Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Söguljóð

Fleygrúnaspjald með Gilgameskviðu á akkadísku.
**Söguljóð** (**kviða**, **hetjuljóð**, **óðsaga** eða **epísk kvæði**) er oftar en ekki langt kvæði (*epos*), sem er sagt af sögumanni, venjulega um hetjudáðir og atburði sem eru mikilvægir póstar einhvers menningarbrots eða þjóðar. Algengt er að söguljóð eigi sér rætur í munnlegri hefð og Albert Lord og Milman Parry hafa sett fram rök að því að klassísk söguljóð Forngrikkja hafi í grunninn verið til í munnlegri geymd og verið munnlega samin. Hvað sem um það er þá hafa söguljóð verið skrifuð niður síðan Hómerskviður voru ritaðar og verk Virgils, Dante Alighieri og John Miltons hefðu líklega ekki lifað hefðu þau ekki verið bókfest.

Hin fyrstu söguljóð eiga sér undirstöðu í sjálfum sér, eins og *Bjólfskviða* og *Ilíonskviða* og eru því *frumkviður*. Söguljóð sem braga eftir þessum gömlu kviðum, eins og til dæmis *Eneasarkviða* Virgils eða *Paradísarmissir* Miltons eru aftur á móti þekkt sem *síðkviður*. Önnur tegund af söguljóði er *smákviðan*, sem er stutt sagnrænt kvæði með rómantískum eða goðsögulegum efnivið. Smákviður urðu til á hellenískum tíma hjá höfundum á borð við Kallímakkos og Apolloníos frá Ródos. Ovidius er oft talinn meistari þessa bókmenntaforms. Stundum er þátturinn um Nísus og Evrýalus í 9. bók *Enesarkviðu* talinn dæmi um klasssíska smákviðu.

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vestur-Evrópa

Kort sem sýnir Vestur-Evrópu eins og hún er oft skilgreind. Grikkland og Kýpur eru meðtalin.
**Vestur-Evrópa** er hluti Evrópu sem hefur verið skilgreindur á ólíkan hátt á ólíkum tímum:

* Fram að Fyrri heimsstyrjöldinni var Vestur-Evrópa Bretland, Frakkland og Benelúxlöndin, sem bjuggu við langa lýðræðishefð og aðgreindu sig á ýmsan annan hátt.
* Á tímum Kalda stríðsins voru þau lönd talin til Vestur-Evrópu sem stóðu utan áhrifasvæðis Sovétríkjanna og bjuggu við markaðshagkerfi.
* Fram að útvíkkun Evrópubandalagsins 2004 var Vestur-Evrópa oft miðuð við austurmörk bandalagsins.

Almennt eru eftirfarandi lönd talin til Vestur-Evrópu í dag:

* Norðurlöndin (Danmörk, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð).
* Bretlandseyjar (Bretland og Írland)
* Benelúxlöndin (Belgía, Holland og Lúxemborg).
* Þýskaland, Frakkland, Mónakó og Malta.
* Alpalöndin (Sviss, Liechtenstein og Austurríki).
* Appennínaskaginn (Ítalía, San Marínó og Vatíkanið).
* Íberíuskaginn (Spánn, Portúgal og Andorra).

Að auki eru oft Ungverjaland, Slóvakía, Tékkland og Slóvenía og stundum líka Grikkland og Kýpur talin með af sögulegum ástæðum.
# Bismarck (Norður-Dakóta)

North Dakota State Capitol
**Bismarck** er höfuðborg bandaríska fylkisins Norður-Dakóta. Íbúar eru um 75.000 (2023) en á stórborgarsvæðinu búa um 133.000. Borgin er nefnd eftir Otto von Bismarck en Kyrrahafslestarfélagið vonaðist til að þýskir innflytjendur og fjárfestar kæmu til staðarins.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða
# Nelly Sachs

Nelly Sachs árið 1966
**Nelly Sachs** (rétt nafn **Leonie Sachs**) (f. 10. desember 1891 í Berlín, d. 12. maí 1970 í Stokkhólmi) var þýskur rithöfundur. Hún hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels ásamt Samuel Josef Agnon árið 1966.

