Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Myndletur

Forn-egypskar híeróglýfur eru að uppruna myndletur.
**Myndletur** er letur þar sem notuð eru tákn til að merkja orð eða hugtök en ekki hljóðtákn eins og í stafrófi. Dæmi um myndletur eru forn-egypsku híeróglýfurnar og kínverskir stafir.

## Uppruni

Myndletur er eldra en hljóðtákn eins og stafróf og fyrirrennari þess. Fleygrúnir eru taldar elsta skrifletrið en það var myndletur og komu fram í Súmer í lok fjórða árþúsunds f.Kr. og var notað fram undir Krists burð. Á nokkurn veginn sama tíma komu híeróglýfurnar fram í Forn-Egyptalandi. Bæði þessi letur þróuðust smám saman í að verða blanda af myndletri og hljóðtáknum.

## Tenglar

* „Hvað getið þið sagt mér um egypskar rúnir? Er hægt að læra fornegypsku?“. *Vísindavefurinn*. (Skoðað 16.10.2012).
* „Hvernig er kínverska stafrófið og hvað eru margir stafir í því?“. *Vísindavefurinn*. (Skoðað 16.10.2012).
* „Hvað er fleygletur?“. *Vísindavefurinn*. (Skoðað 16.10.2012).
* „Hvenær er talið að siðmenning eins og við þekkjum hana hafi byrjað?“. *Vísindavefurinn*. (Skoðað 16.10.2012).

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ryukyu-mál

| Ryukyu-mál |
| --- |
| **Málsvæði** | Ryukyu-eyjar |
| **Ætt** | Japanskt |
|  |
| Kort af ryukyu-málum |

Umferðaröryggismerki í Kin, Okinawa skrifað á japönsku (miðju) og Okinawan (til vinstri og hægri).
**Ryukyu-mál** (琉球語派, *Ryūkyū-goha*, einnig 琉球諸語, *Ryūkyú-shogo* eða 島言葉 í Ryukyuan, *Shima kutuba*, bókstaflega "Eyju Mál"), einnig **Lewchewan** eða **Luchuan**, eru frumbyggjamál Ryukyu-eyja, suðurhluta japanska eyjaklasans. Ásamt japönsku og Hachijō-málinu mynda þau japönsku málaættina.

Þótt japanska sé töluð á Ryukyu-eyjum eru Ryukyu- og japanska ekki gagnkvæmt skiljanleg. Ekki er vitað hversu margir eru eftir sem tala þessi tungumál, en tungumálaskipti í átt að notkun japönsku og mállýskur eins og Okinawa-japanska hefur leitt til þess að þessi tungumál eru í útrýmingarhættu; UNESCO flokkaði fjögur af málunum "örugglega í útrýmingarhættu" og tvö önnur "í mikilli útrýmingarhættu".

## Flokkun

Ryukyu-mál tilheyra japönsku tungumálaættini, sem japanska er líka partur af. Þau eru ekki gagnkvæmlega skiljanleg japönsku - í raun eru ryukyu-mál ekki einu sinni gagnkvæmar við hvert annað - og eru því yfirleitt talin mismunandi tungumál. Hins vegar, af félagslegum, pólitískum og hugmyndafræðilegum ástæðum, hafa þau oft verið flokkuð innan Japan sem japanskar mállýskur. Frá upphafi síðari heimsstyrjaldarinnar hafa flestir meginlands Japanir litið á ryukyu-mál sem mállýsku eða hóp af japönskum mállýskum.

## Staða

Markaðsmerki í Naha, skrifað á okinawönsku (rauð) og japönsku (blá)
Það eru engar manntalsgögn fyrir ryukyu-mál og fjöldi mælenda óþekktur. Árið 2005 var heildarfjöldi íbúa Ryukyu svæðisins 1.452.288, en reiprennandi mælendur eru takmarkaðir við eldri kynslóðir, yfirleitt á 50 ára aldri eða eldri, og þannig ætti raunverulegur fjöldi ryukyu-mælenda að vera mun lægri.
# Hanja

**Hanja** (kóreska: 한자; Hanja: 漢字), einnig skrifað **Hancha**, eru kínversk tákn sem notuð eru til að rita kóresku. Eftir að táknin voru flutt til Kóreu til að rita bókmenntakínversku (klassíska kínversku), voru þau aðlöguð að ritun kóresku allt frá tímum Gojoseon.

