Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1764

Árið **1764** (**MDCCLXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Almenna verslunarfélagið tók við einokunarversluninni á landinu. Konungsverslunin fyrri lagðist af.

### Fædd

### Dáin

## Erlendis

* 15. febrúar - Borgin St. Louis var stofnuð í Mississippi.
* 31. mars - Rússneska keisaraveldið og Prússland skrifuðu undir varnasamning.
* 27. apríl - Wolfgang Amadeus Mozart spilaði fyrir bresku konungshjónin, 8 ára gamall.
* 6. júlí - Bretar fóru frá Havana sem þeir höfðu hertekið tveimur árum áður, á meðan sjö ára stríðið átti sér stað. Bretar fengu Vestur-Flórída í stað Havana með samningum við Spánverja.
* 26. júlí - Fyrsta skotárás í skóla átti sér stað í Bandaríkjunum þegar frumbyggjar drápu tíu börn og kennara þeirra í Greencastle Pennsylvaníu. Ástæða hennar var hefnd fyrir yfirtöku hvítra landnema í Pennsylvaníu.
* 1. ágúst - Níagara-samningurinn: Bretar og 44 ættbálkar frumbyggja í Ameríku gerðu friðarsamninga sem batt enda á stríð sem hafði gengið á síðan 1756.
* Brown-háskóli var stofnaður á Rhode Island.
* Danir komu sér upp bækistöð í Sisimiut, Grænlandi, sem þeir nefndu Holsteinsborg.

### Fædd

* 13. mars - Charles Grey, jarl af Grey, forsætisráðherra Bretlands.
* 9. júlí - Ann Radcliffe, enskur rithöfundur.

### Dáin

* 15. apríl - Madame de Pompadour, frönsk aðalskona.
* 7. júlí - William Pulteney, breskur stjórnmálamaður sem gegndi embætti forsætisráðherra Bretlands í þrjá daga.
* 12. september - Jean-Philippe Rameau, franskt barokktónskáld.
* 2. október - William Cavendish, hertogi af Devonshire, forsætisráðherra Bretlands.
* 26. október - William Hogarth, enskur listamaður, myndskeri og skopmyndateiknari
# Vestur-Afríka

Vestur-Afríka
**Vestur-Afríka** er hluti Afríku sem markast af Suður-Atlantshafi, eða öllu heldur Gíneuflóa, í suðri og vestri og Sahara í norðri, og telur venjulega eftirfarandi lönd:

* Benín
* Búrkína Fasó
* Fílabeinsströndin
* Gambía
* Gana
* Gínea
* Gínea-Bissá
* Líbería
* Malí
* Níger
* Nígería
* Senegal
* Síerra Leóne
* Tógó

Að auki eru Kamerún, Grænhöfðaeyjar, Tsjad, Kongó, Miðbaugs-Gínea, Gabon, Máritanía, Saó Tóme og Prinsípe og Vestur-Sahara oft talin hlutar Vestur-Afríku.

Á þessu svæði hafa komið upp söguleg afrísk stórveldi, eins og Malíveldi, Songhæ og Ganaveldið.

  *Þessi Afríkugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Indlandshaf

Indlandshaf
**Indlandshaf** er þriðja stærsta úthaf jarðar og þekur um 20% af yfirborði hennar, eða 73.556.000 km². Það markast af suðurströnd Asíu í norðri (Indlandsskaga), Arabíuskaganum og Afríku í vestri, í austri af Malakkaskaga, Sundeyjum og Ástralíu og í suðri af Suður-Íshafinu. Það greinist frá Atlantshafinu við 20. lengdargráðu austur og frá Kyrrahafi við 147. lengdargráðu austur. Nyrsti punktur Indlandshafs er í Persaflóa. Eyríki í Indlandshafi eru Madagaskar, Kómoreyjar, Seychelleseyjar, Maldíveyjar, Máritíus og Srí Lanka. Indónesía er við jaðar þess.

