# Sagnorð

**Sagnorð** eða **sagnir** (skammstafað sem *so.*) eru orð sem lýsa atburðum. Þegar sögn er tiltekin ein og sér er nafnháttarmerkið *að* oft haft á undan henni og endar hún þá ofast á *-a* (að les*a*, að skrif*a*, að syngj*a*). Þetta kallast nafnháttur sagnarinnar. Þá hafa sagnir í íslensku sterka, veika og blandaða beygingu. Sagnir hafa þrjú einkenni:

* *Merkingarleg einkenni*: Sagnir tákna það sem gerist eða það sem gerðist; og því er oft sagt að þær lýsi atburðum. Þær geta líka táknað ástand frekar en atburð og lýsa því sem er eða var.
*Bollinn **datt** á gólfið.*
*Drengurinn **svaf** lengi.*
* *Setningarleg einkenni*: Sumar sagnir taka með sér fallorð og stjórna falli á því. Þær kallast áhrifssagnir.
*Ég **drep** fuglinn.*
*Hann **borðaði** gulrót.*
* *Beygingarleg einkenni*: Sagnir beygjast í tíð (ég *les*, ég *las), persónu (hann* les*, þú* lest), tölu (ég *les*, við *lesum*), hætti og þremur myndum (germynd, miðmynd og þolmynd).

## Nafnháttur

Sagnir í nafnhætti enda oftast á *-a*:

* *að les**a *að skrif**a *að skoð**a *að elsk**a *að hopp**a *að von**a

en í nokkrum sögnum hefur *-a* fallið á brott eftir *-á*:

* *að sp**á *að sj**á *að f**á

Einnig eru til miðmyndarsagnir sem enda á *-st*:

* *að elska**st *að stela**st *að lengja**st

Aðeins tvær sagnir enda á *-u* og eru þær báðar núþálegar (nafnháttarmerkið ‚að‘ er ekki notað með þeim):

* *mun**u *skul**u

aðeins ein endar á *-e*:

* *að sk**e

og aðeins ein endar á *-o*:

* *að þv**o

## Persónur og tölur sagna

Íslensk sögn í persónuhætti stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju persónu, eintölu eða fleirtölu. *Ég*, *við*, *vér* (1. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. *Þú*, *þið*, *þér* (2. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í annarri persónu. *Hann*, *hún*, *það*, *þeir*, *þær*, *þau* (3. persónufornafn í nefnifalli) og önnur fallorð, t.d. nafnorð, hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi:

* 1. pers. et.: Ég *skrifa*
* 1. pers. ft.: Við *skrifum*
* 2. pers. et.: Þú *skrifar*
* 2. pers. ft.: Þið *skrifið*
* 3. pers. et.: Hann/hún/það *skrifar*
* 3. pers. ft.: Þeir/þær/þau *skrifa*

Í 3. pers. et. enda allar sagnir á *-r*. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur *-t* orðið að *-s* enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan *-s* að *-r* í dönsku & íslensku. Að stökkva frá *-t* til *-r* má teljast ólíklegt. Endingar 1. & 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr., *farðu*, *sjáðu*, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á *-m* í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist *-m* í *-n* sbr. *noi* en í þýsku málunum í *-v*.
Sumar sagnir eru aðeins notaðar í **þriðju persónu eintölu**. Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir **ópersónulegar**. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi: *snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar.*

Fallorð fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í aukafalli stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin *batnar* er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur *mér, þér, okkur, ykkur* o.s.frv. Þetta er vegna þess að **fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar**.

Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að *minna* er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað:

|  |  |
| --- | --- |
| Persónuleg | Ópersónuleg |
| Ég minni á loforðið | 1. pers. et | Mig minnir þetta | 3. pers. et. |
| Við minnum á loforðið | 1. pers. ft. | Þig minnir þetta | 3. pers. et. |
| Þú minnir hana á loforðið | 2. pers. et. | Hann minnir þetta | 3. pers. et. |
| Þið minnið hana á loforðið | 2. pers. ft | Okkur minnir þetta | 3. pers. et. |
| Hann minnir hana á loforðið | 3. pers. et. | Ykkur minnir þetta | 3. pers. et. |
| Þeir/þær/þau minnið hana á loforðið | 3. pers. ft. | Þá/þær/þau minnir þetta | 3. pers. et. |

Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; **bera, fjölga, fækka, leggja, reka**.

Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: *mig* **dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir**. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð *þágufallssýki*. Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; *mér* **batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir**, sem getur valdið ruglingi.

Sagnirnar **hlakka** (til) og **kvíða** eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; *ég hlakka til, við kvíðum fyrir.* Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum.

## Ending íslenskra sagnorða

Í nafnhætti er oftast notað **-a** með nokkrum undantekningum (*þvo*, *frá þváa*, *ske* - tökuorð, *fá*, *flá*, *gá*, *lá*, *ná*, *sjá*, *má*, *afmá*, *sá*, *slá*, *spá*, *tjá*, *há*, *hrjá*, *þrá*) og miðmyndarsagnir í nútíma íslensku enda á *-st*.

## Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir

Sagnir greinast í **áhrifssagnir** (*áhrs.*) og **áhrifslausar sagnir** (*áhrl. s.*).

### Áhrifssögn

Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn áhrifssögn. Áhrifssagnir valda því að fallorð sem þær stýra standa í aukafalli. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast andlag.

* *Allir **lesa** bækur.* (fn. + áhrs. + andl.)
* *Ég **elska** bækur.* (pfn. + áhrs. + andl.)
* *Ég **vil** mjólk.* (pfn. + áhrs. + andl.)
* *Ég **tek** hnífinn.* (pfn. + áhrs. + andl.)
* *Ég **drekk** gos.* (pfn. + áhrs. + andl.)

#### Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra

Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi):

* Sagnir sem stjórna þolfalli:
*eignast*, *fela*, *kaupa*, *nota*
* Sagnir sem stjórna þágufalli:
*gleyma*, *henda*, *nenna*, *stela*
* Sagnir sem stjórna eignarfalli
*bíða*, *sakna*, *spyrja*, *vænta*

Sumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn *gefur* kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast tvígildar áhrifssagnir (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi:

* Sagnir sem stýra þágufalli og þolfalli:
*gefa*, *selja*, *senda*
* Sagnir sem stýra þágufalli og þágufalli:
*hóta*, *lofa*, *svara*
* Sagnir sem stýra þolfalli og þágufalli:
*firra*, *ræna*, *svipta*
* Sagnir sem stýra þolfalli og eignarfalli:
*letja*, *spyrja*

### Áhrifslaus sögn

Sögn sem ekki stýrir falli kallast áhrifslaus sögn eins og *vera*, *verða*, *heita* og *þykja.* Orðin sem með þeim standa kallast sagnfyllingar. Þessi fallorð geta verið nafnorð eða lýsingarorð.

* *Vökvinn **verður** blár.* (no. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)
* *Ég **er** maður.* (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er no.)
* *Ég **er** ljóshærður.* (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)
* *Hann **heitir** Jónas.* (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er no.)
* *Bókin **þykir** góð.* (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)

## Orsakarsagnir

**Orsakarsögn** er ný sögn sem má mynda af annarri kennimynd margra sterkra sagna. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf veika beygingu og oft á sér stað i-hljóðvarp við myndun hennar.

| Fyrsta kennimynd | Önnur kennimynd | Þriðja kennimynd | Fjórða kennimynd |
| --- | --- | --- | --- |
| nafnháttur | fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur | fyrsta persóna fleirtala þátíð framsöguháttur | lýsingarháttur þátíðar |
| Að **brjóta** | Ég **braut** | Við **brutum** | Ég hef **brotið** |
| Að **fara** | Ég **fór** | Við **fórum** | Ég hef **farið** |

Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég br**au**t“ má draga orðið „að br**ey**ta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast i-hljóðvarp.
Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég f**ó**r“ má draga orðið „að f**æ**ra“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka i-hljóðvarp.

| Fyrsta kennimynd | Önnur kennimynd | Þriðja kennimynd |
| --- | --- | --- |
| nafnháttur | fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur | lýsingarháttur þátíðar |
| Að **breyta** | Ég **breytti** | Ég hef **breytt** |
| Að **færa** | Ég **færði** | Ég hef **fært** |

Orsakarsagnir má mynda af eftirfarandi sögnum; *rísa*, *líta*, *sitja*, *þrífa*, *sleppa*, *drekka*, *sjóða*, *fljóta*, *rjúka*, *spretta*, *hníga*.

## Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir

Sögn er **sjálfstæð** þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. *maðurinn hlær*. Annars er sögnin **ósjálfstæð**, t.d. *maðurinn heitir...*

Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar:

* Í germynd; *vera, verða, heita, þykja*.
* Í miðmynd; *nefnast, kallast, reynast, sýnast, virðast*.
* Í þolmynd; *vera nefndur, vera kallaður, vera talinn, vera sagður, vera álitinn* o.fl.

## Tíðir sagna

Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð.  Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið. (sjá Tíðbeyging sagna))

Dæmi:

* Nútíð: *Ég tala.*
* Þátíð: *Ég talaði.*
* Núliðin tíð: *Ég hef talað.*
* Þáliðin tíð: *Ég hafði talað.*
* Framtíð: *Ég mun tala*.
* Þáframtíð: *Ég mun hafa talað.*
* Skildagatíð: Ég myndi tala.
* Þáskildagatíð: *Ég myndi hafa talað.*

## Sjá einnig

* Ri-sagnir
* Sterkar sagnir
* Veikar sagnir
* Hættir sagna
* Hættir sagna í íslensku
* Núþáleg sögn
* Miðmyndarsögn
* Miðmyndarending í forníslensku
* Regluleg sögn
* Óregluleg sögn
* Veðursögn

## Tilvísanir

## Heimildir

* Bjarni Ólafsson (1995). *Íslenskur málfræðilykill*. Mál og menning. ISBN 9979-3-0874-5.
* Björn Guðfinnson (án árs). *Íslensk málfræði*. Námsgagnastofnun.

## Tengt efni

* Sagnorð