## Ritstörf

* *In den Wohnungen des Todes,* 1947
* *Die Leiden Israels,* 1951
* *Fahrt ins Staublose. Die Gedichte, Band 1,* 1961
* *Zeichen im Sand. Die szenischen Dichtungen,* 1962
* *Ausgewählte Gedichte,* 1963
* *Landschaft aus Schreien, 1966*
* *Teile dich Nacht, Gedichte, 1971*
* *Gedichte, 1977*
* *Suche nach Lebenden. Die Gedichte, Band 2, 1979*
* *Frühe Gedichte und Prosa, 1983*

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tungumál í Evrópusambandinu

Fjölmörg tungumál eru töluð í ríkjum Evrópusambandsins, sum þeirra njóta sérstakrar stöðu innan þess og eru skilgreind sem opinber mál, það eru mál sem notuð eru innan stofnanna sambandsins. Til viðbótar finnast mörg tungumál í aðildarríkjunum sem ekki njóta slíkrar viðurkenningar en vaxandi hreyfing hefur verið í kringum að gera nokkur þeirra að opinberum málum, sérstaklega hvað varðar basknesku, katalónsku og gallísku.

## Opinber mál og nöfn ESB á þeim

* Европейски съюз (búlgarska)
* Europæiske Union (danska)
* European Union (enska)
* Euroopa Liit (eistneska)
* Euroopan unioni (finnska)
* Union Européenne (franska)
* Ευρωπαϊκή Ένωση (gríska)
* Europese Unie (hollenska)
* An tAontas Eorpach (írska)
* Unione Europea (ítalska)
* Eiropas Savienība (lettneska)
* Europos Sąjunga (litháíska)
* L-Unjoni Ewropea (maltneska)
* Unia Europejska (pólska)
* União Europeia (portúgalska)
* Uniunea Europeană (rúmenska)
* Európska únia (slóvakíska)
* Evropska unija (slóvenska)
* Unión Europea (spænska)
* Europeiska Unionen (sænska)
* Evropská unie (tékkneska)
* Európai Unió (ungverska)
* Europäische Union (þýska)

## Listi yfir tungumál í evrópusambandinu flokkað eftir fjölda

Í eftirfarandi töflu eru mest töluðu tungumál í evrópusambandinu flokkuð eftir hlutfalli íbúa sambandsins sem tala þau sem móðumál og sem erlent mál. Tölurnar eiga við stöðuna 2005, sem er áður en Búlgaría og Rúmenía gengu í evrópusambandið.

| Tungumál | Tala sem móðurmál (%) | Tala sem erlent mál (%) | Samtals (%) |
| --- | --- | --- | --- |
| Enska | 13 | 38 | 51 |
| Þýska | 18 | 14 | 32 |
| Franska | 12 | 14 | 26 |
| Ítalska | 13 | 3 | 16 |
| Spænska | 9 | 6 | 15 |
| Pólska | 9 | 1 | 10 |
| Rússneska | 1 | 6 | 7 |
| Hollenska | 5 | 1 | 6 |
# Forsætisráðherra Noregs

|  |
| --- |
| **Forsætisráðherrar Noregs frá 1945** |
|  |
| Útskýringar: - Gult=KrF - Rautt=Ap - Grænt=SP - Blátt=Høgre |

Þessi síða hefur að geyma lista yfir forsætisráðherra Noregs.

