1830  |
|  • Lundúnasáttmálinn | 19. apríl 1849  |
| **Flatarmál**  • Samtals |  65.000 km² |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (1839)  • Þéttleiki byggðar |  3.500.000 54/km² |
| **Gjaldmiðill** | Hollenskt gyllini |

**Sameinað konungsríki Niðurlandanna** (hollenska: *Verenigd Koninkrijk der Nederlanden*; franska: *Royaume uni des Pays-Bas*) er nefni yfir Holland frá 1815 til 1839 sem er ekki talið vera opinbert. Sameinuð Niðurlönd voru stofnuð í kjölfari Napóleonsstyrjaldanna með sameiningu landsvæðis sem höfðu tilheyrt fyrrum Hollenska lýðveldinu, austurríska Hollandi og furstabiskupsdæminu í Liège til að mynda hindrun á milli Prússlands og Frakklands.

## Landafræði

Nýtt kort af konungsríkinu Hollandi og Stórhertogadæminu Lúxemborg, 1815
### Héruð

Þann 24. ágúst 1815 var konungsríkinu skipt í 17 héruð. Landamæri héraðanna voru að mestu eins og landamæri fyrrum deilda (Département) Frakklands, sem aftur á móti byggðust að mestu á fyrrum héraðsdeildum Hollenska lýðveldisins og Austurrísku Hollands.

|  | Hérað | Höfuðstaður | Fjöldi þingmanna | Staðsetning nú |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Antwerpen | Antwerpen | 5 | Belgía |
|  | Drenthe | Assen | 1 | Holland |
|  | Frísland | Leeuwarden | 5 | Holland |
|  | Gelderland | Arnheim | 6 | Holland |
|  | Groningen | Groningen | 4 | Holland |
|  | Hainaut | Mons | 8 | Belgía |
|   | Holland | Amsterdam | 22 | Holland |
|   | Limburg | Maastricht | 4 | Belgía, Holland |
|  | Liège | Liège | 6 | Belgía |
|  | Namur | Namur | 2 | Belgía |
|  | Norður-Brabant | Hertogenbosch | 7 | Holland |
|  | Austur-Flæmingjaland | Gent | 10 | Belgía |
|  | Overijssel | Zwolle | 4 | Holland |
|  | Sjáland | Middelburg | 3 | Holland |
|  | Suður-Brabant | Brussel | 8 | Belgía |
|  | Utrecht | Utrecht | 3 | Holland |
|  | Vestur-Flæmingjaland | Brügge | 8 | Belgía |
# Koinemál

**Koinemál** er tungumál sem verður til við að tvær eða fleiri mállýskur sama tungumáls renna saman, eru oft einfaldaðar, og verða almennt samskiptamál. Hugtakið er fengið úr forngrísku κοινή *koine* sem merkir „almennt [mál]“.

Koine er ólíkt pidgin-málum og kreólamálum þar sem nýtt tungumál verður til úr tveimur eða fleiri óskyldum tungumálum. Dæmi um koinemál eru koine gríska, ítalska, indónesíska og nútímahebreska.

## Tengt efni

* Mállýskusamfella
* Mállýskueinföldun
* Blendingsmál

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Setningafræði

**Setningafræði** (sem áður hét **orðskipunarfræði**) er sú undirgrein málfræði sem fæst við gerð setninga (hvernig orð raðast saman) og setningarliða og innbyrðis tengsl þeirra. Frægust íslenskra bóka um setningafræði er *„Íslensk setningafræði“* eftir Jakob Jóh. Smára, sem kom út árið 1920.

Í hverri fullkominni setningu eru tveir meginhlutar; frumlag (það sem eitthvað er sagt um) og umsögn (það sem sagt er um frumlagið). Aðrir setningarhlutar eru sagnfylling, andlag, einkunn og viðlag.

## Þrískipting setningarhluta

Setningarhlutum má skipta í 3 hópa eftir hlutverki í setningu og stöðu þeirra. Þessa hópar eru:

* Aðalorð: Frumlag, umsögn, andlag og sagnfylling.
* Fylgiorð: Hliðstæð einkunn, fallstýrð einkunn (eignarfallseinkunn), viðurlag og sagnfylling með andlagi.
* Viðliðir: Tengiliður, atviksliður og forsetningarliður.

## Tengt efni

* Orðflokkur

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nýlendustefna

Safaríhjálmar eins og þessi urðu táknmynd nýlendustefnunnar.
**Nýlendustefna** er sú stefna eins ríkis að leggja önnur ríki og ríkislaus landsvæði undir sig, koma þar á stjórnarfarslegum og menningarlegum yfirráðum með nýlendustjórn og byggja þau landnemum. Nýlenduveldið stjórnar nýlendunni með þeim hætti að nýta auðlindir hennar í eigin þágu, þar á meðal vinnu íbúa nýlendunnar, og sem markað fyrir sína eigin umframframleiðslu. Oft reynir nýlendustjórn einnig að koma á menningarlegum breytingum, t.d. hvað varðar tungumál, sbr. menningarleg heimsvaldastefna. Orðið heimsvaldastefna er notað um nýlendustefnu sem sækist eftir því að gera nýlenduveldið að heimsveldi.

