Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zen-búddismi

**Zen-búddismi** er afbrigði búddisma sem leggur megináherslu á hugleiðslu umfram dýrkun guðdóms, helgirita og regluverks. Í raun er það andstætt trúnni að hún sé skilgreind því hún gengur út á að ekkert er í föstu formi.[*heimild vantar*] Allt er háð breytingum og það sem við höldum að sé veruleikinn er í raun okkar eigin túlkun samkvæmt hugmyndum trúarinnar. Trúin varð til í Kína á 7. öld en breiddist þaðan til Víetnam, Kóreu og Japans. Japanski rithátturinn er „*zen*“ en sá kínverski er „*chan“* (禪), en hið síðarnefnda er komið af orðinu *„dhyāna“* („hugleiðsla“) í sanskrít.

Iðkun zen-búddista, kölluð zazen (*sitjandi hugleiðsla*), gengur í stuttu máli út á að leyfa hugsunum að koma og fara og ekki dæma það sem kemur upp, heldur einungis leyfa því að vera og taka eftir því. Þannig er ætlunin að hafa hugann í nútíð og draga úr egóisma með því að gera ekki tilkall til neinnar útkomu.

## Heimildir

### Tenglar

* Guðný Þorsteinsdóttir; Gunnar J. Gunnarsson. Ingólfur Steinsson; Harpa Pálmadóttir (ritstjóri). „Búddadómur“. Menntamálastofnun.

### Tilvísanir

  *Þessi trúarbragðagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kyoto

Frá Kýotó
Kyoto, 1891
**Kyoto** eða **Kýótó** (京都市, **Kyōto-shi**) *listen* er borg sem er hluti af aðaleyju Japans. Kýótósáttmálinn er kenndur við borgina. Íbúafjöldi Kyoto-borgar er um 1,5 milljónir.

**Fylki í Japan Hokkaido
* Aomori
* Akita
* Iwate
* Yamagata
* Miyagi
* Fukushima
* Niigata
* Gunma
* Tochigi
* Ibaraki
* Nagano
* Toyama
* Ishikawa
* Saitama
* Yamanashi
* Fukui
* Gifu
* Chiba
* Tokyo
* Kanagawa
* Shizuoka
* Aichi
* Shiga
* Mie
* Kyoto
* Nara
* Osaka
* Hyogo
* Tottori
* Okayama
* Shimane
* Hiroshima
* Yamaguchi
* Kagawa
* Tokushima
* Ehime
* Kochi
* Oita
* Fukuoka
* Saga
* Nagasaki
* Kumamoto
* Miyazaki
* Kagoshima
* Okinawa

  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Honshū

Honshu (dökklituð).
**Honshu** (japanska: 本州 Honshū) er stærsta og fjölmennasta eyja Japans. Íbúar voru 104 milljónir árið 2017 eða 81.3 % af íbúafjölda landsins. Stærð er um 228.000 ferkílómetrar (sem er aðeins stærra en Bretland.). Lengd frá norðri til suðurs er 1300 km og er breiddin 50-230 km.

Honshu er sunnan við eyjuna Hokkaido og norðan við Kyushu og Shikoku og eru brýr á milli þeirra. Hún er fjallend og eru þar eldfjöll og virkt jarðskjálftabelti. Fuji-fjall er þeirra hæst eða at 3.776 metrar.

Hún er 7. stærsta eyja heims og 2. fjölmennasta á eftir Jövu. Aðal iðnaðarbelti Japans er á suðurhluta eyjunnar (Tokyo, Kyoto, Osaka, Nagoya, Kobe og Hiroshima).

## Héruð

* Tōhoku
* Kantō (þ.á.m. Tokyo-svæðið)
* Chūbu
* Kansai
* Chūgoku

## Heimildir

Fyrirmynd greinarinnar var „*Honshū*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 10. júní 2019.
# Kyushu

Kyushu
Kort.
**Kyushu** (九州, *Kyūshū* "níu héruð") er þriðja stærsta eyja Japans og er sú syðsta og vestlægasta af 4 höfuðeyjunum. Á eynni búa tæpar 13 milljónir og er hún 36.782 ferkílómetrar að stærð.