## Forsætisráðherrar

* Johan Sverdrup (1884-1889)
* Emil Stang d.e. (1889-1891)
* Johannes Steen (1891-1893)
* Emil Stang d.e. (1893-1895)
* George Francis Hagerup (1895-1898)
* Johannes Steen (1898-1902)
* Otto Albert Blehr (1902-1903)
* George Francis Hagerup (1903-1905)
* Christian Michelsen (1905-1907)
* Jørgen Løvland (1907-1908)
* Gunnar Knudsen (1908-1910)
* Wollert Konow (S.B.) (1910-1912)
* Jens Bratlie (1912-1913)
* Gunnar Knudsen (1913-1920)
* Otto Bahr Halvorsen (1920-1921)
* Otto Albert Blehr (1921-1923)
* Otto Bahr Halvorsen (1923)
* Abraham Berge (1923-1924
* Johan Ludwig Mowinckel (1924-1926)
* Ivar Lykke (1926-1928)
* Christopher Hornsrud (1928)
* Johan Ludwig Mowinckel (1928-1931)
* Peder Ludvik Kolstad (1931-1932)
* Jens Hundseid (1932-1933)
* Johan Ludwig Mowinckel (1933-1935)
* Johan Nygaardsvold (1935-1945)
* Einar Gerhardsen (1945-1951)
* Oscar Torp (1951-1955)
* Einar Gerhardsen (1955-1963)
* John Lyng (1963)
* Einar Gerhardsen (1963-1965)
* Per Borten (1965-1971)
* Trygve Bratteli (1971-1972)
* Lars Korvald (1972-1973)
* Trygve Bratteli (1973-1976)
* Odvar Nordli (1976-1981)
* Gro Harlem Brundtland (1981)
* Kåre Willoch (1981-1986)
* Gro Harlem Brundtland (1986-1989)
* Jan P. Syse (1989-1990)
* Gro Harlem Brundtland (1990-1996)
* Thorbjørn Jagland (1996-1997)
* Kjell Magne Bondevik (1997-2000)
* Jens Stoltenberg (2000-2001)
* Kjell Magne Bondevik (2001-2005)
* Jens Stoltenberg (2005-2013)
* Erna Solberg (2013-2021)
* Jonas Gahr Støre (2021–)
# Jantelögin

Jantelögin.
**Jantelögin** (danska og norska: *Janteloven*, sænska: *Jantelagen*) er hugtak sem notað er á Norðurlöndum og lýsir ákveðnu hugarfari og hegðun sem hópar nota til þess að viðhalda fylgispekt. Jantelögin eru hugarsmíð dansk-norska rithöfundarins Aksel Sandemose en þau koma fram í skáldsögu hans *En flyktning krysser sitt spor*. Jantelögin sem eru 10 talsins eru svohljóðandi:

* Þú skalt ekki halda að þú sért eitthvað.
* Þú skalt ekki halda að þú sért jafngóður og við.
* Þú skalt ekki halda að þú sért skynsamari en við.
* Þú skalt ekki ímynda þér að þú sért betri en við.
* Þú skalt ekki halda að þú vitir meira en við.
* Þú skalt ekki halda að þú sért okkur fremri.
* Þú skalt ekki halda að þú getir eitthvað.
* Þú skalt ekki hlæja að okkur.
* Þú skalt ekki halda að nokkur kæri sig um þig.
* Þú skalt ekki halda að þú getir kennt okkur eitthvað.

Bærinn Jante í *En flyktning krysser sitt spor* er byggður á fæðingarstað Sandemose, Nykøbing Mors á Norður-Jótlandi. Sandemose var þó ekki á þeirri skoðun að Jantelögin einskorðuðust við Nykøbing Mors eða Danmörku, þvert á móti taldi hann Jantelögin ekki einskorðast við smábæi og eiga við hvar sem er í heiminum.

