# Iðnbyltingin

**Landsframleiðsla á mann eftir landsvæðum breyttist mjög lítið mestan hluta mannkynssögunnar, þar til iðnbyltingin hófst.Iðnbyltingin** var tímabil mikillar iðnvæðingar, sem hófst seint á 18. öld í Bretlandi, og hafði í för með sér gríðarlega fólksfjölgun og nýjungar í landbúnaði, sem lögðu grunninn að aukinni framleiðni, bæði með auknu vinnuafli og stærri markaði fyrir afurðirnar. Þessu fylgdi einnig lækkandi vöruverð. Bylting varð í framleiðsluháttum í vefnaðariðnaði, einkum með tilkomu gufuvélarinnar; og þéttbýlisþróunin, straumur fólks úr sveitum til borganna, þýddi að það myndaðist gnægð vinnuafls, sem lagði grunninn að iðnaðarborgum nítjándu aldar. Nýjar framleiðsluaðferðir í efnaiðnaði og stáliðnaði, og aukin notkun vatnsafls og gufuafls, gátu af sér vélar sem tóku við af handiðnum í mörgum greinum og sköpuðu grundvöll fyrir vélvæddar verksmiðjur. Við þetta varð mikil framleiðsluaukning. Ný millistétt átti nýju framleiðslutækin, eins og verksmiðjur, kolanámur og járnbrautir.

Iðnvæðing barst frá Englandi til meginlands Evrópu um miðja 19. öld. Hvert landið á fætur öðru gekk í kjölfarið í gegnum sambærilega byltingu og hafði þá þegar umbylt ensku efnahagslífi og samfélagi. Tækniframfarir gerðu þó að verkum að iðnvæðing tók á sig nýjar myndir, og því er talað um að nýtt skeið iðnvæðingar hefjist um 1870, yfirleitt nefnd síðari iðnbyltingin. Á eftir henni kemur þriðja iðnbyltingin og nú á dögum er talað um fjórðu iðnbyltinguna.

Iðnbyltingin var vendipunktur í mannkynssögunni sem er sambærilegur við landbúnaðarbyltinguna á nýsteinöld hvað varðar framfarir á sviði framleiðslu. Iðnbyltingin hafði einhver áhrif á nær öll svið daglegs lífs. Meðaltekjur og mannfjöldi tóku að vaxa á áður óþekktum hraða. Sumir hagfræðingar halda því fram að mikilvægustu áhrif iðnbyltingarinnar hafi verið að lífsgæði almennings á Vesturlöndum tóku að vaxa með samfelldum hætti í fyrsta skipti í sögunni. Aðrir segja að lífsgæði hafi ekki batnað að verulegu leyti fyrr en seint á 19. öld og á 20. öld. Landsframleiðsla á mann var tiltölulega stöðug fyrir iðnbyltinguna og tilurð kapítalískra nútímahagkerfa. Hagsögufræðingar eru þó sammála um að upphaf iðnbyltingarinnar hafi verið mikilvægasti viðburður mannkynssögunnar síðan menn tóku að rækta dýr og plöntur.

## Aðdragandi og forsendur iðnbyltingarinnar

Iðnbyltingin hefur verið skilgreind sem hraðskreiður kafli fólksfjölgunar og framfara í landbúnaði og tækniþróun umhverfis aldamótin 1800 í Bretlandi, síðar á meginlandi Evrópu. Hún fól í sér endurbætur í landbúnaði, svo sem afgirðingu almenninga og sameiningu sundurleitra landskika, sem jók bæði ræktarland og tækifæri landeigenda til umbóta þess. Við þessa skiptingu fjölgaði stórlandeigendum, og voru innleiddar nýjar korntegundir, kynbætur húsdýra og aðrar betrumbætur.

Jafnvel áður en þessar umbætur hófust hafði fólksfjölgunar orðið vart víða í Evrópu, en það var í Bretlandi sem fyrst eftir hana kom til umbóta. Þær bárust svo til Belgíu, Frakklands og loks Þýskalands. Afgirðingu lands í Bretlandi var flýtt með dýrlegu byltingunni 1688, þegar þingið fékk aukin völd, en landeigendur, sem sáu sinn hag vænstan í afgirðingu, réðu þar ríkjum. Á undangengnum öldum höfðu einnig átt sér stað framfarir í vísindum, þótt slíkt dugi skammt sem skýring fyrir iðnbyltingu eitt og sér, enda voru Bretar á þessum tíma aftar á merinni en Frakkar hvað vísindarannsóknir varðaði.

