Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jedótímabilið

Japanskir samúræjar á tímum Boshin-styrjaldarinnar.
**Jedótímabilið** (japanska *江戸時代*, *Edo-jidai*), líka nefnt **Tokugawa-tímabilið** (*Tokugawa-jidai*) er tímabil í sögu Japans sem nær frá 1603 til 1868. Upphaf tímabilsins miðast við það þegar Tokugawa Ieyasu varð sjógun eða herstjóri og gerði Jedó (núverandi Tókýó) að stjórnarsetri. Á þessum tíma var sjóguninn æðsti stjórnandi ríkisins og Japanskeisari hafði aðeins trúarlegt hlutverk. Tímabilinu lauk með Meiji-endurreisninni á síðari hluta 19. aldar þegar hefðbundnir titlar lénsveldisins (sjógun, daímýó og samúræ) voru lagðir niður og löggæsluumdæmi tekin upp.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Réttritun

**Réttritun** eða **stafsetning** er kerfi í tungumáli sem segir til um hvernig nota skal ákveðin ritkerfi til að skrifa tungumál. Þótt réttritun sé oft kölluð „stafsetning“ í talmáli, þá er stafsetning undirflokkur réttritunar.

## Tengt efni

* Hljóðritun
* Prentlist/Prentiðn
* Ritkerfi (*writing systems*)
# Latneskt stafróf

Duenos-áletrunin, elsta dæmi af latneska stafrófinu.
**Latneskt stafróf** eða **latnesk stafgerð** sem einnig er stundum nefnt **rómverskt stafróf**, er algengasta stafróf sem notað er í heiminum. Í því eru 26 meginbókstafir, en notast er við ýmsa viðbótarstafi í flestum málum í Evrópu, Norður- Mið- og Suður-Ameríku, Afríku sunnan Sahara, og í Eyjaálfu.

Þegar talað er um nútímalatneskt stafróf á það við eftirfarandi stafaröð:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |

Upprunalega samanstóð latneska stafrófið af eftirfarandi 21 bókstaf í þessari röð:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | Z | H | I | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | V | X |
| a | b | c | d | e | f | z | h | i | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | v | x |

Gríski bókstafurinn gamma varð að *C* í latnesku letri, en sá stafur táknaði bæði /g/ og /k/. Síðar var *G* notað til að tákna /g/ og C notað fyrir /k/. Bókstafurinn *K* var sjaldan notaður og jafngilti bókstafnum *C*. Einnig voru bókstafir *Y* og *Z* teknir í notkun í latnesku til að skrifa tökuorð úr grísku. Þegar leið fram á miðaldir innihélt latneska stafrófið eftirfarandi 23 bókstafi:

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z

Voru þeir kallaðir:

ā [[aː]], bē [[beː]], cē [[keː]], dē [[deː]], ē [[eː]], ef [[ɛf]], gē [[geː]], hā [[haː]], ī [[iː]], kā [[kaː]], el [[ɛl]], em [[ɛm]], en [[ɛn]], ō [[oː]], pē [[peː]], qū [[kuː]], er [[ɛr]], es [[ɛs]], tē [[teː]], ū [[uː]], ex [[ɛks]], ī Graeca [[iː 'graɪka]], zēta [['zeːta]]

Enn seinna á miðöldum var bókstafurinn *W* tekinn upp til að tákna hljóð frá germönskum tungumálum (upprunalega var W samansett úr tveimur *V*) sem voru ekki til í latínu.

## Tengt efni

* Afbrigði latneska stafrófsins
# Arabískar tölur

**Arabískar tölur** eða **arabískir tölustafir** eru algengustu tölustafir í heiminum. Fundnir upp á Indlandi, en bárust til vesturlanda með aröbum. Heill tugur er talinn svo: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 og 9. Allar tölur tugakerfis eru myndaðar úr þeim.
# Grískt stafróf

**Gríska stafrófið** (gríska Ελληνικό αλφάβητο) er stafróf sem hefur verið notað við ritun grísku frá því á 9. öld f.Kr. Það er elsta stafrófið sem ennþá er notað. Bókstafir hafa einnig verið notaðir til að tákna gríska tölustafi síðan á 2. öld f.Kr. Í stafrófinu eru 24 bókstafir auk sjö eldri stafa sem duttu snemma úr notkun.