Meðaldýpi er tæplega 3,75 km en mesta dýpt rétt rúmir 7 250 m.
Dýpsti hluti Indlandshafs er nefndur Java-áll

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Universal Studios

Universal Studios
**Universal Studios** (**US**) er bandarískt kvikmyndafyrirtæki og dreifingaraðili. Fyrirtækið er nú dótturfyrirtæki UIP sem er í eigu NBCUniversal.

  *Þessi kvikmyndagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 15. öldin

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 2. árþúsundið |
| **Aldir:** | 14. öldin · 15. öldin · 16. öldin |
| **Áratugir:** |
1401–1410 ·
1411–1420 ·
1421–1430 ·
1431–1440 ·
1441–1450
1451–1460 ·
1461–1470 ·
1471–1480 ·
1481–1490 ·
1491–1500 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**15. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1401 til loka ársins 1500.

## Helstu atburðir og aldarfar

Mehmet II Tyrkjasoldán lagði undir sig Konstantínópel árið 1453 og gerði hana að höfuðborg ríkis síns. Málverk eftir Gentile Bellini.
* Kínverjar könnuðu Indlandshafið með stórum flota af djúnkum undir stjórn flotaforingjans Tsjeng He 1405 til 1433.
* 1412 hófu Englendingar fiskveiðar við Ísland í stórum stíl þannig að 15. öldin er kölluð „enska öldin“ í Íslandssögunni.
* Bæheimsku styrjaldirnar stóðu milli fylgjenda kenninga Jan Hus og krossfara rómversk-kaþólsku kirkjunnar frá 1420 til 1434.
* Á Norðurlöndum stóð Kalmarsambandið veikum fótum í Svíþjóð, en konungsvaldið hélt velli og tókst að vinna sigra bæði á Þýsku riddurunum, Hansasambandinu og tímabundið gegn greifunum í Holtsetalandi.
* Hundrað ára stríðinu milli Frakklands og Englands lauk með sigri Frakka 1453, tuttugu árum eftir lát Jóhönnu af Örk.
* Eftir ósigur gegn Tímúrveldinu og borgarastyrjöld í upphafi aldarinnar hóf Tyrkjaveldi röð landvinninga í Evrópu og lagði undir sig Konstantínópel 1453.
* Rósastríðið, milli ættanna York og Lancaster um konungstign í Englandi, stóð frá 1455 til 1485.
* Árið 1467 hófst Sengokutímabilið í Japan með Onin-borgarastyrjöldinni.
* Ívan mikli hætti að greiða skatt til Mongóla og tókst að standa gegn þeim við Úgrafljót 1480, sem leiddi til upplausnar Gullnu hirðarinnar og sjálfstæðis Rússa.

## Tenglar

* *15. öldin*; grein í Morgunblaðinu 2000[*óvirkur tengill*]

* s
* r
* b

 15. öldin: Ár og áratugir

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1391–1400** | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 | 1400 |
| **1401–1410** | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 | 1410 |
| **1411–1420** | 1411 | 1412 | 1413 | 1414 | 1415 | 1416 | 1417 | 1418 | 1419 | 1420 |
| **1421–1430** | 1421 | 1422 | 1423 | 1424 | 1425 | 1426 | 1427 | 1428 | 1429 | 1430 |
| **1431–1440** | 1431 | 1432 | 1433 | 1434 | 1435 | 1436 | 1437 | 1438 | 1439 | 1440 |
| **1441–1450** | 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | 1449 | 1450 |
| **1451–1460** | 1451 | 1452 | 1453 | 1454 | 1455 | 1456 | 1457 | 1458 | 1459 | 1460 |
| **1461–1470** | 1461 | 1462 | 1463 | 1464 | 1465 | 1466 | 1467 | 1468 | 1469 | 1470 |
| **1471–1480** | 1471 | 1472 | 1473 | 1474 | 1475 | 1476 | 1477 | 1478 | 1479 | 1480 |
| **1481–1490** | 1481 | 1482 | 1483 | 1484 | 1485 | 1486 | 1487 | 1488 | 1489 | 1490 |
| **1491–1500** | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 | 1500 |
| **1501–1510** | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 |
# Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín

| Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín |
| --- |
| *Internationale Filmfestspiele Berlin* (þýska) |
| Kvikmyndahúsið við Potsdamer Platz árið 2017. |
| Veitt fyrir | Framúrskarandi árangur í kvikmyndagerð |
| Staðsetning | Berlín |
| Land | Þýskaland |
| Fyrst veitt | 1951 |
| Vefsíða | www.berlinale.de |

**Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín** (þýska: *Internationale Filfestspiele Berlin*), kallast oft **Berlinale** eða **Berlínarhátíðin** í daglegu tali, er kvikmyndahátíð sem haldin er árlega í Berlín í Þýskalandi. Hátíðin var stofnuð árið 1951 og hefur verið haldin ár hvert í febrúar síðan 1978. Aðalverðlaun hátíðarinnar eru *Gullbjörn* og þar á eftir kemur *Silfurbjörn*. Önnur verðlaun eru m.a. Silfurbjörn fyrir bestu leikstjórn.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber heimasíða hátíðarinnar

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Jóhannesarborg

Jóhannesarborg
Jóhannesarborg
**Jóhannesarborg** (afríkanska og enska: *Johannesburg*) er fjölmennasta borg Suður-Afríku með 4,8 milljónir íbúa (2022) og sú þriðja fjölmennasta í Afríku á eftir Kaíró og Lagos. Borgin er einnig höfuðborg Gauteng-héraðs, ríkasta héraðs Suður-Afríku, en er ekki höfuðborg landsins. Hún er stærsta borg veraldar sem ekki liggur að sjó, stöðuvatni eða á.

Í Jóhannesarborg fara fram mikil viðskipti með gull og demanta en borgin er staðsett í Witwatersrand-fjallgarðinum þar sem miklar gull og demantanámur er að finna. Flugvöllur borgarinnar er sá stærsti í Afríku.

Stór-Jóhannesarborgarsvæðinu sem einnig tekur til nálægra útborga búa um 8 milljónir.
# Alþjóðabankinn

Mótmæli gegn Alþjóðabankanum í Djakarta í Indónesíu.
**Alþjóðabankinn** er fjármálastofnun sem sér ríkjum fyrir fjármagni og ráðgjöf í þeim tilgangi að styðja við þróun og útrýma fátækt. Bankinn varð til 27. september 1945 í kjölfar alþjóðlegrar fullgildingar Bretton Woods-samninganna.

Meginstarfsemi bankans er í þróunarlöndunum á sviðum mannauðsþróunar (t.d. menntun og heilsa), þróun í landbúnaði, umhverfisvernd og grunnvirki (vegir, rafkerfi o.s.frv.) auk stjórnkerfisþróunar. Það veitir aðildarríkjum lán á hagstæðum vöxtum og styrkir auk þess verkefni í fátækum ríkjum. Þessi lán og styrkir eru gjarnan skilyrt af kröfu um stefnubreytingu í efnahagslífi eða stjórnkerfi viðkomandi lánþega. Þetta hefur leitt til gagnrýni á það að Alþjóðabankinn sé tæki vestrænna ríkja til að þrýsta á þróunarlönd að taka upp efnahagskerfi (markaðshagkerfi) sem henti þróuðu ríkjunum betur.

