Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alþjóðlega hljóðstafrófið

**Alþjóðlega hljóðstafrófið** eða **alþjóðlega hljóðritunarstafrófið** (enska: International Phonetic Alphabet*, skammstafað **IPA**)* er sérstakt stafróf sem er sérstaklega hannað til að lýsa öllum hljóðum mannlegs máls til hljóðritunar. Það var að frumkvæði Alþjóðlega hljóðfræðifélagsins (enska: International Phonetic Association) árið 1886 sem málvísindamenn hófu að þróa samræmt hljóðritunarstafróf. Nú til dags nýtist það málvísindamönnum, talmeinafræðingum, söngvurum og leikurum svo fátt eitt sé nefnt.

Með alþjóðlega hljóðstafrófinu er leitast við að lýsa áþreifanlegum eiginleikum mælts máls, þá hljóðönum, hljómfalli og niðurgreiningu í orð og atkvæði. Því eru þó takmörk sett þegar kemur að smæstu smáatriðum, en reynt hefur verið að auka á notagildi þess með viðbótartáknum.

Þau grunntákn sem stuðst er við í alþjóðlega hljóðstafrófinu eru stafir og sérmerki. Hægt er að hljóðrita af mismikilli nákvæmni og stöðugt er unnið að því að bæta nákvæmni stafrófsins. Alþjóðlega hljóðfræðifélagið bætir við, fjarlægir og breytir táknum eftir þörf. Núorðið eru stafirnir alls 107, sérmerkin 52 og hljómfallstákn fjögur í stafrófinu.

## Sérhljóð

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Frammælt** | ' | **Miðmælt** | ' | **Uppmælt** |
| **Nálæg** |

|  |
| --- |
| i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ • ʏ
• ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ə
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
æ
ɐ
a • ɶ
ɑ • ɒ |

 |
| **Nær-nálæg** |
| **Hálfnálæg** |
| **Miðlæg** |
| **Hálffjarlæg** |
| **Nær-fjarlæg** |
| **Fjarlæg** |

## Samhljóð

| * s
* r
* b

**Samhljóðatafla Alþjóðlega hljóðstafrófsins** |
| Staður → | Varamælt | Tannmælt | Gómmælt | Kokmælt | Raddglufu- mælt |
| ↓ Háttur | Tvívara- mælt | Tannvara- mælt | Tannmælt | Tannbergs- mælt | Tanngóm- mælt | Rismælt | (Fram-) gómmælt | Gómfillu- mælt | Vara- og gómmælt | Úfmælt | Kokmælt | Raddglufu- mælt |
| Nefhljóð |  | m |  | ɱ |  | n̪ |  | n |  | n̠ |  | ɳ |  | ɲ |  | ŋ |  | ɴ |  |  |  |
| Lokhljóð | p | b | p̪ | b̪ | t̪ | d̪ | t | d | t̠ | d̠ | ʈ | ɖ | c | ɟ | k | ɡ | q | ɢ |  | ʡ | ʔ |  |
| Blístursmæld önghl. |  |  | s̪ | z̪ | s | z | ʃ | ʒ | ʂ | ʐ |  |  |  |  |  |  |
| Miðmæld óblístursmæld önghl. | ɸ | β | f | v | θ | ð | θ̠ | ð̠ | ɹ̠˔̊ | ɹ̠˔ | ɻ˔̊ | ɻ˔ | ç | ʝ | x | ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h | ɦ |
| Nálgunarhljóð |  |  | ʋ |  |  | ɹ |  |  | ɻ |  | j |  | ɰ |
| Sveifluhljóð |  | ʙ |  |  |  | r |  |  | \* |  |  |  | ʀ |  |  | \* |  |
| Sláttarhljóð |  | ⱱ̟ |  | ⱱ |  |  | ɾ |  |  | ɽ |  |  |  | \* |  |  | ʡ̯ |  |
| Hliðmælt önghl. |  |  |  | ɬ | ɮ |  | ɭ˔̊ | ɭ˔ | ʎ̥˔ | ʎ˔ | ʟ̝̊ | ʟ̝ |  |  |  |  |
| Hliðmælt nálg.hl. |  |  |  |  | l |  |  | ɭ |  | ʎ |  | ʟ |  |  |  |  |
| Hliðmælt sláttarhl. |  |  |  |  | ɺ |  |  | \* |  | ʎ̯ |  |  |  |  |  |