## Tenglar

* Little Greek 101: The Greek Alphabet Upplýsingar um gríska stafrófið, framburður hljóða, hvernig á að skrifa stafina.
* Greek and Coptic
* Greek Unicode Issues

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Emoji

Emoji úr Noto leturgerðinni
**Emoji** (íslensk nýyrði: *tjákn*, *lyndistákn*, *tjásur* eða *tjáslur*) eru stafrænar táknmyndir sem bætt er við skilaboð í rafrænum samskiptum eins og smáskilaboðumum og samfélagsmiðlum til þess að tjá ákveðnar hugmyndir eða tilfinningar. Til eru margvíslegar gerðir af emojium, svo sem ýmis andlitssvipbrigði, algengir hlutir, þekktir staði, veðrabrygði og dýr.

## Líkindi við broskarla

Emoji eru að mörgu leiti lík broskörlum að því leiti að þeim er ættlað að bæta táknum við skrifað mál. En þau eru ólík þeim að því leiti að um raunverulegar myndir eða tákn er að ræða á meðan broskarlar eru myndaðir með því að setja saman þegar þekkt leturtákn og skapa með því nýja merkingu leturtáknanna. Þekktasta dæmi broskarla er sjálfsagt sjálfur broskarlinn sem er settur saman af tvípunkti : og hægri sviga ) svo úr verður :) sem telja megi vera hinn eiginlega broskarl sem nafnið er dregið af.

## Uppruni orðsins

Upprunalega kemur orðið emoji úr japönsku og er samsetning *e* (j. 絵, ísl. *mynd*) og *moji* (j. 文字, ísl. "tákn"); Líkindi við ensku orðin *emotion* (ísl. *tilfinning*) and *emoticon* (ísl. *broskarl*) er hrein tilviljun. Emoji tilheyra ISO staðlinum ISO 15924 sem *Zsye.*

## Vinsældir

Uppruna emojia má rekja til japanskra farsímastýrikerfa sem innleiddu þau árið 1997. Þau urðu síðan sífellt vinsælli um allan heim á fyrsta tug þessarar aldar eftir að þeim var jafnt og þétt bætt við fleiri og fleiri farsímastýrikerfi utan Japans. Í dag eru þau orðin með vinsælli hlutum í vestrænni menningu. Árið 2015 útnefndi Oxford orðabókin hinn gráthlægilega „😂“ sem orð ársins.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Emoji*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 20. júlí 2019.

  *Þessi tölvunarfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi tæknigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi náttúruvísindagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aikido

Tveir aikido-iðkendur
**Aikido** er japönsk bardagalist stofnuð af Morihei Ueshiba, oft kallaður O-sensei (Hinn mikli kennari, en sensei þýðir kennari á japönsku og „o-“ er virðingarforskeyti). Ekki er lögð áhersla á árásir heldur er markmiðið að nota árás andstæðingsins gegn honum. Köst og lásar skipa höfuðsess í aikido.

## Tenglar

* Vefsíða Aikikai Reykjavík (félag um Aikido-iðkun á Íslandi)
* Almenn kynning á Aikido: aikidofaq.com. Geymt 22 janúar 2008 í Wayback Machine

  *Þessi bardagaíþróttargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aínúmál

| Aínúmál *アイヌ イタク Aynu itak* |
| --- |
| **Málsvæði** | Hokkaidō, Rússland |
| **Heimshluti** | Japan |
| **Fjöldi málhafa** | 15 |
| **Ætt** | Einangrað |
| **Skrifletur** | Kanji, Hiragana, Katakana |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** | Hokkaidō |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-2** | `ain` |
| **SIL** | `AIN` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Aínúmál** (*アイヌ イタク*) er einangrað tungumál sem talað er á Hokkaidōsvæðinu í Japan, auk þess á eyjunni Sakhalín sem tilheyrir Rússlandi.