Bretar voru þó með tryggar auðlindir fyrir vefnaðariðnað sinn, þann iðnað sem helst óx í upphafi iðnbyltingar. Höfðu þeir langa hefð sauðfjárræktar og ullarframleiðslu, en einnig aðgang að indverskri baðmull, sem og baðmull frá nýlendunum vestanhafs. Einnig var mikil gnægð kola í Bretlandi og framboð á þeim orkugjafa gaf möguleika á framleiðslu. Var þetta helsta ástæðan fyrir því að byltingin var að mestu bundin við Bretland til að byrja með.

## Iðnaður

Spuna-jenný
Landbúnaður og vefnaður voru helsta framfærsla fólks fyrir iðnbyltinguna. Í kjölfar byltingarinnar færðist bómullarframleiðslan úr því að vera smábýlisiðnaður, þar sem fjölskyldur í dreifbýli unnu á heimilum sínum, yfir í stóra vélræna iðnaðarverksmiðju. Iðnaðurinn varð fljótt ríkjandi iðnaðargreinin í Bretlandi með mikilli verðmætasköpun.  Vefnaðarvara Breta var flutt út í stórum stíl og seld um allan heim á þessum tíma. Mikil eftirspurn eftir vörunum og frjáls verslun var hagstæð Bretum.

Með stækkandi mörkuðum, bæði vegna fólksfjölgunar heimafyrir og stækkandi markaðssvæða í Afríku og Ameríku, var til næg eftirspurn fyrir vefnaðarvörur. Gufuvélin var einnig nýtt til að knýja áfram nýja kynslóð samgöngutækja; eimreiðar og gufuskip. Með tilkomu stáls sem byggingarefnis ásamt röð nýrra uppgötvana í samskiptatækni á seinni hluta 19. aldar var tónninn settur fyrir áframhaldandi tækniþróun 20. aldar.

Fyrir verksmiðjuvæðingu vefnaðariðnaðarins var kostnaðarmannakerfið ríkjandi. Sá þar kostnaðarmaðurinn um kaup hráefnis, til dæmis ullar, og stundum aðbúnaðar. Flutti hann það milli vinnufólks í sveitabæjum eða verkstæðum, þar sem hver sá um ákveðinn hluta framleiðsluferlisins. Kostnaðarmaðurinn greiddi svo laun vikulega þegar hann sótti afraksturinn. Með vaxandi eftirspurn, meðal annars vegna stækkandi markaða í Ameríku og Afríku, reyndu kostnaðarmenn að finna fleiri verkamenn til framleiðslu, en það dugði ekki til lengdar án framfara í tækjabúnaði.

## Tækniframfarir

Fyrsta í röð nýjunga í vefnaðariðnaði var fljúgandi skytta John Kay, sem ruddi sér til rúms eftir miðja átjándu öld, en hún tvöfaldaði framleiðni vefstólanna. Var þá helsti flöskuhálsinn spunavélarnar, en við því var séð skömmu eftir 1760, með tilkomu spuna-jenný, sem spann tífalt hraðar en rokkur. Richard Arkwright fékk svo einkaleyfi á vatnsrammanum 1769, spunavél sem gekk fyrir vatnsafli, og risu nú verksmiðjur og verkamannabústaðir við ár og fossa.

Gufuvél James Watt var notuð til að dæla vatni upp úr kolanámum.
Það sama ár kom James Watt fram með endurbætur á gufuvélinni, og ekki leið á löngu fyrr en Samuel Crompton tengdi tveggja strokka gufuvél Watt við spunavél í „múldýrinu“, en með því fluttist vefnaðariðnaðurinn aftur í þéttbýli.

Meðal mikilvægustu tækninýjunga iðnbyltingarinnar voru gufuvélarnar, en þær voru upphaflega smíðaðar til að dæla vatni úr námum. Er þeirra frægust gufuvél James Watt, en hún var endurbót á vél Thomas Newcomen. Fólst endurbótin í að láta kælingu gufunnar, sem olli þeim undirþrýstingi sem knúði vélina, eiga sér stað í sér hólfi, sem ekki þyrfti að hita aftur áður en það var aftur fyllt gufu. Voru þessar vélar iðulega settar í mynni kolanáma, og gengu þær þar fyrir afgangskolum. Að auki smíðaði Watt tveggja strokka gufuvél, sem gat valdið snúningshreyfingu. Greiddi það leið nýtingar hennar á fleiri sviðum, til dæmis í verksmiðjum. Þó svo að gufuvélin hafi verið mikilvæg í iðnbyltingunni þá var hún ekki megindrifkraftur iðnbyltingarinnar framan af. Vatnsorkan var ríkjandi langt fram eftir og það er ekki fyrr en um 1850 sem gufuvélin tekur fram úr vatnsaflinu sem megin orkugjafinn.