## Tengt efni

* Listi yfir algengustu stafi hljóðstafrófins.
* Vefsíða sem sýnir stöðu tungu og munns fyrir hin ýmsu hljóð
# Katakana

**Katakana** er annað tveggja atkvæðatáknrófa í japönsku, en hitt er hiragana.

Í nútíma japönsku eru katakana oftast notuð til að skrifa orð úr erlendum tungumálum (kallað *gairaigo*). Til dæmis er „sjónvarp“ skrifað テレビ (*terebi*). Á sama hátt er katakana venjulega notað um nöfn landa, útlenskra staða og nafna. Til dæmis er Ísland skrifað sem アイスランド (*Aisurando*) og Ameríka skrifað アメリカ (*Amerika*), orðið *Amerika* hefur einnig eigin Kanji (ateji) Amerika (亜米利加) eða í stuttu máli Beikoku (米国), sem bókstaflega þýðir „hrísgrjónalandið“).
# Kínverskir stafir

**Kínverskir stafir** eða **Han-stafir** eru myndletur sem notað er til þess að skrifa kínversku.

Fjöldi kínverskra stafa er um 47 þúsund en stór hluti þeirra er sjaldan notaður. Kannanir í Kína benda til þess að til þess að vera læs á kínversku þurfi maður að þekkja milli þrjú og fjögur þúsund stafi.

Enda þótt skrifa megi orð með einum kínverskum staf þarf í flestum tilvikum tvo eða þrjá stafi til að tákna hvert orð. Það er vegna þess að í myndletrinu táknar hver mynd orðstofn eða rót.

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar

* „Hvernig er kínverska stafrófið og hvað eru margir stafir í því?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skrift

Drengur situr við skriftir.
**Skrift** er sú athöfn að tjá sig á tilteknu tungumáli með því að kóða það með varanlegum sýnilegum hætti. Skrifletur er táknkerfi sem notar tákn og ritreglur til að umkóða ákveðna hluta tungumálsins, eins og orðaforða og setningafræði. Ritmál getur samt verið talsvert ólíkt talmáli. Í almennu tali er orðið „skrift“ oft notað um rithönd sem er persónubundin, eins og þegar sagt er að einhver skrifi fallega skrift.

Skrif eru hugrænt og félagslegt athæfi sem byggjast á bæði taugasálfræðilegum og efnislegum þáttum. Orðið „skrif“ á líka við um afrakstur þessa athæfis, eða textann sem verður til. Skrift getur verið líkamleg athöfn (handskrift) eða útfærð með tæki eins og lyklaborði (vélritun), en öll skrift útheimtir einhvers konar skriffæri. Til að skilja skrift þarf þjálfun í lestri á því skrifletri sem notað er.

Þótt ritmál geti verið ólíkt talmáli, þá er ritmál ekki sjálfstætt tungumál, heldur aðferð til að tjá sig á tilteknu tungumáli þannig að aðrir skilji, óháð stað og stund. Sum tungumál eiga sér ekkert ritmál og þar með enga hefð fyrir skrifum (bréfasamskiptum eða skrásetningu upplýsinga). Skrif gera fólki kleift að skrá hugsanir sínar á formi sem auðvelt er að skoða síðar, bæta við og endurskoða. Þau hafa því áhrif á mótun þekkingar. Með skrifum minnkar þörfin fyrir að læra hluti utanbókar.

Rithöfundar nota skrift til að skrá niður bókmenntir. Ritlistir eru stundum kallaðar „skapandi skrif“. Skrautskrift felst í að hanna og útfæra fallega áletrun og telst til myndlistar.

## Tilvísanir

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Atkvæðatáknróf

**Atkvæðatáknróf** eru ritkerfi þar sem að hvert tákn er lýsandi fyrir eitt atkvæði, þ.e. sérhljóða og hugsanlega einn eða fleiri samhljóða að auki. Nokkrir tugir þessháttar ritkerfa eru til í heiminum.