  *Þessi landafræðigrein  sem tengist Japan er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Shikoku

Shikoku.
Kochi-kastali.
**Shikoku** (japanska: 四国, *fjögur héruð*) er ein fjögurra aðaleyja Japans og er þeirra minnst. Íbúafjöldi er tæpar 4 milljónir og er eyjan tæpir 19.000 ferkílómetrar að flatarmáli. Shikoku er suður af stærstu eyjunni Honshu og austur af Kyushu. Eyjan er fjallend og er hæsti punkturinn 1.982 metrar. Engin eldfjöll eru á henni ólíkt hinum aðaleyjunum.

Þau fjögur héruð sem eyjan samanstendur af eru: Awa, Tosa, Sanuki og Iyo.

## Heimildir

Fyrirmynd greinarinnar var „*Shikoku*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 10. júní 2019.
# Hokkaidō

Hokkaidō
**Hokkaidō** framburður (japanska: 北海道 *Hokkaidō*, þýðir bókstaflega: „Norðanhafsvegurinn“), áður þekkt sem **Ezo**, er næst stærsta eyja Japans og stærsta hérað hina 47 héruð Japan. Tsugaru sundið aðskilur Hokkaidō frá eyjunni Honshu til suðurs, en Seikan göngin, sem eru neðansjávar-göng, tengja Hokkaidō við Honshu. Stærsta borgin í Hokkaidō, Sapporo, er einnig höfuðborg héraðsins.

## Saga Hokkaidō

Fornritið Nihonshoki (sem er oft kallað ferðasögur Japans) er sagt vera fyrsta skráða ritið sem minnist á Hokkaidō. Samkvæmt textanum, leiddi Abe no Hirafu fram stóran sjóher og landgönguher til norðursvæða frá 658 til 660 of komst í samband við Mishihase og Emishi. Einn af þeim stöðum sem var á leið Hirafu var nefndur Watarashima, og er það oft talið vera Hokkaidō nútímans. Hinsvegar hafa margar kenningar verið á sveimi sem draga í efa nákvæmni þessara atburða. Sem dæmi má taka staðsetningu Watarashima og sú trú að Emishibúar í Watarishiwa hafi í raun verið forfeður nútíma Ainubúa.

Á meðan á Nara og Heian tímabilunum stóð, versluðu íbúar Hokkaidō gjarnan við Denwa svæðið. Frá miðöldum var fólk frá Hokkaidō kallað Ezo. Um sama tíma varð Hokkaidō kallað Ezochi eða Ezogashime. Ezobúar veiddu sér aðalega til matar bæði á landi og á sjó og öðluðust hrísgrjón og járn í gegnum samskipti við Japani.

## Landafræði

Sounkyo, gil á Daisetsu-zan eldfjalla svæðinu
Gervihnattarmynd af Hokkaidō.
Eyjan Hokkaidō er staðsett við norður enda Japans nálægt Rússlandi og strandlínur við Japanshaf, Okhrskhaf og Kyrrahaf. Miðja eyjunnar nokkurn fjölda af fjöllum og eldfjalla klettasvæðum. Það eru nokkrar stórar borgir í Hokkaidō svosem Sapporo og Asahikawa í miðju svæðinu og ströng Hakodate snýr að Honshū.

Nokkrar smáar eyjar fylgja héraði Hokkaidōs eins og Rishiri, Okushiri, and Rebun.

### Jarðskjálftavirkni

Jarðskjálfti sem mældist 8 á Richter varð nálægt Hokkaidō 25. september árið 2003 klukkan 19:50:07 (UTC). Árið 1993 mældist annar jarðskjálfti 7,8 á Ricterskala, og oldi hann flóðbylgju (tsunami) sem gereyðilagði Okushiri.

## Tengt efni

Höfundur manga og anime seríunnar, Full Metal Alchemist, Hiromu Arakawa fæddist í Hokkaidō.

## Heimildir

Fyrirmynd greinarinnar var „*Hokkaidō*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 27. mars 2006.
# Kobe

Kobe Port
**Kobe** (神戸市, *Kōbe-shi*) er höfuðborg Hyogo héraðs í Japan og mikilvæg hafnarborg með 1,5 milljón íbúa.

## Saga

Þann 17. janúar árið 1995 var jarðskjálfti í Kobe þar sem um 4600 manns fórust og yfir 240 þúsund misstu heimilin sín.