## Tilvísanir
# Tvítugakerfi

Talnakerfi Maja.
**Tvítugakerfi** er talnakerfi sem byggist á tölunni 20, eins og tugakerfi byggist á 10 og tylftarkerfi byggist á 12. Í tvítugakerfi eru þannig sértákn fyrir hverja tölu upp í 20. Tvítugakerfi er að finna víða í Afríku og sum staðar í Asíu og í sumum Evrópumálum er miðað við 20, eins og til dæmis frönsku *quatre-vingts* (80) og ensku *three score* (60). Talnakerfi Maja og Asteka voru tvítugakerfi.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dönsk króna

| Dönsk króna *dansk krone donsk króna Danskinut koruuni* |
| --- |
| Land |  **Danmörk**  Færeyjar  Grænland |
| Skiptist í | 100 aura (*øre*) |
| ISO 4217-kóði | DKK |
| Skammstöfun | kr. / ,- |
| Mynt | 50 aurar, 1, 2, 5, 10, 20 krónur |
| Seðlar | 50, 100, 200, 500, 1000 krónur |

**Dönsk króna** (danska: *dansk krone*, færeyska: *donsk króna*, grænlenska: *Danskinut koruuni*) er gjaldmiðill Danmerkur og sjálfstjórnarsvæða Grænlands og Færeyja (færeyska krónan er gjaldgeng þar, sem er ígildi þeirrar dönsku; sambærileg grænlensk var plönuð en hætt við 2009). Ein dönsk króna skiptist í 100 aura (*øre*). Hún er tengd við evruna á genginu 1 EUR = 7,46038 DKK.

## Tengt efni

* Færeysk króna
* Grænlensk króna

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Benelúxlöndin

Orðið „Benelúx“ er dregið af nöfnum landanna Belgíu, Hollands og Lúxemborg á tungum heimamanna
**Benelúxlöndin** er heiti sem er notað yfir Belgíu, Holland og Lúxemborg sameginlega, nafnið er dregið af nöfnum landanna á tungum heimamanna, **Be**lgië, **Ne**derland og **Lux**embourg og var upprunalega notað sem heiti yfir Benelúx efnahagssambandið en er núna notað sem almennt heiti yfir löndin þrjú.

## Tengill

* Benelúx efnahagssambandið
# Ítalísk tungumál

**Ítalísk mál** var flokkur indóevrópskra mála, sem voru töluð á Ítalíuskaga í fornöld. Það stærsta þeirra, latína, lagði hin undir sig, þegar fyrir upphaf tímatals okkar.
Þau ítalísku mál, sem eru vel þekkt, vegna þess að miklar skriflegar heimildir eru um þau, eru latína, oskíska og úmbríska. Önnur ítalísk mál eru einungis þekkt af stuttum textabútum.

Lengi héldu málvísindamenn að skyldleiki væri milli ítalískra mála og keltneskra. Það hefur þó ekki tekist að sanna slíkan skyldleika.

Fyrir utan ítalísku málin voru einnig töluð önnur túngumál á Ítalíuskaga, sem ekki voru af Indóevrópskum uppruna, þekktust þeirra var etrúskneska.
# Sarmatar

Kort sem sýnir Skýþíu og Parþíu um 100 f.Kr. Sarmatía er merkt inn sem vesturhluti Skýþíu.
**Sarmatar** (úr fornírönsku: *Sarumatah*, „bogmaður“) voru írönsk þjóð sem fluttist frá Mið-Asíu til Úralfjalla á 5. öld f.Kr. og settust að lokum að í Kákasus, Úkraínu og austurhluta Balkanskaga. Flestar fornminjar sem tengjast Sarmötum hafa fundist þar sem nú er Krasnodarfylki í Rússlandi við rætur Kákasusfjalla.