## Listi yfir atkvæðatáknróf

### Atkvæðakerfi

* Ahom
* Balíska
* Batak
* Bengali
* Brahmi
* Buhid
* Búrmesíska (Mjanmar)
* Cham
* Dehong Dai/Tai Le
* Devanāgarī
* Gujarāti
* Gurmukhi (Punjabi)
* Hanunoo
* Hmong (Pahawh Hmong)
* Javaíska (Huruf Jawa)
* Kharosthi
* Khmer
* Lao
* Lepcha (Róng-Ríng)
* Limbu
* Lontara/Makasar
* Malayalam
* Manipuri (Meetei Mayek)
* Modi
* Fornpersneskar fleygrúnir
* 'Phags-pa
* Oriya
* Ranjana
* Redjang (Kaganga)
* Sharda
* Siddham
* Sinhala
* Sorang Sompeng
* Sourashtra
* Soyombo
* Syloti Nagri
* Tagalog
* Tagbanwa
* Tai Dam
* Tamílska
* Telugu
* Tælenska
* Tibetíska
* Tokkaríska
* Varang Kshiti

### Hlutatkvæðakerfi

* Svartfótamál (Siksika)
* Dulkw'ahke
* Celtiberian
* Tsalagi (Cherokee)
* Cree (Nêhiyaw)
* Cypriot
* Hiragana (Japanska)
* Iberíska
* Eþíópíska (Fidel)
* Titirausiq nutaaq (Inuktitut)
* Katakana (Japanska)
* Kpelle
* Loma
* Mende
* Ndjuká
* Ojibwe (Anishinaabe)
* Vai
* Yi (Lolo)

## Tengt efni

* Samhljóðaritkerfi
* Hljóðtáknaritkerfi (einnig Stafróf og Rúnir)
* Hugtakaritkerfi (einnig Myndtáknróf eða Hýróglýfur)
# Framburður

Enska skammstöfunin *IPA* skrifuð með táknum alþjóðlega hljóðstafrófsins.
**Framburður** er það hvernig orð eru sögð (borin fram) í töluðu máli, venjulega með vísun til hljóðfræðinnar og hljóðkerfis hvers tungumáls. Framburður getur verið mismunandi milli hópa málhafa í tilteknu tungumáli. Í íslensku má nefna sem dæmi um staðbundinn framburð bæði norðlenskan framburð og skaftfellskan einhljóðaframburð.

## Sjá einnig

* Framburðarafbrigði í íslensku
* Alþjóðlega hljóðstafrófið

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skrifletur

Útbreiðsla leturs í heiminum.**Skrifletur**, **ritmál**, eða einfaldlega **letur**, er kerfi notað til þess að skrifa tungumál með táknum.

## Tegundir

Til eru nokkrar gerðir leturs:

### Stafróf

Stafróf nota yfirleitt eitt tákn fyrir hvert hljóð (til dæmis wikipedia). Dæmi: latneskt letur, grískt letur, georgíska stafrófið.

### Abdsjad

Abdsjad virkar eins og stafróf nema hvað sérhljóð eru sjaldnast skrifuð. Lesandinn verður að þekkja orðið í útliti (til dæmis „wkpda“). Dæmi: arabískt letur, fönískt stafróf, hebreska stafrófið.

### Abúgída

Abúgídur byggjast fyrst og fremst á samhljóðum. Sérhljóðar gegna aukahlutverki en þeim má þó ekki sleppa (til dæmis WiKiPeDia). Dæmi: devanagari, baybayin, taílenskt letur.

### Atkvæðaróf

Í slíkum kerfum stendur hvert tákn yfirleitt fyrir eitt athvæði (til dæmis (wi-ki-pe-dia). Dæmi: katakana, cree, línuletur B.

### Myndletur

Hvert myndtákn stendur yfirleitt fyrir eina hugmynd (til dæmis [wiki]+[pedia] í tveimur táknum). Dæmi: kínversk tákn, híeróglýfur, fleygrúnir.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tökuorð

**Tökuorð** er orð, sem fengið er að láni úr öðru tungumáli en hefur lagað sig að hljóð- og beygingarkerfi viðtökumálsins. Nær öll íslensk orð sem byrja á bókstafnum *p* eru upprunalega tökuorð enda urðu órödduð lokhljóð (eins og *p*) í frumindóevrópsku að önghljóðum (eins og *f*) í germönskum málum samkvæmt lögmáli Grimms.