**Hanjaeo** (한자어; 漢字語) vísar til sínó-kóresks orðaforða, sem hægt er að rita með Hanja, og hanmun (한문; 漢文) vísar til ritunar á klassískri kínversku, þó að hugtakið Hanja sé stundum einnig notað yfir bæði þessi fyrirbæri. Þar sem Hanja-tákn hafa aldrei gengist undir stórar umbætur líkjast þau mjög hefðbundnum kínverskum og hefðbundnum japönskum táknum, þótt strokuröð sumra tákna sé örlítið frábrugðin. Dæmi um þetta eru táknin 教 og 敎, sem og 研 og 硏. Aðeins fáein Hanja-tákn hafa verið breytt eða eru einstök fyrir kóresku; flest þeirra eru eins og hefðbundin kínversk tákn. Aftur á móti hafa mörg kínversk tákn sem nú eru notuð í meginlandi Kína, Malasíu og Singapúr verið einfalduð og hafa færri strokur en samsvarandi Hanja-tákn.

Fram á nútímann voru kóresk skjöl, sagnfræði, bókmenntir og skrár aðallega rituð á bókmenntakínversku, með Hanja sem aðalritkerfi. Strax árið 1446 setti Sejong mikli konungur fram Hangúl (einnig kallað Chosŏn'gŭl í Norður-Kóreu) með útgáfu *Hunminjeongeum*. Hangúl náði þó ekki almennri opinberri notkun fyrr en seint á 19. og snemma á 20. öld. Því er kunnátta í kínverskum táknum nauðsynleg til að stunda nám í kóreskri sögu. Orðsifjar sínó-kóreskra orða endurspeglast í Hanja.

## Tilvísanir
# Hefðbundin kínversk tákn

**Hefðbundin kínversk tákn** (繁体字，pinyin: *fántǐzi*) eða **hefðbundin kínverska** (繁体中文, pinyin: *fántǐ zhōngwén*) eru kínversk tákn sem eru eldri að gerð en einfaldaða gerðin. Táknin eru mest notuð í Taívan og Hong Kong ásamt vissum kínverskum fjölmiðlum erlendis. Hefðbundnu táknin voru lögð niður í meginlandinu og einfölduðu táknin tekin í gildi eftir að kínverskir kommúnistar komust til valda um 1950. Til aðgreiningar frá einfölduðum táknum þá þarf að skrifa hefðbundnu táknin með fleiri strokum heldur en þau einföldu. Ekki eru öll hefðbundnu táknin frábrugðin þeim einfölduðu, mörg þeirra eru eins. Einfölduðu formin á þessum táknum hafa þó verið í notkun frá árdögum kínverskunar sem auðveldari útgáfur af "formlegu" táknunum. Einfölduðu táknin voru notuð í skrautskrift og bókhald en þau hefðbundnu notuð í allt sem þurfti að vera vel læsilegt og ótvírætt.
# Einfölduð kínversk tákn

**Einfölduð kínversk tákn** (简体字; *jiǎntǐzì*) eða **einfölduð kínverska** (简体中文; *jiǎntǐ zhōngwén*) eru staðlaðar einfaldanir á hefðbundnum kínverskum táknum. Þær eru aðallega notaðar í Alþýðulýðveldinu Kína og Singapúr. Þeim er hægt að líka við letur í latnenskum málum, meining táknanna breytist ekki hvort sem notuð eru einfölduð eða hefðbundin tákn. Einfölduð tákn týna þó oft sögu sinni og orðsifjafræði, til dæmis þegar flóknum óreglulegum táknum sem hafa þróast í yfir 3000 ár er skipt út fyrir tvær strokur (til dæmis þegar 幾 verður 几). Ekki eru öll einfölduðu táknin frábrugðin þeim hefðbundnu, og í mörgum þeirra breytist aðeins einn liður táknsins á reglulegan máta.