Framfarir í tæknimálum við upphaf iðnbyltingarinnar voru hvatar að frekari framförum. Úr kola- og járngrýtisnámum þurfti að dæla vatni, sem gufuvélar Newcomen og Watt gerðu. Þær gengu sjálfar fyrir kolum og gufuvélar þess síðarnefnda voru smíðaðar úr járni, og þegar tvígengisvél hans var tengd við vefnaðarbúnað var fljótt tekið að smíða hann líka úr járni frekar en timbri, styrkleikans vegna.

## Gufuvélin nýtt til samgangna

Teikning af Eldingunni.
Á 19. öld varð bylting í samgöngum með tilkomu járnbrauta. Frá 1760-1830 hafði orðið geysileg fjölgun í vatnaleiðum í Bretlandi, sem spöruðu mikinn flutningskostnað, en beint eftir þeim tók við járnbrautaæði. Fyrsta járnbrautin sem eimreið gekk eftir var verk George Stephenson, en hún lá milli Stockton og Darlington. Frægð Stephenson var hins vegar innsigluð við opnun leiðar hans milli Manchester og Liverpool 1830, en á henni gekk eimreiðin hans Eldingin (e. *The Rocket*), sú hraðskreiðasta síns tíma. Hófst þá mikil járnbrautavæðing í Evrópu, þar sem 1840 voru 1.800 mílur járnbrauta, en þrjátíu árum síðar 65.000.

Tilraunir Robert Fulton með gufuskip á Hudsonfljóti 1807 mörkuðu upphaf vélvæðingar skipaiðnaðarins, þótt gufuskip hafi átt við harðari samkeppni að etja en eimreiðarnar, seglskipin. Það háði gufuskipum í fyrstu að vera knúin áfram með veikbyggðum spaðahjólum, vandi sem var leystur með uppfinningu John Ericson, skipsskrúfunni, árið 1837. Með henni og járnsskipsskrokkum tóku gufuskip um miðja nítjándu öld fram úr seglskipum hvað hagkvæmni varðaði.

## Kenningar um orsakir og eðli iðnbyltingarinnar

Mörg ólík sjónarmið eru á lofti um iðnbyltinguna.

### Framleiðniaukning

Flestir telja hana hafa verið stóra og víðtæka breytingu á bresku hagkerfi þar sem gríðarlega hröð framþróun varð til þess að framleiðni jókst í öllum iðngreinum landsins. Ýmsar kenningar hafa þó sprottið fram þar sem því er haldið fram iðnbyltingin hafi alls ekki verið jafn stór og menn vilja vera láta. Settar hafa verið fram kenningar, meðal annars af hagfræðingunum Charles Harley og Nicholas Crafts, sem segja að framleiðni hafi einungis aukist í stærstu iðngreinum landsins á tímum iðnbyltingarinnar en ekki í öllum iðngreinum. Í fáum orðum þá segja þessar kenningar að framleiðni hafi aðeins aukist í bómullar- og járnframleiðslu í iðnbyltingunni en aðrar iðngreinar hafi staðið í stað.

Samkvæmt þessum kenningum er iðnbyltingin, eins og almennt er talað um hana, ofmat á því sem raunverulega gerðist í Bretlandi á 18. og 19. öld. Sumir fræðimenn ganga enn lengra og segja að orðið bylting eigi ekki við um þær breytingar sem urðu á bresku hagkerfi á þessum tíma, vefnaðar- og járniðnaður séu einfaldlega of lítill hluti af hagkerfinu til þess að tala megi um byltingu.

Þessar kenningar hafa verið rannsakaðar með hliðsjón af raungögnum um inn- og útflutning Bretlands á þessum tíma. Gögnin sýna að þær eiga ekki við rök að styðjast þar sem framleiðni virðist hafa aukist í margvíslegri framleiðslu, þvert á iðngreinar.