## Nokkrar setningar og orð

| アイヌ イタク | Íslenska |
| --- | --- |
| Irankaratte | Halló |
| Eywanke ya? | Hvernig hefurðu það? |
| Kuywanke wa? | Ég hef það bara fínt |
| Hioy'oy | Takk |
| Kurehe anakne ... ne | Ég heiti ... |
| Hunak wa eek? | Hvaðan ertu? |
| Reykjavik wa kek | Ég er frá Reykjavík |
| Sinep | Einn |
| Tup | Tveir |
| Rep | Þrír |
| Apunno oka yan | Bless |

## Tenglar

* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Meiji-tímabilið

**Meiji-tímabilið** var tímabil umbyltingar í japönsku þjóðlífi. Japanskeisari tók völdin í sínar hendur. Mutsuhito, síðar Meiji keisari, keisari hinnar upplýstu stjórnar, ríkti frá 1867 til 1912. Tímabilið hófst á Meiji-byltingunni (明治維新, *Meiji-ishin*) sem átti sér stað á árunum 1866-1869, þ.e. meðan andspyrna Sjogúnstjórnarinnar og íhaldsmanna var brotin á bak aftur. Byltingin var hvati að iðnvæðingu Japans.

Ryoma, sjálfur frá Shikoku, fékk til samstarfs við sig Takamori, frá Kyushu, og Takayoshi, frá vestur-Honshu, og settu þeir sig upp á móti veldi Sjogúnstjórnarinnar. Meiji umbæturnar hófust eftir komu Matthew C. Perry og svörtu skipanna 8. júlí 1853. Perry neyddi Sjóguninn til að skrifa undir friðar- og vináttu samning 31. mars 1854, samningurinn batt enda á einhliða einangrun Japans, sem leiddi svo til undirritunar Harris-samkomulagsins um vinskap og viðskipti 29. júlí 1858. Hvorttveggja keisarinn og Sjóguninn voru andvígir opnun Japan.

Áhrifamenn í upphafi Meiji-tímabilsins:

* Sakamoto Ryoma (1836-1876)
* Okubo Toshimichi (1830-1878)
* Kido Takayoshi (1833-1877)
* Saigo Takamori (1827-1877)
* Iwakura Tomomi (1825-1883)
* Ito Hirobumi (1841-1909)
* Kuroda Kiyotaka (1840-1900)
* Matsukata Masayoshi (1835-1924)
* Oyama Iwao (1842-1916)
* Saigo Tsugumichi (1843-1902)
* Yamagata Aritomo (1838-1922)
* Inoue Kaoru (1835-1915)
* Saionji Kinmochi (1849-1940)

  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Eiginnafn

**Eiginnafn** er nafn einstaklings sem er ekki millinafn eða kenninafn (föðurnafn, móðurnafn og/eða ættarnafn).

Íslensk eiginnöfn eiga að vera samþykkt af mannanafnanefnd og hafa endingu í eignarfalli og falla að öðru leyti að íslensku hljóðkerfi og stafsetningu. Samkvæmt íslenskum lögum verða allir að bera að minnsta kosti eitt eiginnafn en í mesta lagi þrjú, og þau skulu öll vera á undan millinafni og kenninafni.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Origami

Origami trana
Pappírsbrot á trönu
**Origami** er japönsk list við pappírsbrot sem hefur öðlast vinsældir utan Japans og er eitt af listformum nútímans. Markmið origami er að móta skúlptúr úr flötum pappír með því að brjóta hann saman. Í origami er pappír hvorki klipptur né límdur. Ef pappírinn er klipptur er það kallað kirigami.