  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ōsaka

Háhýsi í Osaka
**Ōsaka** (大阪市; Ōsaka-shi framburður) er þriðja stærsta borg Japans en íbúafjöldi borgarinnar er um 2,7 milljónir. Fólksfjöldi borgarinnar á vinnutíma er hinsvegar sá næst mesti í landinu á eftir Tókýó.
Borgin er staðsett við Osaka-flóa á Honsu-eyju og er ein mikilvægasta hafnar og iðnaðarborg landsins og höfuðstaður Osaka-héraðs. Á Osaka-stórborgarsvæðinu búa um 16,6 milljónir manna.

  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hanshin Tigers

|  |
| --- |
| Hanshin Tigers |
| Hanshin Tigers |
| Deild | NPB |
| Stofnað | 1935 |
| Saga | Miðdeildin (1950 –nú) |
| Leikvangur | Koshien Stadium |
| Staðsetning | Nishinomiya, Hyogo |
| Litir liðs | Dökkblár og hvítur               |
| Eigandi | Hanshin Electric Railway |
| Formaður | Momokita Koji |
| Þjálfari | Akinobu Okada |
| Titlar | 1 titill |
| Heimasíða | hanshintigers.com |

**Hanshin Tigers**(阪神タイガース) er hafnaboltalið frá Nishinomiya í Hyogo-héraði, Japan. Liðið leikur í deildinni NPB. Heimaleikvangur liðsins heitir Koshien stadium. Hann var fullgerður árið 1924. Liðið er sigursælasta lið NPB-deildarinnar.

## Ytri tenglar

* Opinber síða
# Mongólska

**Mongólska** er þekktasta mongólska tungumálið. Um 5,7 milljónir manna eiga hana að móðurmáli. 90% af íbúum Mongólíu tala mongólsku. Þar að auki tala mörg af þeim sem búa í Innri-Mongólía tungumálið líka. Innri Mongólía er nóta bene í Kína, ekki Mongóliu. Í Mongólía er mallýskan sem töluð er af Khalkha fólki sú helsta, og er opinbera mallýska í landi.

Maður sem talar mongólsku
## Ritkerfi

Mongólska var ritað með Uyghur stafrófinu fram til 12. aldar, sem er komið af sogdíaska stafrófinu, sem er svo aftur komið frá arameísku. Á 13.-15. öld var það ritað með kínverskum táknum, arabíska stafrófinu og svo skriftarfomi sem er þróað frá tíbetísku sem kallast Phags-pa. Árið 1931 skiptu Mongólar frá mongólíska stafrófinu (sem er komið frá Uyghur) yfir í latneska stafi vegna þrýstings frá Sovétríkjunum, en svo aftur yfir í kýrilíska stafi árið 1937. Árið 1941 voru sett lög sem gerðu mongólíska stafrófið útlægt, en frá 1994 hefur ríkisstjórn Mongólíu reynt að endurvekja það. Það hafði þó mestallan tímann verið notað í Innri-Mongólíu, sem tilheyrir Kína.
# Híeróglýfur

Híeróglýfur frá musterinu í Kom Ombo
**Híeróglýfur** (eða fornegypskar **helgirúnir**) er annað tveggja ritkerfa sem voru notuð af Forn-Egyptum. Híeróglýfur eru að stofni til atkvæðaskrift en innihalda einnig tákn fyrir heil orð (myndleturstákn) og líka tákn sem ákvarða merkingarsvið þess orðs sem þau standa með (t.d. hvort orðið á við manneskju, dýr, athöfn eða hlut).

Fyrir um 1700 árum glataðist þekkingin á því hvernig ætti að lesa helgirúnirnar og enginn gat ráðið þær fyrr en Rósettusteinninn fannst 1799 í Egyptalandsherferð Napóleons. Almennt álitu menn helgirúnirnar (sem voru vel þekktar, meðal annars gegnum skrif grískra sagnfræðinga) vera frumstæða tegund myndleturs þar sem táknin stæðu hvert fyrir eitt orð og sem bæri að lesa líkt og myndasögu. Fundur Rósettasteinsins og ráðning helgirúnanna markaði þannig upphaf fornleifarannsókna í Egyptalandi á nýöld.

## Tenglar

* „Hvað getið þið sagt mér um egypskar rúnir? Er hægt að læra fornegypsku?“. *Vísindavefurinn*.
# Majaletur

Leturtákn Maja voru flókin og oft höggvin í stein.
**Majaletur** er ritkerfi sem Majar í Mið-Ameríku þróuðu. Elstu dæmin um slíkt letur eru frá San Bartolo þar sem nú er Gvatemala frá 3. öld f.o.t. Majaletur var notað þar til nokkru eftir sigur Spánverja á Majum á 16. og 17. öld. Majamál nútímans eru nær öll skrifuð með latínuletri, en komið hefur til tals að endurreisa notkun Majaleturs.