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hiti

Heitari hluti málmsins geislar ljósi sem hann myndi venjulega gleypa (sjá: algeislun)

**Umbreytingarformúlur**| Úr | í | Formúla |
| --- | --- | --- |
| Selsíus | Fahrenheit | °F = °C · 1,8 + 32 |
| Fahrenheit | Selsíus | °C = (°F – 32) / 1,8 |
| Selsíus | Kelvin | K = °C + 273,15 |
| Kelvin | Selsíus | °C = K – 273,15 |
| 1 °C = 1 K og 1 °C = 1,8 °F |

**Hiti** er mæling á þeirri hreyfiorku sem býr í óreiðukenndri hreifingu efniseinda (frumeinda, rafeinda, og sameinda). Orkan sem býr í þessari hreyfingu kallast varmi og hún streymir frá heitum hlutum til kaldari hluta. **Kuldi** er skortur á hita.

**Hitastig** er mælt með hitamæli. Algengustu mælikvarðarnir eru selsíus og Fahrenheit, en SI-mælieiningin sem notuð er í vísindum er kelvin, táknuð með K.

Alkul er lægsti hugsanlegi hiti og jafngildir 0 K eða -273,15 °C.

## Tengt efni

* Eðlisvarmi
* Varmi
# Bór

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   |  |   |
| Beryllín | **Bór** | Kolefni |
|   | Ál |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | B |
| Sætistala | 5 |
| Efnaflokkur | Málmungur |
| Eðlismassi | 2460,0 kg/m³ |
| Harka | 9,3 |
| Atómmassi | 10,811 g/mól |
| Bræðslumark | 2349,0 K |
| Suðumark | 4200,0 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Fast efni (ósegulmagnað) |
| **Lotukerfið** |

 |

**Bór** (úr arabísku, لاعقشا *buraq*, eða persnesku, بورون *burah*, sem eru heiti á steindinni bóraxi) er frumefni með efnatáknið **B** og sætistöluna 5 í lotukerfinu. Bór er þrígilt frumefni, sem mikið finnst af í málmgrýtinu bóraxi og úlexíti. Til eru tveir fjölgervingar af bór; formlaus bór er brúnt duft en málmkenndur bór er svartur. Málmkenndur bór er mjög hart efni, í kringum 9,3 á Mohs kvarðanum, en slæmur leiðari við stofuhita. Hann finnst aldrei einn og sér í náttúrunni.

Bór er mikilvægt næringarefni fyrir jurtir sem geta orðið fyrir bórskorti í vissri tegund af jarðvegi. Of mikið magn bórs getur líka verið plöntum skaðlegt. Sem snefilefni hefur bór reynst vera forsenda heilsu í rottum og gert er ráð fyrir því að það gildi einnig um önnur spendýr þótt ekki sé vitað nákvæmlega hvaða hlutverki efnið gegnir.

## Tengill

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Brooklynbrúin

Brooklynbrúin.
Séð frá Brooklyn.
Bygging brúarinnar seint á 19. öld.
Málarar árið 1914.
**Brooklynbrúin** er brúarmannvirki í New York sem tengir hverfin Brooklyn og Manhattan og þverar Austurá (East River). Brúin er ein elsta vegabrú í Bandaríkjunum en smíði hófst árið 1869 og lauk árið 1883. Brúin spannar 486 metra og var fyrsta hengibrú Bandaríkjanna sem hengd var upp með stálvírum. John A. Roebling, þýskur innflytjandi, hannaði brúnna. Hann lést af völdum ferjuslyss árið 1869 þegar hann var með umsjón yfir brúarsmíðinni. Washington Roebling, sonur hans tók því við verkefninu.

Brooklynbrúin er þekkt kennileiti borgarinnar og er viðurkennd sögulega og verkfræðilega: National Historic Landmark (1964) og National Historic Civil Engineering Landmark (1972)

Tveir turnar í nýgotneskum stíl halda brúnni uppi og eru þeir úr kalksteini, graníti og sementi. Brúin hefur haft á mismunandi tímum brautir fyrir hestvagna, gangandi vegfarendur, lest og sporvagna. Í dag eru hins vegar 6 akbrautir á brúnni og göngustígar.