Sarmatar voru ein þeirra þjóða sem stöðvuðu framrás Rómaveldis til austurs. Þeir voru öflugasta ríkið við Svartahaf þar til Gotar tóku að sækja austur á bóginn. Innrás Húna á 4. öld batt síðan endi á ríki Sarmata. Ein grein þeirra, Alanar, eru eftir það nefndir í rómverskum heimildum ýmist sem bandamenn Germana eða Húna. Ossetar nútímans rekja uppruna sinn til Alana, en nöfn í grískum áletrunum frá strönd Svartahafs benda til þess að tungumál þeirra hafi verið norðausturíranskt mál, skylt sogdísku og ossetísku.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Keilusnið

Hérna sést hvernig plan sem sker keilu myndar mismunandi keilusnið (blágrænu ferlarnir sem myndast þar sem planið sker keiluna) eftir því hvar planið og keilan skerast. Á fyrstu myndinni er sýnt hvernig fleygbogi myndast, næst er það sporbaugur og hringur, að lokum er það breiðbogi.
**Keilusnið** er í rúmfræði heiti þriggja ferla, sem myndast þegar slétta sníður keilu, en þau eru:

* sporbaugur (þar sem hringur er sértilvik),
* fleygbogi og
* breiðbogi.

Almenn jafna fyrir keilusnið er á forminu:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

þar sem *A*, *B*, *C*, *D*, *E* og *F* eru rauntölur, *A*, *B* og *C* eru ekki allar 0 en *D*, *E* og *F* geta verið 0.
# Hlaðin ögn

**Hlaðin ögn** kallast ögn sem hefur rafhleðslu. Hún getur annað hvort verið ögn sem setur saman kjarneindar og frumeindar, eða jón. Hópur hlaðinna agna, eða gas sem inniheldur hlaðnar agnir, heitir rafgas eða plasmi.

## Tengt efni

* Öreind

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Starlink

60 Starlink-gervihnettir í röð á Falcon-eldflaug rétt fyrir affermingu.
**Starlink** er gervihnattaþyrping í eigu SpaceX sem ætlað er að veita netþjónustu um gervihnött frá 102 löndum á jörðu niðri. Árið 2019 voru fyrstu gervihnettirnir sendir út í geim á vegum fyrirtækisins. Gervihnettir Starlink eru litlir og á lágbraut um jörðu og skiptast á boðum við sendiviðtæki á jörðu niðri. Gervihnettir á braut um jörðu árið 2024 voru 6000. Alls er ætlunin að gervihnattanetið verði með 12.000 gervihnetti, sem síðar gæti fjölgað í 34.400. Í júní 2022 voru áskrifendur að netþjónustu Starlink um hálf milljón, en tveimur árum síðar voru þeir þrjár milljónir.

Starlink hefur leikið stórt hlutverk í stríði Rússlands og Úkraínu.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Marseille

Borgarfáninn
Gamla höfnin í Marseille séð frá Notre Dame.
**Marseille** er næst stærsta borg Frakklands með rúmlega 870 þúsund íbúa (2020) og 1,9 á stórborgarsvæðinu. Marseille er í Provence-Alpes-Côte d'Azur-héraði, liggur að Miðjarðarhafinu og er stærsta hafnarborg Frakklands. Aðalgata Marseille er breiðgatan *La Canebiere*, í borginni finnast fiskimarkaðir og gömul virki.

## Söguágrip

Marseille er gömul borg, hún var stofnuð um 600 f.Kr. af Grikkjum frá Fókaju (í Tyrklandi) og var þá nefnd *Massalía* á latínu. Massalía náði fljótt íbúafjölda 1000 manna.

Á 4. öld f.Kr. gerði Pýþeas út bát sinn frá Massalíu og sigldi vítt og breitt um úthöfin. Sagan segir m.a. að hann hafi fundið land í norðri er hann nefndi Thule og gæti hafa verið Ísland.

Massalíubúar gengu í bandalag, sem sjálfstætt borgríki, við Rómverja til að verjast ágengni Etrúra, Fönikíumanna og Kelta. Eftir að Júlíus Caesar komst til valda gengu Massalíubúar til liðs við Pompeius herhöfðingja og eftir að hafa barist í sjóorrustu og í umsátri um borgina töpuðu menn Pompeiusar borgarastríðinu í Róm 49 f.Kr. og Massalía missti sjálfstæði sitt.