Majaletur byggist á lestáknum (táknum sem standa fyrir merkingareiningu eða orð) ásamt atkvæðatáknum, svipað og japönsk skrift gerir í dag. Evrópskir höfundar töluðu oft um majaletur sem helgirúnir vegna meintra líkinda við ritkerfi Forn-Egypta, þótt ritkerfin séu með öllu óskyld.

Margt bendir til þess að þekking á majaletri hafi verið í höndum skrifara sem tilheyrðu stétt Majapresta. Ritmálið var chʼoltiʼ sem hugsanlega var almennt samskiptamál milli ríkja Maja. Til eru dæmi um texta á öðrum málum, eins og júkatísku. Eins gæti verið að skriftin hafi verið notuð til að skrifa mál frá hálendi Gvatemala, en þá hefur ritunin verið í höndum skrifara sem venjulega skrifuðu á chʼoltiʼ og því undir áhrifum frá því máli.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Jigoro Kano

Jigoro Kano
**Kanō Jigorō** (嘉納 治五郎, 28. október 1860 – 4. maí 1938) var japanskur kennari, íþróttamaður og fræðimaður. Hann er þekktastur sem upphafsmaður júdó.

## Fjölskylda

Kano fæddist inn í frekar auðuga fjölskyldu. Faðir hans, Jirosaku, var næstelsti sonur yfirprests í Shinto Hiysohi-musterinu í Shiga-héraði. Hann kvæntist Sadako Kano, dóttur eiganda Kiku-Masamune sake bruggverksmiðjunar og var tekinn inn í fjölskylduna. Hann breytti nafni sínu í Kano og varð á endanum ráðherra í Bakufu-stjórninni.

## Kynni Kanos af jiu-jitsu

Jigoro Kano fékk góða menntun. Frá sjö ára aldri lagði hann stund á Shodo nám (japönsk skrautskrift) og Shiso (fjórir rit Konfúsíusar). Þegar hann var fjórtán ára, byrjaði Kano í enskum fjölmiðlaskóla. Ikuei-Gijukun Shiba í Tókíó. Eineltismenningin í þessum skóla varð til þess að Kano leitaði uppi jujutsu dojo (æfingaaðstaða) til að æfa sig.

Fyrstu tilraunir Kanos við að finna einhvern til að kenna sér jujutsu skiluðu litlum árangri. Við fall Tokugawa foringjastjórnarinnar árið 1868 var jujutsu dottið úr tísku við aukna vestræna menningastrauma.

Þeir sem höfðu áður kennt jujutsu höfðu verið hraktir frá kennslu eða voru orðnir svo vonsviknir með það að þeir höfðu einfaldlega gefist upp. Nakai Umenari, félagi föður Kanos og fyrrverandi hermaður, samdi um að kenna Kano kata en ekki nokkuð annað. Húsvörður í öðru húsi föður Kanos, Katagiri Ryuji, kunni einnig jujutsu en vildi ekki kenna honum það vegna þess að hann taldi að það nýttist ekki lengur. Annar daglegur gestur í húsi föður Kanos, Imai Genshiro sem var kennari í Kyushin-ryu jujutsu skólanum neitaði einnig. Það var ekki fyrr en nokkrum árum seinna sem Kano fann loks kennara sem var til í að kenna honum jūjutsu.

1877, þegar Kano var að nema við Tokyo-Kasei skólan, áttaði hann sig á því að margir jujutsu kennarar hefðu orðið að velja sér nýjan starfsvetfang, oftast opnuðu þeir Seikotsu-in (hefðbundnar Osteopata stofur). Eftir að hafa spurst fyrir á nokum svona stofum. Var honum vísað á Fukuda Hachinosuke, kennara í Tenjin shin'yo-ryu jujutsu, sem rak lítið níu dýnu dojo (æfingasvæði) þar sem hann kenndi fimm nemendum. Fukuda er sagður hafa lagt áherslu á tækni ofar almennri þjálfun. Þar sáði hann fræum í huga Kanos þar sem hann átti eftir að leggja áherslu á randori í júdo.