Víðmynd.
## Heimild

Fyrirmynd greinarinnar var „*The Brooklyn Bridge*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 19. feb. 2018.
# Þyngd

Fjaðurvog.
**Þyngd** hlutar er sá kraftur sem verkar á hlut af völdum þyngdarsviðs. Í daglegu tali eru hugtökin þyngd og massi oft notuð jöfnum höndum þótt í raun sé um tvö aðskilin fyrirbrigði að ræða. Það kemur þó yfirleitt ekki að sök þar sem þyngd hlutar er í réttu hlutfalli við massa hans þegar þyngdarsviðið breytist ekki. Auk þess eru einingar massa oft notaðar þegar rætt er um þyngd í daglegu tali (t.d. kílógrömm), svo þessi ónákvæmni veldur ekki vandkvæðum.

Málið verður hins vegar flóknara þegar þyngdarsviðið breytist. Ef 80 kg geimfari fer til tunglsins er massi hans óbreyttur - 80 kg. Þyngd hans (krafturinn sem tunglið togar í geimfarann með) er hins vegar orðin mun minni, eða sú sama og þyngd 13 kg hlutar hér á jörðinni.

Þess ber líka að geta að þyngdarsvið jarðarinnar er ekki nákvæmlega það sama alls staðar á yfirborði plánetunnar, svo hlutir hafa í raun örlítið mismunandi þyngd á mismunandi stöðum á jörðinni. Af þeim völdum er nauðsynlegt að stilla nákvæmar vogir fyrir þá staði sem þær eru á.

Þyngdarlögmálið skýrir þyngd með aðferðum sígildrar aflfræði, en afstæðiskenningin er skýring nútímaeðlisfræðinnar á þyngd með s.n. tímarúmi.

## Einingar massa og þyngdar

Einingarnar sem notaðar eru um massa og þyngd eru oft svipaðar eða þær sömu, eins og fram kemur að ofan, og er ástæðan sú að þegar þessar einingar voru valdar var mismunur þyngdar og massa ekki vel skilinn.

Þar sem þyngd er kraftur, eru einingar þyngdar (eins og vísindamenn nota þær), þær sömu og einingar krafts. SI-eining þyngdar er þess vegna njúton (N), sem einnig er hægt að tákna sem kg m/s2. SI-eining massa er kílógramm (kg). Þegar orðið kílógramm er notað um þyngd er átt við þann kraft sem verkar á eins kílógramms massa í staðalþyngdarsviði (sem er mjög svipað þyngdarsviði jarðarinnar við sjávarmál).

## Mælingar á þyngd

Þyngd (eða massa) hlutar má mæla á óbeinan hátt með vog sem notast við lóð. Þá er þyngd hlutarins borin saman við annan hlut með þekkta þyngd (eða massa). Þessi aðferð er óháð þyngdarsviði.

Með hefðbundum baðvogum er þyngd mæld með kraftnemum, sem nema kraftinn sem verkar á yfirborð vogarinnar. Þessar vogir skila mismunandi niðurstöðu eftir því í hve sterku þyngdarsviði þær eru, og því þarf að stilla þær ef ætlunin er að mæla með þeim massa (eins og oftast er raunin).

## Hlutfallsleg þyngd hluta á ýmsum hnöttum

Neðangreindur listi sýnir hlutfallslega þyngd hlutar með tiltekinn massa á reikistjörnunum, miðað við þyngd hans á jörðinni.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Merkúríus |  | 0,378 |
| Venus |  | 0,907 |
| Jörðin | = | **1** |
| Tunglið |  | 0,166 |
| Mars |  | 0,377 |
| Júpíter |  | 2,364 |
| Satúrnus |  | 1,064 |
| Úranus |  | 0,889 |
| Neptúnus |  | 1,125 |

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Heróín

Heróín
**Heróín** var fyrst búið til úr morfíni árið 1874. Heróín er tilheyrir svokölluðum "hörðum" efnum, efnum þar sem einstaklingurinn myndar mikið þol og sláandi fráhvarfseinkenni þegar töku efnisins er hætt. Heróín veldur miklum líkamlegum áhrifum og alvarlegum fráhvarfseinkennum þegar inntöku efnisins er hætt.