Undir Rómverjum varð Marseille iðandi verslunarborg allt fram að því þegar fór að halla undir fæti Rómarveldis. Marseille varð ekki velmegandi verslunarborg á ný fyrr á upp úr 10. öld. Plágan mikla barst til borgarinnar 1347 og varð mannfall mikið, 50-90 þúsund. Enn varð borgin fyrir miklum skakkaföllum þegar Aragonar réðust á hana og rændu 1423.

Upp úr miðri 15. öld bætti René I af Napólí, hertogi í Provence, úr varnarvirkjum borgarinnar. Stuttu síðar varð Marseille formlega hluti af ríki Frakka. Marseille sendi 500 borgarbúa til þess að taka þátt í frönsku byltingunni 1792. Eftir franska heimsveldið breiddi úr sér og iðnvæðingin jók framleiðslu á 19. öld og fyrri hluta 20. aldar jókst flæði umferðar og varnings um borgina. Marseille varð mikilvægur hlekkur til Alsír, Marokkó, Túnis og fleiri nýlendna á þeim tíma.

## Menntun

* EPITECH
* Institut polytechnique des sciences avancées
* Kedge Business School

## Íþróttir

* Olympique de Marseille - Knattspyrna

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Marseille*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 15. nóvember 2006.

## Tenglar

* Opinber heimasíða
* Opinber heimasíða ferðamanna Geymt 13 febrúar 2007 í Wayback Machine
* *Marseille*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999[*óvirkur tengill*]
# Ummál

**Ummál** hlutar er lengd lokaðs ferils, sem umlykur hlutinn. Talan pí er hlutfall ummáls og þvermáls hrings.

Ummál = π × þvermál
Ummál hrings er reiknað þannig:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
eða,

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
þar sem er *r* geislinn og er *d* þvermálið hringsins.

  *Þessi stærðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fahrenheit

Hitamælir með Fahrenheit kvarði ytra og Selsíus innra á mælinum

**Umbreytingarformúlur**| Úr | í | Formúla |
| --- | --- | --- |
| Selsíus | Fahrenheit | °F = °C · 1,8 + 32 |
| Fahrenheit | Selsíus | °C = (°F – 32) / 1,8 |
| Selsíus | Kelvin | K = °C + 273,15 |
| Kelvin | Selsíus | °C = K – 273,15 |
| 1 °C = 1 K og 1 °C = 1,8 °F |

**Fahrenheit** eða **farenheit** (táknað °F) er mælieining hita nefnd eftir eðlisfræðingnum Daniel Gabriel Fahrenheit (1686–1736), sem skilgreindi hana árið 1724 miðað við frost- og suðumark saltlausnar. Selsíuskvarðinn hefur að mestu leyst fahrenheitkvarðann af hólmi, en hann er þó enn notaður í Bandaríkjunum og nokkrum öðrum löndum, til dæmis Belís.

Frostmark vatns er 32 °F við staðalþrýsting, en suða kemur upp við 212 °F .

## Tengt efni

* Eðlisvarmi
* Varmi

## Tilvísanir
# Googolplex

**Googolplex** er talan 1010100 eða talan einn og googol fjöldi núlla þar á eftir.

## Tilurð nafnsins

Milton Sutto, 9 ára drengur og frændi stærðfræðingsins Edwards Kasner fann upp á nafninu Googol yfir töluna 10100 og svo Googolplex sem heiti á tölu sem væri „*einn, og á eftir væri skrifuð núll þar til maður yrði þreyttur*“. Kasner ákvað að skilgreina þyrfti þá tölu því „*mismunandi menn yrði þreyttir eftir mismunandi langan tíma*“ og það gengi ekki að láta afreksmenn í íþróttum „*vera betri stærðfræðinga en Albert Einstein bara því þeir hefðu meira úthald*“.