Á dánardegi Fukuda í ágúst 1879 var Kano sem var orðinn viljugasti og besti nemandi hans bæði í randori og kata (fyrir fram ákveðnar æfingar), afhent denso (bókrullur) af Fukuda dojoinu. Kano valdi að halda námi sínu áfram í öðru Tenjin Shin-ryu skóla, sem var stýrt af Iso Masatomo. Iso lagði meiri áherslu á æfingu í kata og fól aðstoðarmönnum kennsluna í randori, aðalega Kano. Iso dó í júní 1881 og Kano hóf nám í Iikubo Tsunetosh í kito-ryu. Eins og Fukuda, Lagði Iikubo miklu meiri áherslu á randori, Við það að byrja í Kito-ryu var miklu meiri fókus á nage-wasa (kastbrögð).

## Tengt efni

* Kanō Jigorō Geymt 24 júlí 2012 í Wayback Machine
# Tungumálaætt

Tungumálaættir
**Tungumálaætt** eða bara **málaætt** á við hóp af tengdum tungumálum sem eiga upptök sín úr einu frummáli. Hægt er að einangra öll tungumál í ætt því þau skipta með sér sérstökum eiginleikum. Sum tungumál heyra ekki neinni málaætt til. Þessi mál eru talin stakmál.

Stærstu málættir eftir tölu mælanda eru:

1. Indóevrópsk mál
2. Kínversk-tíbetíska málaættin
3. Nígerkongómál
4. Afróasísk mál
5. Ástrónesísk mál
6. Dravidísk mál
7. Altísk mál
8. Ástróasísk mál
9. Tai-Kadai mál
10. Japönsk mál

Stærstu málaættir eftir fjölda mála eru:

1. Nígerkongó mál
2. Ástrónesísk mál
3. (*e.* Trans–New Guinea languages)
4. Sínó-tíbesk mál
5. Indóevrópsk mál
6. Afróasísk mál
7. Nílósaharamál
8. (*e.* Pama-Nyungan languages)
9. (*e.* Oto-Manguean languages)
10. Ástróasísk mál
11. Tai-Kadai mál
12. Dravidísk mál
13. Túpímál

## Tengt efni

* Einangrað tungumál
* Blendingsmál

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kreólamál

Skilti á gvadelúpkreólsku sem merkir „hægið á, börn að leik“
**Kreólamál** eða **kreólska** er tungumál sem hefur orðið til við blöndun tveggja eða fleiri tungumála. Munurinn á kreólamáli og blendingsmáli er að kreólamál er fullbúið tungumál sem er notað við allar aðstæður en blendingsmál er oft einfaldað og aðeins notað við tiltekna tegund samskipta, til dæmis í viðskiptum. Kreólamál verður til þegar fólk fer að tala blendingsmál sem móðurmál. Orðaforði kreólamáls er allur fenginn úr upprunamálunum en málfræðin getur verið gerólík. Oft eru kreólamál töluð við aðstæður þar sem eitt af upprunamálunum er opinbert tungumál meðan kreólamálið nýtur ekki opinberrar stöðu. Málhafar þurfa því líka að tala eitt af upprunamálum kreólamálsins sem leiðir til tíðra málskipta og getur orðið til þess að „afblanda“ kreólamálið og jafnvel útrýma því.

Málfræðingar eru ekki á eitt sáttir um skilgreiningu kreólamála. Sumir líta svo á að þetta sé sögulegt hugtak sem vísar til nýlendustefnu og þrælahalds þar sem myndun kreólamála sé í raun ekkert ólík myndun annarra tungumála og kreólamál því í engu frábrugðin öðrum tungumálum.

Dæmi um kreólamál eru bahamíska (Bahamaeyjar), áströlsk kríólska (Ástralía) og manglish (Malasía) sem hafa þróast út frá ensku; máritíska (Máritíus) og haítíska (Haítí) sem þróuðust út frá frönsku; kituba (Mið-Afríka) sem þróaðist út frá kikongo; chavacano (Filippseyjar) og papiamento (ABC-eyjarnar) út frá spænsku; júba-arabíska (Suður-Súdan) út frá arabísku og betawi (Djakarta) út frá malasísku.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sæotur

| Sæotur |
| --- |
|  Sæotur vefur sig í þang í Morroflóa í Kaliforníu. |
| Ástand stofns |
|  Í útrýmingarhættu
(IUCN) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Rándýr (*Carnivora*)  |
| Ætt: | Marðarætt (*Mustelidae*)  |
| Undirætt: | Otrar (*Lutrinae*)  |
| Ættkvísl: | Enhydra Fleming, 1828 |
| Tegund: | E. lutris  |