Hagkerfið óx á tímum iðnbyltingarinnar og framleiðni aukningin var áberandi meiri á þessu tímabili. Umdeilt er hvort að aukinn hagvöxtur og framleiðni hafi orsakast einungis af byltingunni sjálfri eða hvort fleiri þættir hafi spilað inn í. Margir halda því fram að það hafi ekki einungis verið aukin tækni sem skýrði aukna framleiðni, heldur hafi það einnig verið heilbrigðari og duglegri verkamenn og meiri agi í verksmiðjum í kjölfar verkaskiptingar. Fólk skilaði meira vinnuframlagi sem útskýrir afhverju fjársfesting er ekki meiri lykilþáttur í iðnbyltingunni en raun ber vitni. Fjárfesting verður ekki mikil fyrr en á fjórða áratug 19. aldar þegar að járnbrautarlagning hófst. Það gefur til kynna að hagvöxtur á þessum tíma virðist ekki vera byltingarkenndur. Hagfræðingurinn McCloskey heldur því fram að byltingin hafi ekki verið jafn áhrifamikil og menn vilja vera láta, án tæknivæddu greinanna hefðu þjóðartekjur Bretlands samt sem áður  tvöfaldast.

Hafa ber í huga að hagvöxtur á 19. öldinni og í gegnum iðnbyltinguna er ekki mikil á nútíma mælikvarða. Árlegur vöxtur í Bretlandi  á mann var aðeins 0.33% Miðað við þær iðnbyltingar sem á eftir komu er það ekki áhrifamikið. Hagvöxturinn er hins vegar mikill samanborinn við hagvöxt á fyrri öldum því þá var hann enginn.

### Vægi tækniframfara

Ein af elstu og útbreiddustu kenningunum snýr að tæknilegum framförum og aukinni framleiðslugetu. Þessi kenning, oft nefnd klassíska kenningin, lítur á iðnbyltinguna sem beina afleiðingu af uppfinningum sem stuðluðu að framleiðsluaukningu. Tækniþróun, eins og uppfinning gufuvélarinnar eftir James Watt og framfarir í vefnaðariðnaði, er talin hafa valdið byltingu í framleiðsluaðferðum og leitt til mikils hagvaxtar. Uppfinningar eins og spunavélin og sjálfvirkur vefstóll breyttu handverki í fjöldaframleiðslu og gjörbyltu mörgum atvinnugreinum. Vélvæðing í landbúnaði með nýjum plógum og sáningarvélum jók afköst og dró úr þörf fyrir vinnuafl í sveitum. Samspil þessara framfara stuðlaði að auknum afköstum, hraðri borgarmyndun og djúpstæðum samfélagsbreytingum sem marka upphaf nútímasamfélagsins.

Samkvæmt þessari kenningu er iðnbyltingin fyrst og fremst tæknileg bylting. Hún byrjaði í Bretlandi þar sem nýjar tæknilausnir gerðu framleiðsluiðnaði kleift að framleiða fleiri vörur á styttri tíma og með minni kostnaði. Þetta hafði mikil áhrif á efnahagslegan vöxt, sérstaklega með tilkomu nýrra framleiðslukerfa og breyttrar verkaskiptingar. Mikilvægi járnbrauta og gufuskipa var einnig gríðarlegt þar sem þessi nýju samgöngutæki gerðu það auðveldara að flytja hráefni og vörur á milli landa og heimshluta, sem jók viðskipti.

Klassíska kenningin hefur þó verið gagnrýnd fyrir að leggja of mikla áherslu á tækniþróun sem eina orsök iðnbyltingarinnar. Með tímanum hafa fræðimenn bent á að þó tækniframfarir hafi verið lykilatriði, þá sé hún hluti af stærra samhengi sem þarf að skoða í ljósi félagslegra, efnahagslegra og menningarlegra þátta.

### Fólksfjölgun og breytingar í landbúnaði

Winchester’s High Street árið 1853. Á 18. öld varð hröð aukning í fjölda aðalgatna („High Streets“) í breskum bæjum og borgum, sem þróuðust í helstu miðstöðvar verslunar og viðskipta.
Á 18. öld varð veruleg fólksfjölgun í Bretlandi og víða í Evrópu. Þetta jók bæði eftirspurn eftir mat og vörum og skapaði aukið framboð vinnuafls. Í Bretlandi jókst hlutfall íbúa sérstaklega eftir miðja öldina, meðal annars vegna minni dánartíðni, betri næringar og bætra lífsskilyrða í kjölfar landbúnaðarumbætur|landbúnaðarumbóta.

Ein mikilvægasta breytingin var svonefnd afgirðing (*enclosure*), þegar sameiginlegt land var skipt upp og gert að einkaeign. Stærri jarðir gerðu bændum kleift að stunda markvissari ræktun og innleiða nýjar aðferðir, svo sem skipulagða skiptinotkun akra og ræktun nýrra korntegunda. Kynbætur í búfjárrækt juku einnig framleiðni.