## Tenglar

* *Hinir ungu ríku - og heróínið*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983 Geymt 5 mars 2016 í Wayback Machine

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Úran

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Neódym |   |
| Próaktiníum | **Úran** | Neptúnín |
|   |  |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | U |
| Sætistala | 92 |
| Efnaflokkur | Aktiníð |
| Eðlismassi | 19.1 kg/m³ |
| Harka |  |
| Atómmassi | 238,0389 g/mól |
| Bræðslumark | 1405,3 K |
| Suðumark | 4404 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Fast efni |
| **Lotukerfið** |

 |

**Úran** (eða **úraníum** eða **úranín**) er silfurhvítt frumefni sem flokkast sem aktiníð og situr 92. sæti lotukerfisins og hefur þar af leiðandi 92 róteindir og 92 rafeindir. Því var gefið efnatáknið **U**. Massatala úrans er 238, atómmassi þess er 238,0389 og þar sem það er í 92. sæti lotukerfisins þýðir það að úran hafi 146 nifteindir. Úran-238 er megin innihald sneydds úrans og er langalgengasta samsæta úrans, en um 99,284% úrans í náttúrunni er úran-238 sem hefur helmingunartíma sem spannar meira en 4 miljarða ára. Úran-235 er hins vegar næst algengasta samsæta úrans sem er aðalinnihald auðgaðs úrans.

Úran er einkum notað sem kjarnorkueldsneyti. Einnig notað sem geislahlíf gegn hágeislavirkum efnum og í fleyga skriðdrekaskota. Í fyrstu kjarnorkusprengjunni *Little Boy* („Smádrenginum“ eða „litla drenginum“) var úran notað sem sprengiefni.

## Sjá einnig

* Auðgað úran
* Sneytt úran (einnig nefnt rýrt úran eða skert úran)
* Úran-235
* Úran-238

## Heimildir

## Tenglar

* *Kapphlaup um úraníum*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955[*óvirkur tengill*]

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Austur-Asía

**Austur-Asía** er gróflega skilgreind sem sá heimshluti þar sem menningaráhrifa Kína hefur mest gætt og hefðbundin kínverska, konfúsíusismi, mahajana búddismi og taóismi breiðst út. Þetta svæði skarast við það sem skilgreint hefur verið sem Austur-Asía á landfræðilegum forsendum, sem eru þau ríki sem venjulega eru talin til Austur-Asíu.

Almennt eru eftirtalin lönd talin vera hluti Austur-Asíu:

* Alþýðulýðveldið Kína
* Japan
* Lýðveldið Kína (Taívan)
* Norður-Kórea
* Suður-Kórea

Stundum eru Víetnam (af menningarlegum ástæðum) og Mongólía (af landfræðilegum ástæðum) líka talin til Austur-Asíu. Sjaldnar eru austurhluti Rússlands og Singapúr talin til þessa heimshluta.
# Tíbesk tungumál

| Tíbesk tungumál |
| --- |
| **Ætt** | Sínó-tíbeskt |
| **Frummál** | Forntíbeska |
| **Undirflokkar** | Miðtíbeskt Amdo Khams Dzongkha–Lhokä Ladakhi–Balti Lahuli–Spiti Kyirong–Kagate Sherpa–Jirel |
|  |
| Söguleg heruð í Tíbet |

**Tíbesk tungumál** eru ætt sínó-tíbeskra mála sem eiga rætur sínar að rekja til forntíbesku. Þau eru töluð af um 6 milljónum manna á svæði í austurhluta Mið-Asíu, þar á meðal Tíbet, Qinghai, Sichuan, Kasmír og á Norður-Indlandsskaga í Baltistan, Ladakh, Nepal, Sikkim, Pakistan og Bútan. Klassísk tíbeska er mikilvægt bókmenntamál á þessu heimssvæði einkum vegna þess að hún er notuð í ritum búddatrúar.

