# Lýsingarorð

**Lýsingarorð** (skammstafað sem *lo.*) eru fallorð sem lýsa fyrirbrigðum, verum eða hlutum; *góður* drengur, *veikur* maður. Þau beygjast í öllum föllum, eintölu og fleirtölu eins og nafnorð og þekkjast einkum af annars vegar merkingu sinni og hins vegar stigbreytingunni (*góður, betri, bestur*).

Lýsingarorð geta verið í karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni. Lýsingarorð þiggja fall, tölu og kyn af nafnorði sem þau standa með eða vísa til.

## Fallbeyging

Lýsingarorð hafa flest bæði sterka og veika beygingu. Fer beygingin eftir því með hverju lýsingarorðið stendur í setningu. Þegar lýst er óákveðnu nafnorði, t.d. góður** maður*, er lo. sterkt. Þegar lýst er ákveðnu nafnorði, t.d. góði** maðurinn* eða *sá **góði** maður*, er lo. oftast veikt.

Veik beyging endar á sérhljóði í öllum föllum eintölu og fleirtölu, annars er lýsingarorðið sterkt: *Þreyttur hestur* (sterkbeygt lýsingarorð, á við óákveðið nafnorð); *þreytti hesturinn* (veikt lýsingarorð, á við ákveðið nafnorð). Einnig má segja að endi lýsingarorðið á samhljóða í eignarfalli eintölu sé það sterkt.

Sum lýsingarorð hafa aðeins sterka beygingu, t.d. *miður, nógur*. Önnur hafa aðeins veika beygingu, t.d. *aflvana, sammála, vansvefta, miðaldra, glaðsinna, ráðþrota, hugsi, þurfi*, og stigbreytast þau ekki.

## Stigbreyting

Flest lýsingarorð stigbreytast. Stigin eru þrjú; **frumstig**, **miðstig** og **efsta stig**. Er stigbreytingin **regluleg** ef stigin eru öll mynduð af sama stofni; *rík*ur - *rík*ari - *rík*astur. Miðstigið myndast af því að bæta við stofninn endingunum *-ari* eða *-ri* (í kk. og kvk.) *-ara* eða *-ra* (í hk.). Á efsta stigi eru tilsvarandi endingar *-astur* eða *-stur* (í kk.), *-ust* eða *-st* (í kvk.) og *-ast* eða *-st* (í hk.). Stundum verða hljóðavíxl í stofni lýsingarorða sem stigbreytast reglulega; *stór - stærri - stærstur* ; *djúpur - dýpri - dýpstur*.

Stigbreytingin er **óregluleg** ef miðstig og efsta stig myndast af öðrum stofni en frumstig, t.d. *illur - verri - verstur*.

Af sumum lýsingarorðum vantar frumstigið og eru miðstigið og efsta stigið þá oftast myndum af atviksorðum og forsetningum. Flest þessara orða merkja átt, stefnu eða röð í tíma og rúmi. Dæmi; (austur) *- eystri (austari) - austastur* ; (aftur) *- aftari - aftastur* ; (nær) *- nærri - næstur*.

Sum lýsingarorð stigbreytast ekki og eru óbeygjanleg með öllu, t.d. *hugsi, aflvana, andvaka, örgeðja, dauður, miður, nógur*. Sýna má stig þeirra með því að skeyta framan við orðunum *meir* og *mest*.

## Staða lýsingarorða

Lýsingarorð geta verið hliðstæð eða sérstæð:

* **Hliðstæð** lo. eiga við fallorð og lýsa því. Þau standa oftast í sama kyni, tölu og falli og orðin sem þau eiga við og sambeygjast þeim; t.d. góður** drengur, um **góðan** dreng*.
* **Sérstæð** lo. standa sem nafnorð og jafngilda nafnorði eða nafnorði og lýsingarorði; t.d. *hann sagði **satt**; komdu, **góði.

Lýsingarorð getur þó staðið í nf., et., hk. en á við orð í þgf. og lagar sig því ekki að fallinu sem það á við; t.d. *barninu er **illt**; stúlkunni er **kalt.

## Sjá einnig

* Tölulýsingarorð

## Heimildir

* Bjarni Ólafsson (1995). *Íslenskur málfræðilykill*. Mál og menning. ISBN 9979-3-0874-5.
* Björn Guðfinnson (án árs). *Íslensk málfræði*. Námsgagnastofnun.
* Þórunn Blöndal (1985). *Almenn málfræði*. Mál og menning.

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Lýsingarorð