## Tengill

* „Hver er stærsta tala sem hefur verið gefið sérstakt nafn?“. *Vísindavefurinn*.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Edward Kasner*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 11. febrúar 2008.
# Severn

Severn áin
**Severn** er á í Bretlandi sem rennur út í Bristolflóa. Hún á upptök sín m.a. í fjöllum Wales. Severn er vatnsmesta fljót Englands með 107 rúmmetra meðalrennsli á sekúndu en það er álíka og rennsli Héraðsvatna í Skagafirði. Flóð geta komið í ána í vorleysingum og voru þar mikil flóð árin 2007, 1947 og 2020. Árið 2007 þá náði vatnshæð árinnar náði 10,4 m í Gloucester en þar miða flóðvarnir við 10,7 m.

## Tengill

* Frekari skýringar á flóðunum í Englandi
# Eldgos

Skýringamynd af eldgosi
**Eldgos** kallast sá þáttur eldvirkni, þegar bergkvika brýtur sér leið upp úr jarðskorpunni, og gosið þá annaðhvort í formi hrauns eða ösku.

## Tengt efni

* Eldfjall
* Eldgosaannáll Íslands

## Tenglar

* *Að segja fyrir eldgos á Íslandi*; grein í Morgunblaðinu 1980[*óvirkur tengill*]

  *Þessi jarðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kristallafræði

**Kristallafræði** er undirgrein efnafræðinnar og bergfræðinnar sem fæst við rannsóknir á kristöllum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **kristallafræðingar**.
# Fljúgandi furðuhlutur

Fljúgandi furðuhlutur yfir New Jersey árið 1952.
**Fljúgandi furðuhlutur** (skammst. **FFH**) eða **fljúgandi diskur** er óskýranlegt fyrirbæri, sem sést á sveimi á himninum eða á ratsjá. Fljúgandi furðuhlutir, oft disklaga, koma fyrir í vísindaskáldskap og eru þá yfirleitt farartæki vitsmunavera frá öðrum hnöttum.

Samkvæmt rannsókn Pentagon, sem nær yfir tímabilið 1945 til 2023, eru engir fljúgandi furðuhlutir utan úr geimi. Bæði Pentagon og NASA álykta að þau tæki sem notuð séu við skjalfestingu fljúgandi furðuhluta dugi ekki til að staðfesta uppruna þeirra.

## Tengill
# William Wordsworth

William Wordsworth
**William Wordsworth** (7. apríl, 1770 – 23. apríl, 1850) var enskt rómantískt skáld sem var, ásamt Samuel Taylor Coleridge, einn af upphafsmönnum stefnunnar. Þeir gáfu saman út ljóðasafnið *Lyrical Ballads* árið 1798 sem er af mörgum talið marka upphaf rómantíska tímabilsins.

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mars Reconnaissance Orbiter

Teikning af *Mars Reconnaissance Orbiter* að nota lofthjúpinn til að hægja ferð.
Mars Reconnaissance Orbiter er geimkönnunarfar NASA sem kannar yfirborð reikistjörnunnar Mars frá sporbaug. Geimfarinu var skotið á loft 12. ágúst 2005 og það komst á braut um Mars 10. mars 2006. Þá voru þrjú önnur geimför á braut um Mars: *Mars Global Surveyor*, *Mars Express* og *2001 Mars Odyssey*, og tveir marsbílar á yfirborðinu: *Spirit* og *Opportunity*. *Mars Global Surveyor* og *Spirit* hafa síðan hætt að senda gögn.