## Dæmi um tökuorð

* Altari (latínu) - *altus* („hár“)
* Banani
* Bíll (dönsku) - *bil*
* Djákni
* Edrú - (dönsku) *ædru*
* Jeppi
* Kaffi
* Kirkja
* Kústur
* Metri (fr. metre)
* Prestur
* Sjoppa (e. shop)
* Tóbak
* Vaskur
* Viskastykki

## Sagnbeyging tökusagna

Flestar tökusagnir raða sér í flokk veikbeygðra sagna enda er veika sagnbeygingin einfaldari en sú sterka.

### Dæmi

* *að bóna*
* *að fríka*
* *að meika*
* *að fíla*

## Heimildir

* „„Hver er munurinn á slettum, slangri og tökuorðum?"“. Sótt 2. maí 2007.

## Tengt efni

* Mállýska
* Málnotkun
* Málsnið
* Talmál
* Phono-semantic matching

## Tilvísanir

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Læsi

Læsi eftir löndum.
Graf sem sýnir minnkandi ólæsi á heimsmælikvarða frá árunum 1970 til 2015.
**Læsi** kallast það að geta skrifað, lesið eða að tala tungumál. Þetta hugtak er oftast notað í því samhengi að geta lesið og skrifað nógu vel til að tjá sig almennilega eða nógu vel til þess að viðkomandi geti tjáð sig og skilið hugmyndir bóklærðra einstaklinga sem og látið eitthvað af hendi rakna sjálfur. Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna eða UNESCO hefur gefið eftirfarandi skilgreiningu; „Læsi er hæfileikinn til að bera kennsl á, skilja, túlka, skapa og tjá sig með því að nota prentað eða ritað efni um mismunandi samhengi. Læsi tengist áframhaldandi lærdómi til að leyfa einstaklingi að uppfylla markmið sín, að þroska og leggja stund við þekkingu og hæfni sína og að taka betur þátt í samfélaginu í heild sinni.“

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hanyu Pinyin

**Hanyu Pinyin** (汉语拼音; *hànyǔ pīnyīn*), eða einfaldlega **pinyin**, er aðferð við að umrita kínversku með latnesku letri. Þessi umritun yfir í latneska (rómverska) bókstafi kallast rómönskun. Kerfið byggist aðallega á því að sérhljóðarnir eru merktir á fjóra mismunandi vegu fyrir ofan stafina, t.d. ā, á, ǎ, eða à, og gefa merkingarnar til kynna tónun stafsins eða táknsins. Auk þessara hópa er einnig til áherslulaus tónun þar sem sérhljóðin eru „hattlaus“.

Pinyin umritun er kennd í kínverskum grunnskólum og börn læra þetta kerfi um leið og þau læra að lesa þar sem táknin eru gjarnan merkt með Pinyin í kennslubókum yngstu bekkja til að auðvelda þeim lestur.
# Myndan

**Myndan** eða **morfem** er í orðhlutafræði minnsta eining tungumáls sem hefur merkingu. Myndan flokkast í frjálst myndan og bundið myndan. Frjálst myndan eru stak orð sem geta staðið eitt og sér, en bundið myndan eru myndan sem verður að festast við önnur myndan til að fá merkingu. Bundin myndan flokkast svo í afleiðslumyndan og beygingarmyndan eftir hlutverkinu.

  *Þessi málvísindagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tökuþýðing

**Tökuþýðing** eða **þýðingarlán** er nýyrði sem er myndað með bókstaflegri þýðingu á erlendu orði.

Sem dæmi um tökuþýðingar má nefna:

* fjarhrif
* flóðhestur
* forsetning
* guðspeki
* hljóðljómun
* móðurborð
* nefnifall
* sjálfrennireið
* þekkingarfræði

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sími

*Til að sjá líffræðigreinina um síma, sjá sími (líffræði)*
Símtæki úr bakelíti frá 1947.
**Sími** á við raftæki, sem tveir eða fleiri nota samtímis til að tala saman. Orðið *sími* getur einnig átt við þjónustuaðilann sem veitir símþjónustu. *Símtal* í *talsíma* fer um símstöð, þegar sá sem hringt var í svarar símhringingu hins. *Innanhússsími* er tæki notað til að tala við annan mann í sömu byggingu, en *dyrasími* er tæki í fjöleignahúsi, sem notað er til að tala við þann sem hringir dyrabjöllu.

Nútímasímar eru stafrænir. Eldri símar voru hliðrænir.

Málþráður er gamalt orð yfir síma. Þegar hugmyndir um símalagningu til landsins voru fyrst orðaðar, var orðið málþráður meðal þeirra orða sem notaðar voru. Ekki má rugla því saman við orðið *fréttaþráður* sem var áður fyrr haft um ritsíma.

