# Sagnmyndir

Sagnir hafa þrjár myndir, germynd, miðmynd og þolmynd. Ræðst notkun þeirra af því hvort áhersla er fremur lögð á geranda eða þolanda.

## Germynd

**Germynd** (skammstafað sem *gm.* eða *germ.*) er algengasta sagnmyndin. Áherslan er á geranda setningarinnar; t.d. *Jón **klæddi** sig, móðirin **klæðir** drenginn.*

## Miðmynd

**Miðmynd** (skammstafað sem *mm.* eða *miðm.*) þekkist á því að endingin *-st* (sem kallast miðmyndarending) bætist við germyndina (t.d. *Jón klæddi**st). Á undan miðmyndarendingunni falla þó niður endingarnar *-ur*, *-r* og *r-ð*

Dæmi:

* þú kem**ur** → þú kem**st**

Miðmynd segir frá því hvað gerandi/gerendur gerir/gera við eða fyrir sjálfan/sjálfa sig, t.d. *hann leggst, þeir berjast.*

Fyrir kemur að germynd lítur út sem miðmynd, t.d. *þú **stökkst** út í lækinn*. Til að greina á milli er hentugt að skipta um persónu eða tölu; *þú stökkst út í lækinn - > ég stökk út í lækinn* - sem leiðir í ljós germynd þar eð endingin *-st* verður að vera í öllum persónum í miðmynd.

### Miðmyndarsögn

Sumar sagnir eru aðeins til miðmynd (t.d. sagnirnar *nálgast*, *vingast*, *óttast*, *öðlast*, *ferðast*, *heppnast* og *kallast*) og eru þær kallaðar *miðmyndarsagnir*.

### Miðmyndarending

**Miðmyndarending** er endingin *-st* (áður *-zt* og í forníslensku *-sk*) sem bætt er við germyndina til að mynda miðmynd.

Miðmyndarendingin *-st* fellur niður á eftir *-st* eða *-sst* í germynd:

* haldast: Staðan hélst óbreytt
* festast: Fóturinn hefur fest
* kyssast: Hjónin hafa kysst
* hittast: Höfum við hist?

#### Miðmyndarendingin í forníslensku

Um árið 1200 endaði *-umk* í fyrstu persónu eintölu þar sem *-mk* hlutinn er komin af orðinu **mik** (gömul mynd persónufornafnsins **mig**), og í öllum öðrum beygingarmyndum endaði hún á *-sk* sem er komið orðinu **sik** (sem er gömul mynd afturbeygða fornafnsins **sig**).

Upp úr 1200 fær 1. persóna einnig endinguna *-sk*/*-zk* í staðin fyrir *-mk*. Hætt var að nota *-sk* um lok 13. aldar (um 1300) og endingin *-z* notuð í staðinn. Á 14. öld komu endigarnar *-zt* og *-zst* fram (og virðist framburðurinn þá orðinn *st* eins og hann er núna) en á 15. öld er endingin *-zt* nær eingöngu notuð. Á 15. öld koma fram nýjar endingar; *-nzt* og *-zt* og síðar *-nst* og *-st*. Á 17. öld var farið að bæta við endinguna *-st* þannig að hún varð *-ustum* (berj*ustum*). Á 18. öld endurvöktu málhreinsunarmenn gömlu miðmyndarendinguna *-umst* og er það endingin sem notuð er í dag (köll*umst*, berj*umst*, elsk*umst*..)

|  | Upp úr 1200 | Undir lok 13. aldar | 14. öld-15. aldar | 15. öld-17. aldar | 17. öld |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| -sk | -zk | -z | -zt | -nst | -st | -stum |
| 1. persóna | eintala | berjum**sk** | berjum**zk** | berjum**z** | berjum**zt** | berju**nst** | berju**st** | berju**stum** |

Og svo miðmyndarsögnin *kallast* sé tekin til dæmis í öllum persónum;

|  | Í forníslensku | Undir lok 13. aldar | Lok 13. aldar |
| --- | --- | --- | --- |
| -mk/-sk | -z |
| 1. persóna | eintala | kollu**mk** | köllumz | köllumst | kallast |
| 2. og 3. persóna | kalla**sk** | kallaz |  | kallast |
| 1. persóna | fleirtala | kollum**sk** | köllumz |  | köllumst |
| 2. persóna | kalli**sk** | kalliz |  | kallist |
| 3. persóna | kalla**sk** | kallaz |  | kallast |

## Þolmynd

**Þolmynd** (skammstafað sem *þm.* eða *þolm.*) er mynduð með hjálparsögninni ‚að vera‘ eða ‚að verða‘ og lýsingarhætti þátíðar af aðalsögn. Þolmynd leggur áherslu á þolanda setningar en geranda er sjaldnast getið, dæmi:

* *Jón **var klæddur** af móðurinni.*
* Vitað er** að jörðin er lífvænleg.*
* *Henni **var hjálpað.

## Tengt efni

* Aflagssögn
* Miðmyndarsögn

## Heimildir

* Bjarni Ólafsson (1995). *Íslenskur málfræðilykill*. Mál og menning. ISBN 9979-3-0874-5.
* Björn Guðfinnson (án árs). *Íslensk málfræði*. Námsgagnastofnun.
* Þórunn Blöndal (1985). *Almenn málfræði*. Mál og menning.

## Frekara lesefni

* Kristján Árnason; Jörgen Pind (2005). *Íslensk tunga I*. Almenna bókafélagið. ISBN 9979-2-1900-9.
* Guðrún Kvaran (2005). *Íslensk tunga II*. Almenna bókafélagið. ISBN 9979-2-1900-9.
* Höskuldur Þráinsson (2005). *Íslensk tunga III*. Almenna bókafélagið. ISBN 9979-2-1900-9.