Þessar umbætur leiddu til mikillar aukningar í framleiðslu en höfðu jafnframt samfélagsleg áhrif. Margir smábændur og leiguliðar urðu jarðlausir og fluttust til þéttbýlis, sem skapaði grunn að vinnuafli iðnbyltingarinnar. Samkvæmt efnahagsfræðingnum Robert C. Allen var þessi fólksfjölgun og tilfærsla vinnuafls úr sveitum í borgir ein af forsendum iðnbyltingarinnar.

### Náttúruauðlindir og orkugjafar

Bretland bjó yfir náttúruauðlindum sem skiptu sköpum fyrir iðnvæðinguna. Kol voru í gnægð og námurnar oft nálægt iðnaðarhéruðum og samgönguleiðum, sem gerði flutninga ódýrari en víða annars staðar. Járngrýti var einnig tiltækt og nýttist í smíði véla, verkfæra og bygginga.

Á 18. öld var vatnsafl enn helsti orkugjafi í vefnaðar- og málmiðnaði, en eftir miðja 19. öld tók gufuvélin við sem aðalorkugjafi iðnaðarins. Hún byggði á nýtingu kola, sem jók enn eftirspurn eftir þeim auðlindum. Samspil kola, járns og vatnsorku hefur verið talið ein helsta ástæða þess að iðnbyltingin hófst í Bretlandi.

Fræðimenn hafa einnig bent á að auðlindirnar voru nýttar á nýjan hátt með tilkomu nýrrar tækni, sem gerði orkuna aðgengilegri og nýtanlegri í stærri mælikvarða en áður.

### Há laun og efnahagslegir hvatar

Samkvæmt svokallaðri hálaunakenningu Robert C. Allen voru laun í Bretlandi hærri en í flestum Evrópulöndum, á sama tíma og kol voru tiltölulega ódýr. Þetta skapaði hvata til að fjárfesta í vinnusparandi vélum sem nýttu orku í stað vinnuafls.

Uppfinningar eins og gufuvélin, spunavélar og síðar vélknúnir vefstólar urðu arðbærar í slíku umhverfi en hefðu ekki verið það þar sem launakostnaður var lægri og orka dýrari. Þessi efnahagslegi hvati flýtti fyrir upptöku nýrrar tækni og gerði Bretland að miðpunkti iðnvæðingar á 18. öld.

### Stofnanir og eignarréttur

Eftir hina svokölluðu dýrlegu byltingu árið 1688 var vald konungs í Englandi takmarkað og vald þingsins styrkt. Þetta jók stöðugleika í stjórnsýslu og trúverðugleika í fjármálum ríkisins. Fjárfestar gátu treyst því að eignir þeirra væru öruggar og að ávinningur af fjárfestingum þeirra rynni ekki úr höndum þeirra.

Samkvæmt Douglass North og Barry Weingast (1989) sköpuðu þessar stofnanabreytingar hvata til langtímafjárfestinga og stuðluðu að þróun fjármálamarkaða. Ríkið gat tekið lán á hagstæðum kjörum og einkaaðilar fengu betri aðgang að lánsfé, sem auðveldaði uppbyggingu verksmiðja, samgangna og nýrrar tækni.

### Þekking, vísindi og hugmyndabreytingar

Þekkingarframfarir og vísindaleg hugsun á 17. og 18. öld lögðu grunn að tæknibyltingunni. Vísindalegar aðferðir festust í sessi og nýr skilningur á eðlisfræði, efnafræði og vélfræði auðveldaði þróun nýrra tækja og framleiðsluaðferða.

Uppfinningar á borð við *Spinning Jenny* og *Power Loom* byggðu að hluta á aukinni þekkingu á efnisfræði og hreyfifræði.

Á sama tíma varð breyting í menningu og hugmyndafræði. Borgarastéttin efldist og gildi eins og vinnusemi, framsækni og frumkvöðlahugsun fengu aukið vægi.

Fræðimenn hafa bent á að þessi menningarlegi hvati hafi átt þátt í því að tækniþróun náði fótfestu í Evrópu.

### Alþjóðaviðskipti og nýlendukerfi

Alþjóðaviðskipti og nýlendukerfið voru lykilforsenda iðnbyltingarinnar. Bretland tók virkan þátt í viðskiptum á 17. og 18. öld, þar sem vörur á borð við sykur, tóbak, bómull og krydd flæddu inn í landið.