## Tilvísanir

## Tengt efni

* Farsími
* Ritsími
* Símanúmer
* Símbréf (fax)
* Taugasími
* Telex
# Konfúsíusismi

Konfúsískt hof í Wuwei í Kína.
**Konfúsíusismi** er kínverskt siðfræði- og heimspekikerfi kennt við Konfúsíus sem var einn af upphafsmönnum þessa heimspeki kerfis á sínum tíma, þ.e. fimmtu til fjórðu öld f.Kr. Helstu einkenni konfúsíusisma er sú að taka skal hefðbundin gildi og aðlaga þau að nútímanum. Margir gagnrýnendur konfúsíusisma telja einmitt að hann boði einungis hefðbundin gildi og að fylgja skuli þeim í hvívetna.

## Saga

Upphaf konfúsíusisma er erfitt að segja til um því Kína hefur ávallt verið land hefða og fylgt þeim sterklega. En segja má að upphaf hans hafi átt rætur sínar í Zhou keisaraveldinu sem er kennt við tímabilið 772-221 f. Kr. því heimspekingar þess tíma töldu að upphaf þess tímabils hefði verið tímabil grósku og vildu viðhalda þeim siðgæðum sem hefðu fylgt þeim tímum. Þegar Konfúsíus var uppi, var þetta keisaraveldi aðeins til að nafninu til og hertogar og furstar höfðu tekið sér völdin og voru að kljást sína á milli sem leiddi landið í upplausn. Konfúsíus og samstarfsmenn hans fóru að predika sína heimspeki til að fá fólk til að sameinast aftur undir einni þjóð. Þessar predikanir voru skráðar niður af fylgismönnum Konfúsíusar sem voru í tugatali. Það eru þó einna helst Mensíus og Xunzi sem voru hvað áhrifamestir í áframhaldandi þróun á konfúsíusisma. Talið er að Mensíus hafi fylgt kenningum Konfúsíusar meira heldur en Xunzi þar sem sá síðarnefndi þróaði heimspeki sem var frekar einræðisleg og leiddi til þess að Qin Shi Huang komst til valda og Qin veldið varð ráðandi í 15 ár frá 221 f.Kr. til 206 f.Kr. þegar Hanveldið tók við.

Undir Han veldinu varð konfúsíusismi að opinberri stefnu og var hún leiðandi alveg til loka kínverska keisaraveldisins árið 1911.

## Tengt efni

* Taóismi
# Stafmerki

**Stafmerki** eða **framburðartákn** er lítið tákn sem ritað er fyrir ofan eða neðan bókstaf, á miðju hans eða til hliðar. Stafmerki eru mismunandi eftir tungumálum. Í latnesku stafrófi eru þau helst notuð til þess að tákna annan framburð eða frávik í framburði miðað við framburð stafs án stafmerkis. Þau eru þó ekki notuð í öllum tungumálum sem rituð eru með latnesku stafrófi, til dæmis eru þau aðeins notuð í tökuorðum í ensku. Í íslensku er broddurinn yfir staf helsta stafmerkið en bókstafir með broddi eru taldir sérstakir bókstafir í íslensku. Þessi hefð er ekki í öllum tungumálum, til dæmis eru bókstafir með stafmerkjum ekki taldir sérstakir bókstafir í frönsku og þeim má jafnvel sleppa þegar skrifað er í hástöfum.

Stafmerki eiga sér merkilega sögu. Þau eru upphaflega notuð til styttingar, til dæmis varð 'oe' að 'ö' eða 'ø', og 'aa' í dönsku varð 'å'. Broddur yfir sérhljóði í íslenskum handritum táknaði upphaflega lengd, og kom í staðinn fyrir tvíritaðan sérhljóða. Löng sérhljóð í íslensku þróuðust öðru vísi en stutt og síðar komu til aðrar reglur um lengd og þess vegna tákna broddstafir nú allt önnur hljóð en stafir án brodds. Í tékknesku er broddur yfir sérhljóða einungis notaður til að tákna lengd hljóðsins en í finnsku eru langir sérhljóðar tvíritaðir. Í þessum málum báðum breytir lengd sérhljóðs merkingu og því er nauðsynlegt að tákna hana undir öllum kringumstæðum.