 |
| Tvínefni |
| Enhydra lutris (Linnaeus, 1758) |
|  Útbreiðsla fyrr og nú |

**Sæotur** (fræðiheiti: *Enhydra lutris*) er sjávarspendýr sem lifir við strendur norðaustan Kyrrahafsins. Sæotrar verða 14-45kg á þyngd og um 122 sm langir eru þyngstu dýrin í marðarætt en jafnframt með smæstu sjávarspendýrum. Ólíkt flestum öðrum sjávarspendýrum er hitaeinangrun sæotursins fyrst og fremst fólgin í þykkum feldi sem er sá þéttasti í dýraríkinu. Sæotur getur gengið á landi en hann getur líka lifað eingöngu í sjó.

Villtir sæotrar geta lifað alltað 23 ár. Sæotrar eru vel útbúnir fyrir líf í sjó, fætur þeirra eru með sundfit og feldur þeirra er vatnsþéttur og eyru og nasir lokast í vatni. Sæotrar fæða afkvæmi sín út á sjó. Sæotrar fjóta oft á vatnsyfirborði og sofa þannig, oft í hópum. Stundum fljóta sæotrar flæktir í þaraskógi og fá þannig akkeri í úfunum sjó. Sæotrar brjóta skeljar með að berja þeim við steina. Þeir lifa á kræklingum, ígulkerjum, kröbbum, smokkfiskum, kolkröbbum, of fiski. Áður fyrr voru sæotrar veiddir vegna feldsins og lá við útrýmingu þeirra. Nú eru þeir friðaðir.

## Tilvísanir
# Stórveldi

Tímatafla sem sýnir valdatíma stórveldanna.
**Stórveldi** er fullvalda ríki sem hefur þann eiginleika að beita valdi sínu á heimsvísu. Stórveldi eru einkennilega öflug hernaðarlega og efnahagslega.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Great power*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt apríl 2023.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Jarðgas

**Jarðgas** er gas sem er að meginhluta til úr metani, önnur efni í jarðgasi geta verið etan, própan, bútan og pentan ásamt fleiri gösum.

Jarðgas er litlaust, formlaust og lyktarlaust gas í sínu hreinasta formi. Það er brennanlegt og gefur mikla orku þegar því er brennt. Ólíkt því sem á við um annað jarðefnaeldsneyti þá brennur jarðgas tiltölulega hreint og setur mun minna af skaðlegum aukaefnum út í loftið.

Jarðgas telst til jarðefnaeldsneytis rétt eins og kol og olía. Það finnst oftast undir yfirborði jarðar og þar sem metangas er létt leitar það upp á yfirborð jarðar ef það kemst í gegnum glufur og lekt berg. En það getur lokast inni vegna ólekra og þungra jarðlaga. Jarðgas er, sem fyrr segir aðallega úr metani en getur einnig innihaldið etan, própan, bútan og pentan. Samsetning gassins getur verið breytileg. Metanhlutfallið er gjarnan á bilinu 70-90% og jarðgas er sagt vera þurrt þegar það er nánast hreint metan en þá hafa algengustu kolvatnsefnin verið tekin frá.

## Tilvísanir

  *Þessi náttúruvísindagrein  sem tengist efnafræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ihara Saikaku

Ihara Saikaku
**Ihara Saikaku** (1642 - 1693) var japanskt ljóðskáld og skapaði fljótandi veraldar stíltegundina í japönskum skáldskap (*ukiyo-zōshi*).

Fæðingarnafn Ihara var Hirayama Tōgo (平 山藤 五), og hann var sonur auðugs kaupmanns Osaka. Hann lærði haikai-ljóðagerð undir leiðsögn Matsunaga Teitoku og síðar Nishiyama Sōin af Danrin-skólanum, sem lagði megináherslu á tengiljóð. Ihara Saikaku er frægur fyrir að geta samið gríðarlegt magn ljóða í einu. Hann er talinn hafa samið 16,000 ljóð á einni samkomum samkvæmt sumum heimildum og allt að 23,000 samkvæmt öðrum.

Síðar á lífsleiðinni byrjaði hann að skrifa erótískar og gamansamar sögur um meðlimi kaupmannsstéttarinnar sem eyddi tíma sínum í að fara í leikhús, vændishús og sólunda peningum sínum í hinum „fljótandi heimi“ gleðihverfa borga á borð við Osaka og Edo.