*Mars Reconnaissance Orbiter* er með fjölda rannsóknartækja eins og litrófsmæli og ratsjá sem eru notuð til að greina landslag, jarðlög, steindir og ís á yfirborði Mars. Geimfarið fylgist líka með veðri. Það er með nýtt fjarskiptakerfi sem gerir því kleift að senda margfalt meiri gögn til jarðar en eldri geimkönnunarför. Gert er ráð fyrir að það muni halda áfram að starfa fram á 4. áratug 21. aldar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Innrautt ljós

Mynd af hundi, tekin með innrauðu ljósi.
**Innrautt ljós** eða **innrauð geislun** er rafsegulgeislun með lengri bylgjur en sýnilegt ljós en styttri en örbylgjur. Innrauða geislarófið byrjar á bylgjum sem eru örlítið lengri en rautt ljós (lengstu bylgjur sýnilegs ljóss), þannig að innrautt ljós er ekki sýnilegt mannsauganu. Almennt séð er innrautt ljós skilgreint sem bylgjulengdir á bilinu 780 nanómetrar til 1 millimetri. Innrauðu ljósi er oft skipt í fjærinnrautt ljós með lengri bylgjulengdir í hitageislun frá uppsprettum á jörðinni, og nærinnrautt ljós með styttri bylgjulengdir sem er hluti af geislarófi sólarinnar. Lengri innrauðar bylgjulengdir (30-100 μm) eru stundum taldar með terahertz-geislun. Nær öll svarthlutargeislun frá hlutum við stofuhita er innrauð geislun. Líkt og önnur rafsegulgeislun hefur innrauð geislun orku og skriðþunga og hefur tvígildan eiginleika bæði bylgja og einda (ljóseinda).

Lengi var vitað að eldur gæfi frá sér ósýnilegan hita. Árið 1681 gerði franski eðlisfræðingurinn Edme Mariotte tilraun sem sýndi fram á að þótt gler hleypti sólarljósi í gegnum sig, hindraði það hitageislun. Árið 1800 uppgötvaði stjörnufræðingurinn William Herschel að innrauð geislun er tegund af rafsegulgeislun með minni orku en rautt ljós á geislarófinu, með því að mæla áhrif hennar á hitamæli. Rannsóknir Herschels leiddu í ljós að aðeins meira en helmingur orku sólarinnar næði til jarðar sem innrauð geislun. Munurinn á innrauðri geislun sem sólin gefur frá sér og sem jörðin drekkur í sig hefur mikil áhrif á loftslag jarðar.

Sameindir gefa frá sér eða taka upp innrauða geislun þegar snúningur eða titringur þeirra breytist. Hún örvar titring í sameindum með því að breyta tvípólsvægi þeirra, svo hægt er að nota hana til að mæla orkustig sameinda með rétta samhverfu. Innrauð litrófsgreining mælir upptöku og útgeislun ljóseinda á innrauðum bylgjulengdum.

Innrautt ljós er hagnýtt í iðnaði, vísindum, hernaði, viðskiptum og lækningum. Nætursjóntæki sem nota nærinnrauða lýsingu gera fólki kleift að fylgjast með dýrum án þess að þau verði neins vör. Innroðastjörnufræði notar sjónauka með skynjurum til að greina hluti eins og reikistjörnur í gegnum sameindaský, og til að skoða rauðvikshluti frá upphafsdögum alheimsins. Innrauðar hitamyndavélar eru notaðar til að greina hitatap í einangruðum kerfum, skoða blóðflæði í húðinni, skipuleggja slökkvistörf, og til að greina ofhitnun í rafhlutum. Í hernaði er innrautt ljós notað við að finna skotmörk, eftirlit, nætursjón, miðun og rakningu. Myndavélar með innroðaskynjara eru notaðar í leit og björgun í myrkri og í vatni. Fólk með eðlilegan líkamshita gefur frá sér geislun með bylgjulengd í kringum 10 μm. Meðal annarra nota eru greining á varmanýtingu, umhverfiseftirlit, eftirlit í iðnaðarmannvirkjum, leit að ólöglegum kannabisverksmiðjum, fjarhitagreining, skammdræg þráðlaus samskipti (til dæmis í fjarstýringum), litrófsgreiningar og veðurspár.

## Tilvísanir

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*