Þessi viðskipti styrktu kaupmannastéttina og juku fjármagnsforða sem nýttist í fjárfestingar. Nýlendurnar tryggðu aðgang að hráefnum, sérstaklega bómull sem varð undirstaða vefnaðarvöru­iðnaðarins, auk þess sem þær mynduðu markaði fyrir breskar iðnaðarvörur. Þrælasala og vinnuafl þræla í Ameríku sköpuðu mikinn hagnað fyrir evrópsk ríki og kaupmenn.

Sagnfræðingurinn Kenneth Pomeranz hefur bent á að þessi alþjóðlegi aðgangur Evrópu að auðlindum og mörkuðum hafi skipt sköpum í samanburði við aðra heimshluta. Hann telur að iðnbyltingin hefði varla orðið án þessara tengsla, þar sem þau léttu á takmörkunum innlendra auðlinda.

### Trúarleg og menningarleg gildi

Framhlið aðalrits Kalvíns *Institutio Christianae Religionis* frá 1559
Sagnfræðingurinn Max Weber setti fram kenningu um mótmælendavinnusiðferðið (*Die protestantische Ethik*), þar sem hann hélt því fram að mótmælendatrú, einkum kalvínismi, hafi lagt áherslu á reglusemi, aga og mikla vinnusemi sem merki um trúarlega rétttrúnað.

Þessi gildi hvöttu til sparnaðar, fjárfestinga og árangursmiðaðrar hegðunar sem samrýmdust nýju hagkerfi iðnbyltingarinnar.

Þótt kenning Weber hafi verið gagnrýnd fyrir einföldun hefur hún verið áhrifamikil í umræðunni um tengsl trúar, menningar og efnahagslegrar þróunar.

### Evrópa og samanburður við Asíu

Ein meginspurning fræðimanna hefur verið hvers vegna iðnbyltingin hófst í Evrópu en ekki í Kína eða Indlandi, löndum sem höfðu lengi staðið framar í tækni og menningu.

Evrópa einkenndist af pólitískri sundrung með mörgum sjálfstæðum ríkjum sem kepptu sín á milli, sem hvatti til nýsköpunar og tækniframfara.

Í Kína ríkti hins vegar miðstýrt keisaraveldi sem lagði áherslu á stöðugleika fremur en umbætur.

Auk þess hafði Evrópa aðgang að auðlindum og mörkuðum í nýlendum sínum, en slíkar auðlindir voru ekki jafn aðgengilegar í öðrum heimshlutum.

Þannig var það samspil stofnana, auðlinda og samkeppni sem gerði Evrópu að upphafsstað iðnbyltingarinnar.

### Kenningar Adam Smith um iðnbyltinguna

Einn af þeim fyrstu til að fjalla um iðnbyltinguna var Adam Smith. Margir hagfræðingar hafa hins vegar velt fyrir sér hvort Smith hafi gert sér fulla grein fyrir því að iðnbyltingin væri hafin þegar hann gaf út bókina sína, *The Wealth of Nations, eða Auðlegð þjóðanna* árið 1776. Smith minnist hvergi á vöxt tækniframfara, sem áttu eftir að hafa gríðarlegar efnahagslegar afleiðingar seinna meir.

Kenningar Smith snérust um þróun samfélagsins, það sem fór framhjá honum voru hugmyndir um byltingu. Hann sá ekki fyrir gríðarlegar tæknibreytingar á véla- og vinnumarkaði. Hans sýn var að Bretland yrði alla tíð alveg eins og það var á 18. öldinni. Aðeins nokkrar magnbreytingar myndu vaxa það er að segja fleira fólk, fleiri vörur, meiri auður en gæði myndu vera hin sömu. Hann sá því fyrir sér að samfélagið væri staðnað, það myndi vaxa en aldrei verða fullmótað.

Smith setti fram rótgrónar kenningar á hegðunum sem myndu knúa áfram framleiðni á markaði. Ein af þeim var kenningin um uppsöfnun auðs á markaði. Hann hafði tekið eftir á fyrstu stigum iðnbyltingarinnar að menn sem voru snöggir að vinna og duglegri en aðrir áttu auðveldara með að afla sér auð á hagkvæmari hátt. Með tilkomu véla jókst því framleiðsla til muna. Adam Smith hélt því fram að uppsöfnun auðs til lengri tíma væri ómöguleg. Til lengri tíma myndu fleiri vélar vera notaðar til framleiðslu, sem myndi leiða til meiri eftirspurnar eftir starfsfólki og stöðugt hækkandi launum á markaði. Hann sá því fyrir að allur hagnaður yrði étinn upp vegna áskorunar sem tengdust vinnuafli á markaði og hærri launum.