## Ævisaga

Ihara Saikaku fæddist árið 1642 í vel stæðri kaupmannafjölskyldu í Osaka. Frá fimmtán ára aldri samdi hann haikai no renga (tengikvæði eða tengihækur). Árið 1662, tvítugur að aldri, gerðist hann haikai meistari og festi sig í sessi með pennanafninu Ihara Kakuei. Árið 1670 hafði hann þróað sérstakan stíl og notaði alþýðlegt mál til að lýsa lífi venjulegra borgara eða svo kallaðra chōnin (bæjarbúa). Á þessum tímapunkti vann hann fyrir sér með viðskiptum í Osaka.

Árið 1673 breytti hann pennanafninu í Saikaku. Svo virðist sem andlát eiginkonu hans árið 1675 hafi rist mjög djúpt en nokkrum dögum síðar samdi Saikaku þúsund erinda haikai ljóð á innan við sólarhring. Verkið var gefið út undir titlinum Þúsund erindi á einum degi(Haikai Dokugin Ichinichi) og var fyrsta tilraun Saikaku til að skrifa verk í þessari lengd. Reynslan af því og velgengni Saikaku í kjölfarið er talin hafa ýtt undir áhuga hans á að skrifa skáldsögur.

Stuttu eftir andlát konu sinnar ákvað Saikaku að gerast munkur og ferðaðist um Japan. Börnin hans urðu eftir í Osaka í umsjá stórfjölskyldunnar, en Saikaku lagði þó ekki af stað fyrr en eftir andlát dóttur sinnar, sem var blind.

Árið 1677 sneri Saikaku aftur til Osaka. Upp frá því vann hann alfarið fyrir sér sem rithöfundur, í fyrstu með haikai-ljóðagerð en árið 1682 gaf hann út líf ástsjúks manns (Kōshoku ichidai otoko 好色一代男), sem var sú fyrsta af mörgum skáldsögum sem hann átti eftir að skrifa. Saikaku varð fljótt eitt af mest seldu skáldum samtíma síns, en eins og með marga metsöluhöfunda var oft litið niður á verk hans fyrir að vera of alþýðleg.
# Vetrarólympíuleikarnir 1998

|  |
| --- |
| **18. vetrarólympíuleikarnir** |
| **Bær:** | Nagano, Japan |
| **Þátttökulönd:** | 72 |
| **Þátttakendur:** | 2176 (1389 karlar, 787 konur) |
| **Keppnir:** | 72 í 7 greinum |
| **Hófust:** | 7. febrúar |
| **Lauk:** | 22. febrúar |
| **Settir af:** | Akihito |
| **Íslenskur fánaberi:** | Theódóra Mathiesen |

**Vetrarólympíuleikarnir 1998** voru 18. vetrarólympíuleikarnir. Þeir voru haldnir í Nagano í Japan.

## Verðlaunahæstu lönd

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nr. | Land | **G** | **S** | **B** | Samtals |
| 1 |  Þýskaland | 12 | 9 | 8 | 29 |
| 2 |  Noregur | 10 | 10 | 5 | 25 |
| 3 |  Rússland | 9 | 6 | 3 | 18 |
| 4 |  Kanada | 6 | 5 | 4 | 15 |
| 5 |  Bandaríkin | 6 | 3 | 4 | 13 |
| 6 |  Holland | 5 | 4 | 2 | 11 |
| 7 |  Japan | 5 | 1 | 4 | 10 |
| 8 |  Austurríki | 3 | 5 | 9 | 17 |
| 9 |  Suður-Kórea | 3 | 1 | 2 | 6 |
| 10 |  Ítalía | 2 | 6 | 2 | 10 |

  *Þessi íþróttagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hungursneyð

Fórnarlömb hungursneyðar í Rússlandi 1921.
**Hungursneyð** er samfélagskreppa þar sem stór hluti íbúa er vannærður og hungurdauði vex mikið. Fyrr á öldum kom hungursneyð reglulega upp um allan heim og þrátt fyrir tækniþróun síðustu alda hefur hungursneyð oft komið upp síðustu ár, einkum í þriðja heiminum.

Hungursneyð stafar gjarnan af uppskerubresti, þurrkum, kuldum, farsóttum, styrjöldum eða slæmum efnahagsákvörðunum. Talið er að um sjötíu milljónir manna hafi látist vegna hungursneyðar á 20. öld.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*