Í öðrum ritunarkerfum gegna stafmerki ýmsum hlutverkum. Í bæði arabísku stafrófi ( ـَ, ـُ, ـُ,) og hebresku stafrófi ( ַ, ֶ, ִ, ֹ , ֻ,) tákna þau sérhljóð sem eru ekki merkt á annan hátt.

## Tegundir

Stafmerki geta verið yfirsett, miðsett, undirsett eða hliðsett. Miðsett stafmerki heita líka *strikanir*.

### Yfirsett

* **◌́** – broddur
* **◌̀** – bakbroddur
* **◌̂** – hattur
* **◌̌** – kría
* **◌̋** – tvíbroddur
* **◌̏** – tvíbakbroddur
* **◌̇** – depill
* **◌̈** – tvídepill (e. *diaresis/umlaut/trema*)
* **◌̊** – hringur
* **◌̄** – rá (e. *macron*)
* **◌̆** – skál
* **◌̃** – bylgja (e. *tilde*)
* **◌̓** – yfirkomma
* **◌̉** – krækja (e. *hook*)
* **◌̛** – horn (e. *horn*)

### Miðsett (strikanir)

* **◌⃓** – slá (e. *bar*)
* **◌̷** – skástrik (e. *slash*)
* **◌̵** – þverstrik (e. *stroke*)

### Undirsett

* **◌̣** – undirdepill
* **◌̦** – undirkomma
* **◌̧** – krókur (e. *cedilla*)
* **◌̨** – lykkja (e. *ogonek*)

### Hliðsett

* **◌ː** – tvípunktur
* **◌·◌** – miðdepill

## Heimildir

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Klaustur

Munkur við skriftir
**Klaustur** er félagsskapur munka eða nunna sem lifa að miklu leyti aflokuð frá samfélaginu og helga sig leit að eigin fullkomnun og eða þjónustu við Guð og lifa eftir sameiginlegum reglum. Að nokkrum búddistaklaustrum undanteknum einkennist allt klausturlíf af afneitun kynlífs. Oftast eru klaustur karla og kvenna aðskilin þó undantekningar séu til. Hugtakið klaustur er einnig notað yfir húsakynni klausturreglnanna.
Klaustur eru snar þáttur í búddisma og stórum hluta kristni, sérlega kaþólsku og rétttrúnaðarkirknanna. Hins vegar er klausturlíf óþekkt í íslam og gyðingdómi.

## Orðsifjar

Orðið klaustur er komið úr latneska orðinu *claustrum* sem þýðir *lás*, *lokað rými*, *læst herbergi*. Claustrum kemur af *claudo*, *loka*, *læsa*, *inniloka*.

## Kristin klaustur

Uppruna klausturstarfs í kristni er að finna í hefð einsetumanna í gyðingdómi. Er Jóhannes skírari oft nefndur sem fyrirmynd kristinna einsetumanna. Í upphafi kristni leituðu margir heittrúaðir eftir einangrun til að geta helgað sig Guði og einnig til að leita undan ofsóknum. Upp úr aldamótunum 300 tóku kristnir einsetumenn í Egyptalandi að safnast saman og hefst þar með klausturhefðin. Það var Egyptinn Pakhomios sem um árið 320 skapaði hugmyndina um sameiginlegt trúarlíf þar sem einstaklingarnir lifðu saman og játuðust undir sameiginlegar reglr undir stjórn ábóta í munkaklaustrum og abbadísa í nunnuklaustrum. Klausturreglur Pakhomios voru þrjár og eru enn undirstaða alls kristins klausturlífs: *Fátækt, hlýðni og skírlífi.*

Basilius hinn mikli skrifaði um 370 í *Regulae* nýjar reglur fyrir klausturlíf. Höfuðþættir eru áhersla á jafnvægi líkamlegs starfs og bænar, undirgefni einstaklingsins undir heildina, og möguleika starfs út á við eins og rekstur sjúkrahúsa og gistihúsa. Vegna reglna Basiliusar er hann talinn vera faðir klausturlífs rétttrúnaðarkirkjunnar og eru þær enn grundvöllur þess.

Í vesturkirkjunni urðu klaustrin þekkt ekki síst í gegnum verk Ágústínusar (354 til 430)sem skapaði fyrstu vestrænu klausturregluna, Ágústínusarregluna.