## Tengt er þetta efni um þetta

* Heimsvaldastefna

## Ytri tenglar

* „Hvað er nýlendustefna? Hver voru helstu nýlenduveldin og af hverju sölsuðu þau undir sig önnur lönd?“. (upprunalega hljóðaði spurningin „Hvers vegna voru nýlendur?, Hvernig var nýlendustefnan?“). *Vísindavefurinn*.
# Kílómetri

Upprunaleg skilgreining á kílómetrum
**Kílómetri** (skammstafað sem *km*) er mælieining fyrir vegalengd og jafngildir eitt þúsund metrum. Forskeytið *kíló-* er komið af gríska orðinu *kilo* sem merkir þúsund.
Einn kílómetri er um 0,621 mílur.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fornsteinöld

Höfuðkúpa heidelbergmannsins sem var forveri neanderdalsmanna
**Fornsteinöld** er tímabil í mannkynssögunni sem nær frá þeim tíma þegar tegundahópurinn *Hominini* greindist frá simpönsum fyrir um 2,6 milljónum ára til upphafs nýsteinaldar fyrir um 12.000 árum síðan við lok pleistósentímabilsins. Þetta tímabil nær því yfir meira en 99% af sögu mannsins í árum talið. Það einkennist af notkun einfaldra steinverkfæra. Á þessum tíma þróuðust nokkrar tegundir manna en aðeins ein þeirra, nútímamaður, lifði fram á nýsteinöld svo vitað sé. Á þessum tíma skiptust á ísaldir og hlýskeið.

Fyrir um 1,5 til 2 milljónum ára hóf maðurinn að setjast að utan Afríku. Um 500.000 ára gamlar menjar eru til um heidelbergmanninn í Evrópu, sem síðar varð neanderdalsmaðurinn. Nútímamenn urðu til í Austur-Afríku fyrir um 200.000 árum og fyrir um 50.000 árum fóru þeir að dreifa sér út um heiminn. Talið er að menn hafi komið til Ástralíu fyrir 40-50.000 árum og Japan fyrir um 30.000 árum. Fyrir um 29.000 árum voru menn í Síberíu norðan við norðurheimskautsbaug og undir lok síðfornsteinaldar höfðu menn farið yfir Beringssund á landbrú til Ameríku.

Fornsteinöld skiptist í árfornsteinöld (frá því fyrir 2,6 milljón árum þar til fyrir 300.000 árum), sem markast af notkun elstu steinverkfæra, miðfornsteinöld (frá því fyrir 300.000 þar til fyrir 30.000 árum), þegar flóknari steinverkfæri höggvin úr steinkjarna komu fram á sjónarsviðið, og síðfornsteinöld (frá því fyrir 50.000 árum þar til fyrir um 10.000 árum), sem einkennist af mikilli aukningu minja um enn flóknari steinverkfæri úr tinnusteini og fiskveiðar með skutlum og önglum gerðum úr beinum.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Suður-Kínahaf

Kort af Suður-Kínahafi
**Suður-Kínahaf** er hafsvæði í Kyrrahafi sem markast gróflega af Malakkaskaga í vestri, Borneó í suðri, Indókína og Kína í norðri og Filippseyjum og Taívan í austri, hafið er um 3.500.000 km² að flatarmáli

Hinar agnarlitlu Suður-Kínahafseyjar eru þúsundir talsins og skiptast milli ríkjanna sem eiga strandlengju að hafinu.

Ríkin og yfirráðasvæðin sem eiga strönd að Suður-Kínahafi eru:

* Alþýðulýðveldið Kína
* Maká
* Hong Kong
* Lýðveldið Kína
* Filippseyjar
* Malasía
* Brúnei
* Indónesía
* Singapúr
* Taíland
* Kambódía
* Víetnam

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fullvalda ríki

**Fullvalda ríki** er ríki, sem hefur yfir að ráða landsvæði, innan hvers fullveldi þess er viðurkennt, auk íbúa, stjórnvalda og sjálfstæðis frá öðrum ríkjum. Fullvalda ríki hefur vald til þess að eiga í misnánum samskiptum við erlend ríki og gera bindandi samninga.

Enda þótt samkvæmt skilgreiningu ætti að geta verið til fullvalda ríki sem er ekki viðurkennt af öðrum ríkjum reynist þó flestum ríkjum erfitt að rækja fullveldi sitt án viðurkenningar annarra ríkja á fullveldi þess.

Fylki Bandaríkjanna eru oft nefnd *ríki* þó þau séu ekki fullvalda.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*