Miðtíbeska (sem nær yfir mállýskur héraðsins Ü-Tsang og borgarinnar Lasa), kamstíbeska og amdótíbeska eru oftast taldar vera mállýskur af sama máli en þær deila sama ritmáli.

Upphaf tíbesks leturs má rekja til Thonmi Sambhota um miðja 7. öld. Thonmi Sambhota, ráðherra af Songtsen Gampo (569–649), var sendur til Indlands til að læra listina að skrifa og við endurkomu hans var kynnt tíbesk skrift. Form stafanna er byggt á indísku letri á þeim tíma en það að sérstök indískt letur er innblástur í tíbeskt stafróf er umdeilt.

Tíbeskt letur er skrifað í ýmsum mismunandi útgáfum. Það algengasta í hefðbundnum búddískumtexta er kallað *uchen*.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hanveldið

Kort sem sýnir útbreiðslu Hanveldisins 87 f.Kr.
**Hanveldið** (hefðbundin kínverska: 漢朝; einfölduð kínverska: 汉朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade-Giles: Han Ch'ao; 206 f.Kr. - 220 e.Kr.) var keisaraveldi sem fylgdi á eftir Kinveldinu og kom á undan Konungsríkjunum þremur í Kína. Hanveldið var ættarveldi stofnað af Liu Bang af hinni valdamiklu Liu-ætt. Til þessa dags talar meirihluti Kínverja um sig sem Han-kínverja.

Á tímum Hanveldisins varð Kína konfúsískt ríki og landbúnaður, verslun og iðnaður blómstraði. Íbúafjöldi ríkisins náði yfir 55 milljónir. Um leið náðu áhrif ríkisins til Kóreu, Mongólíu, Víetnam, Japans og Mið-Asíu. Á tímum Hanveldisins varð Silkivegurinn til þar sem kínverskt silki var flutt vestur á bóginn.

Tímabil Hanveldisins skiptist í tvennt: Fyrra Hanveldið eða Vestur-Hanveldið með höfuðborg í Chang'an (204 f.Kr. - 24 e.Kr.) og Síðara Hanveldið eða Austur-Hanveldið með höfuðborg í Luoyang (25 - 220 e.Kr.).

Hrun Hanveldisins stafaði af ýmsum þáttum, ekki síst slæmum aðbúnaði bænda og miklum völdum landeigenda, ásamt útbreiðslu taóisma sem boðaði jafnrétti. Á endanum hrundi miðstjórnin og einstakir stríðsherrar tóku völdin í sínar hendur. Eftir 220 söfnuðust völdin á þrjú konungsríki Cao Wei, Shu Han og Sun Wu.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Silkivegurinn

Silkivegurinn lá frá Suður- og Austur-Evrópu gegnum Egyptaland, Sómalíu, Arabíuskagann, Íran, Mið-Asíu, Indland til forna, Java-Indónesíu og Víetnam þangað til leiðin náði til Kína. Landleiðir eru rauðar en sjóleiðir bláar.
**Silkivegurinn** var um 6400 km net af verslunarleiðum sem tengdu Asíu og Evrópu. Allt frá 2. öld f. Kr. fóru úlfaldalestir eftir Silkiveginum. Leiðin byrjaði í Sian í Kína og hlykkjaðist þaðan alla leið að austurhluta Miðjarðarhafsstrandar. Silki var flutt þaðan til Rómar. Þetta var aðal verslunarleiðin fyrir silki allt þar til á 7. öld e. Kr. en frá þeim tíma er sjóleiðin talin fjótlegri og öruggari. Á seinni tímum hefur orðið Silkivegurinn verið notað bæði fyrir landleiðir og sjóleiðir.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*