Það var þó Benedikt frá Núrsíu (480 - 547) sem hafði mest áhrif á þróun klausturlífs í Vestur-Evrópu með Benediktsreglunni. Starf klausturbúa var tvíþætt samkvæmt Benedikt, að biðja og iðja (*ora et labora*).

Þriðja megin klausturhreyfingin, sem kennd er við Cistercium, varð til um 1090. Meginþættir í starfi reglunnar er jafnvægi milli *Opus Dei* (*Verk Guðs*, það er guðþjónustur og bænir), *Lectio Divina* (*Heilagur lestur*, það er Biblíulestur og lestur annarra trúarrita) og *Labor manuum* (*Störf handanna*, það er líkamleg vinna).

Í kaþólskum sið störfuðu mörg klaustur á Íslandi.

## Tenglar

* „Hvaða klaustur voru á Íslandi á miðöldum?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvert var helsta hlutverk klaustra á miðöldum?“. *Vísindavefurinn*.
* Upphaf klausturlífs Geymt 14 júní 2006 í Wayback Machine
* „Klausturlífið“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957
# Nafnorð

**Nafnorð** (skammstafað sem *no.*) eru orð sem notuð eru yfir einstaklinga, staði eða atburði, hugmyndir o.fl. Þau skiptast í tvo undirflokka, **sérnöfn** og **samnöfn**.

Nafnorð eru fallorð og hafa því kyn, tölu og fall. Fáein nafnorð eru aðeins til í einni tölu, t.d. *orðstír* (et.), *mjólk* (et.), *dyr* (ft.) *buxur* (ft.). Nafnorð eru ýmist **ákveðin** þegar þau standa með greini (t.d. *fjallið*), eða **óákveðin** þegar þau standa án greinis (t.d. *fjall*).

## Fallbeyging

Í orðabókum eru **kenniföll** nafnorða jafnan uppgefin, en það eru þau föll sem mestu máli skipta við fallbeygingu; nefnifall eintölu, eignarfall eintölu og nefnifall fleirtölu Dæmi; **hestur, -s, -ar** sem gefur til kynna fallbeyginguna *hestur - hests - hestar*. og **gestur, -s, -ir** sem gefur til kynna fallbeyginguna *gestur - gests - gestir*.

Talað er um **sterk** og **veik** no. eftir endingum þeirra eignarfalli eintölu; sterk no. enda á samhljóða í ef. et. (*s* eða *r*), t.d. *hestur/hests*, en veik no. enda á sérhljóða í ef. et., t.d. *bóndi/bónda*. Síðan má greina veika og sterka beygingu nánar eftir kyni:

| Kyn | Kk. | Kvk. | Hk. |
| --- | --- | --- | --- |
| **Beyging** | Veik | Sterk | Veik | Sterk | Veik | Sterk |
| **Tala** | et./ft. | et./ft. | et./ft. | et./ft. | et./ft. | et./ft. |
| **Endingar í ef. et. og nf. ft.** | -a/-ar (hani) -a/-ur (nemandi)  | -s/-ar (hestur) -s/-ir (gestur) -ar/-ir (staður) -ar/-ar (höfundur) | -u/-ur (vísa) -i/ar (lygi) | -ar/-ar (skál) -ar/-ir (mynd) -ar/-ur (bók) | -a/-u (auga) | -s/- (borð) |

Taflan sýnir endingar kennifalla nafnorða og falla flest nafnorð undir þessa flokkun en þó ekki öll, t.d *sykur, gleði* o.fl. Óreglulega beygingu hafa sex sterk karlkynsorð; *faðir, bróðir, vetur, fótur, fingur* og *maður*. Nokkur sterk kvenkynsorð hafa einnig óreglulega beygingu; *hönd, kýr, ær, sýr, mús, lús, móðir, dóttir, systir, mær (mey)*.

**Stofn nafnorðs** er sá orðhluti þess sem er sameiginlegur öllum föllum. T.d. er orðhlutinn *hest* stofn orðsins *hestur* eins og sést af fallbeygingunni; *hest*-ur, *hest*-, *hest*-i, *hest*-s.

## Tengt efni

* Tölunafnorð

## Heimildir

* Björn Guðfinnson (1937). *Íslenzk málfræði*. Námsgagnastofnun.
* Þórunn Blöndal (1985). *Almenn málfræði*. Mál og menning.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Nafnorð