## Afleiðingar iðnvæðingarinnar

Þegar iðnbyltingin er skoðuð frá sjónarhorni efnahagslegra kenninga þá kom hún út frá frjálsum markaðsöflum og þróunar kapítalísks hagkerfis. Samkvæmt nýklassískri nálgun er iðnbyltingin talin hafa verið afleiðing af auknu frelsi í viðskiptum og hagkvæmari nýtingu á fjármagni. Markaðskerfið skapaði hvata til nýsköpunar, sem skilaði sér í auknum hagvexti. Verkaskipting og alþjóðlegir markaðir bjuggu til grunninn fyrir framleiðsluaukningu, þar sem mismunandi lönd og svæði sérhæfðu sig í ákveðnum atvinnugreinum. Efnahagslegar umbætur, eins og afnám tolla, auðvelduðu viðskipti og stuðluðu að frekari iðnvæðingu.

Á hinn bóginn eru Marxískar kenningar mun gagnrýnni á efnahagsleg áhrif iðnbyltingarinnar. Karl Marx leit á iðnbyltinguna sem hluta af þróun kapítalisma, þar sem kapítalistar nýttu sér vinnuaflið til að hámarka gróða. Samkvæmt Marx jók iðnbyltingin félagslegan ójöfnuð þar sem framleiðslutækin voru í eigu kapítalista en verkamenn áttu aðeins sína vinnuaflskrafta. Iðnvæðingin leiddi til nýrra samfélagslegrar spennu, þar sem verkamenn urðu háðari atvinnurekendum og bjuggu oft við lélegar aðstæður í nýjum iðnaðarborgum.

Þessar tvær nálganir, neóklassísk og marxísk, gefa ólík svör við spurningunni um hvernig iðnbyltingin mótaði hagkerfi og stéttaskiptingu. Báðar eru þó sammála um að iðnbyltingin hafi breytt efnahagskerfum, bæði innan landa og á alþjóðavettvangi.

## Félagslegar afleiðingar

Með iðnvæðingunni fylgdu miklar samfélagslegar breytingar í öllum löndum. Með tilkomu nýju verksmiðjanna varð til ný stétt verkamanna og aðskilnaður vinnu og heimilis varð skýr. Fólk stundaði ekki lengur vinnu sína inn á heimilum sínum heldur mætti það til vinnu í verksmiðjunum og fékk greitt fyrir. Aðbúnaður þessara verkamanna var framan af slæmur. Laun voru lág og vinnuaðstaðan og loftgæðin léleg. Krafa verksmiðjueigenda um hámarksafköst urðu til þess að kröfur um viðveru fólks jukust og vinnudagar lengdust. Vinnudagurinn var allt að 16 klukkustunda langur og almennir frídagar voru ekki virtir. Frítími verkafólks var lítill sem enginn og eymd fólks fór vaxandi.

Hin nýja stétt verkafólks, verksmiðju starfsfólk, er grundvallaratriði í iðnbyltingunni. Stéttin myndaðist bersýnilega ekki vegna þess að fólk heillaðist af störfum innan verksmiðjanna og aðbúnaðinum sem þar var. Stéttin myndaðist fyrst og fremst vegna þess að fólk neyddist til þess að sækja sér vinnu í verksmiðjurnar því margir höfðu misst lífsviðurværi með iðnvæðingunni og þurftu að leita á önnur mið til þess að eiga í sig og á.

Menningarleg áhrif iðnbyltingarinnar voru mikil og margþætt, breytt lífsskilyrði höfðu margvísleg áhrif á menningarlega þætti og má þar sérstaklega nefna þéttbýlisvæðinguna og áhrif verkaðslýðshreyfingarinnar. Að vinna í hinum nýju iðnaðarborgum hafði djúpstæð og varanleg áhrif á líf fjölda fólks sem fluttust úr sveitum og þorpum í borgirnar. Líffskilyrði margra vinnumanna sem voru reyndir eða vanir fóru versnandi fyrstu 60 árin af iðnbyltingunni. Á fyrstu 60 árum iðnbyltingarinnar fékk verkafólk lítið sem ekkert frí og hafði lítinn til tíma til að stunda afþreyingu eða áhugamál. Segja má að í nýju verkamannahverfunum hafi ríkt frábrugðin stemming frá sveitaþorpunum þar sem sveitasamfélögin einkenndust af meiri samfélagskennd en hin nýju verkamannahverfi. Einnig reyndu stjórnvöld að koma í veg fyrir að verkafólkið héldi hátíðir í hverfunum eins og hafði tíðkast í sveitaþorpunum. Eftir árið 1850 fór almenn afþreying og frítími að færast í aukana með vexti milli stéttarinnar. Má þar nefna að mikill vöxtur var í fótbolta, krikket og tónlist svo dæmi séu tekin. Með tímanum og sérstaklega undir 19. öldinni varð til hin nýja millistétt í iðnarborgunum. Áður fyrr var í raun og veru bara hægt að tala um tvær stéttir. Annars vegar aðalsmenn sem höfðu fæðst inn í auðæfi og nutu mikilla forréttinda í samfélaginu og svo hins vegar verkalýðurinn sem lifði af við bág kjör og lág laun. Með hinum nýju iðnaðarborgum jukust hin svokölluðu “skrifstöfustörf” eins og bankastarfsmenn, lögfræðingar og kennarar. Þessi nýja vaxandi millistétt var stolt af því að taka ábyrgð á sjálfum sér og fjölskyldum sínum, þeir töldu að starfsárangur sinn væri einkum árangur erfiðis vinnu og þrautseigju.

Iðnbyltingin breytti samfélögum úr landbúnaðarhagkerfi yfir í framleiðsluhagkerfi, þar sem vörur voru framleiddar með vélum en ekki í höndunum.

Þetta leiddi til aukinnar framleiðslu og hagkvæmni, lægra verðs, fleiri vörur, betri laun og fólksflutninga úr dreifbýli til þéttbýlis. Fólk fór í fyrsta sinn að vinna fyrir fyrirtæki í þéttbýlum sem borguðu betri laun heldur en búskapur.

## Fólksflutningar

Stöðugir fólksflutningar til þéttbýla höfðu löngum átt sér stað fyrir iðnbyltinguna, en þar voru fæðingartíðnir og lífslíkur svo lágar að utan innflytjenda var þar fólksfækkun. Orsakaðist það meðal annars af tíðum faröldrum smitsjúkdóma. Síðla á 17. öld hafði þessum faröldrum fækkað, og hefur það líklega verið upphaf fólksfjölgunarinnar sem einkenndi iðnbyltinguna. Þessa fækkun sjúkdóma má þó ekki rekja til aukins hreinlætis eða læknisfræðilegrar þekkingar, sem kom til síðar. Samvirk afleiðing þessa þátta og aukins iðnaðar í þéttbýli var tilurð og stækkun iðnborga.

Verkamenn þessara iðnborga bjuggu við fátæklegar aðstæður og lélegt starfsumhverfi. Engu að síður var samfélag Bretlands frjálslegra en annarra landa, og leyfði meiri félagslegan hreyfanleika. Áður fyrr hafði fólk, bæði í Bretlandi og annars staðar, unnið við nauðþurftabúskap, og eins og gengur og gerist við slíkar aðstæður var lífsviðurværi þeirra upp á veðurfarið komið. Þegar í iðnborgir án félagsþjónustu var komið voru verkamenn háðari hagssveiflum en veðri. Þó skar á milli að í iðnborgum var ekki sú félagslega samhjálp sem heimaiðjan bauð upp á.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Anderson, Matthew Smith. *Europe in the Eighteenth Century 1713/1783* (London: Longman Group Limited, 1976).
* Clark, Gregory. *A Farewell to Alms. A brief economic history of the world*, (Princeton: Princeton University Press, 2007).
* Gunnar Karlsson, Sigurður Ragnarsson. *Nýir tímar: Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta* (Reykjavík: Mál og Menning, 2008).
* Hearder, Harry. *Europe in the Nineteenth Century 1830/1880* (London: Longman Group Limited, 1977).
* Hugget, Frank E. *The Land Question and European Society* (London: Thames and Hudson, 1975).
* The New Encyclopædia Britannica Micropædia. 6. bindi. 1990. „Industrial Revolution“, bls. 304-305. Ritstj. Philip W. Goetz. Encyclopædia Britannica, Chicago.
* Tønnesson, Kåre. *Saga Mannkyns. Ritröð AB. 10. bindi.* Vilborg Sigurðardóttir íslenskaði. (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1987).
* „Industrial Revolution“, *Wikipedia* (enska), 9. september 2024, sótt 22. september 2024
* Caton, Hiram (1985). „The Preindustrial Economics of Adam Smith“. *The Journal of Economic History*. **45** (4): 833–853. ISSN 0022-0507.

## Tengill

* „Getið þið sagt mér eitthvað um iðnbyltinguna?“. *Vísindavefurinn*.