Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gregoríska tímatalið

*Kosningavaka* eftir William Hogarth. Neðarlega hægra megin sést svart blað með áletruninni „*Give us our eleven days*“ („Skiliði ellefu dögunum“) gegn upptöku gregoríska tímatalsins sem gerðist 1752.
**Gregoríska tímatalið** (einnig kallað **nýi stíll** eða **gregoríanska tímatalið**) er tímatal sem innleitt var í katólskum löndum árið 1582 og kennt er við Gregoríus 13. páfa. Tímatalið tók við af rómverska tímatalinu, sem oftast er kallað júlíska tímatalið eða „gamli stíll“ og kennt við Júlíus Sesar, en mikil skekkja var orðin í því.

Leiðréttingin var miðuð við vorjafndægur og gekk út á það að felldir voru niður 10 dagar árið sem það var tekið í notkun og kom þá 15. október í stað 5. október. Eingöngu fjórða hvert ár varð hlaupár og það aldamótaár sem talan 400 gengur upp í, í stað allra aldamótaára áður. Þannig var 1900 ekki hlaupár, en 2000 var það. Bæði hefðu verið hlaupár í gamla stíl.

Í löndum annara kirkjudeilda tók sums staðar upp undir tvær aldir að koma breytingunni á og flestar deildir austurkirkjunnar hafa ekki enn tekið það upp. Því hefur til að mynda jóladagur þeirra á 20. öld verið þann 6. janúar vegna skekkjunnar sem er í júlíanska tímatalinu, en ekki 25. desember eins og í því gregoríska.

Gregoríska tímatalið var tekið upp á Íslandi árið 1700 ásamt nokkrum fleiri ríkjum mótmælenda í Evrópu. Var skekkjan þá orðin 11 dagar frá júlíska tímatalinu, en hafði verið 10 dagar þegar tímatalið var fyrst tekið í notkun árið 1582. Á Íslandi og Færeyjum var kveðið á um breytinguna í konungsbréfi dagsettu 10. apríl 1700. Þá voru 11 dagar felldir niður úr árinu, þannig að 28. nóvember kom í stað 17. nóvember. Danmörk og Noregur höfðu hins vegar tekið upp nýja tímatalið í febrúar, þannig að 1. mars kom í stað 19. febrúar. Svíar og Finnar tóku nýja dagatalið upp árið 1753. Síðasta landið í Evrópu sem tók upp nýja tímatalið var Grikkland árið 1923.

## Tilvísanir
# Suður-Ástralía

**Suður-Ástralía** er eitt af sex fylkjum Ástralíu. Fylkið nær yfir miðjan suðurhluta meginlandsins. Það var upprunalega hluti nýlendunnar Nýja-Suður Wales, en varð sérstök nýlenda árið 1836. Nýlendan Suður-Ástralía náði þá einnig yfir Norðursvæðið en það var skilið frá henni árið 1911. Höfuðborg fylkisins er Adelaide og íbúar þess rúm ein og hálf milljón. Landslagið er að miklu leyti fjöllótt og lítt gróið, jafnvel eyðimörk þegar komið er mjög norðarlega. Við tvo flóa (St. Vincent og Spencer) og í árdal Murrayfljótsins í suðvesturhluta fylkisins er þó afar frjósamt land. Þar er meðal annars helsta vínræktarsvæði Ástralíu enda loftslagið mjög svipað því sem gerist við Miðjarðarhaf. Helstu atvinnuvegir fylkisins eru þjónusta og iðnaður.

  *Þessi Ástralíugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tamning

Hundar og sauðfé voru meðal fyrstu tegunda sem maðurinn tamdi.
**Tamning** er það að venja dýr eða jurt við umsjón mannsins. Yfirleitt kemur ræktun við sögu, þar sem þau dýr eru valin til undaneldis, sem best láta að stjórn.

Ástæður tamningar eru margbreytilegar en þar á meðal eru fæðuöryggi og verðmæti afurða, svo sem ullar og skinns, auk þess sem húsdýr gagnast manninum á margvíslegan hátt, þar á meðal í hernaði og í vinnu. Enn fremur hafa menn félagsskap af gæludýrum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Múmía

Smurð múmía frá Egyptalandi hinu forna í Louvre safninu í París.
**Múmía** er varðveittur líkami eða hluti af líkama löngu dáins fólks eða dýra þar sem húð og líffæri hafa verið varðveitt með sérstökum efnum eða varðveist í miklum kulda, afar þurru lofti eða lofttæmi þannig að rotnun stöðvast ef múmía er varðveitt í köldu og þurru rými. Stundum er hugtakið múmía skilgreind þannig að eingöngu er átt við lík sem hafa verið meðhönduð með efnum í þeim tilgangi að varðveita líkamann. Stundum er múmía hefur einnig verið notað um lík fólks og dýra sem hafa þornað upp og varðveist vegna aðstæðna í náttúrunni.

Fjölmargar múmíur hafa fundist frá Egyptalandi hinu forna. Yfir ein milljón dýramúmía hafa fundist í Egyptalandi og þar á meðal kattamúmíur og múmíur af hinum heilaga Íbis fugli. Einnig hafa varðveist múmíur frá löndum þar sem loftslag er mjög þurrt. Elsta múmían sem fundist hefur er mannshöfuð sem talið er 6000 ára en það fannst árið 1936 í Suður-Ameríku.
# Ilpunktur

Hvirfilpunktur (enska: *zenith*) og ilpunktur (enska: *nadir*) sjást á þessari skýringarmynd frá sjónarhóli athuganda
**Ilpunktur** (eða **lágpunktur himins**) er sá punktur himins, sem er beint fyrir neðan athuganda (með stjörnuhæð -90°). Gagnstæður punktur nefnist hvirfilpunktur, en báðir punktarnir eru á hábaugi.

## Tengt efni

* Miðbaugshnit
* Sjónbaugshnit
* Sólbaugshnit

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Díana (gyðja)

Rómversk stytta af Díönu.
**Díana** var veiðigyðja í rómverskri goðafræði. Hún samsvaraði grísku gyðjunni Artemis. Díana var tvíburasystir Apollons. Þau fæddust á eynni Delos. Rómverjar töldu Díönu vera dóttur Júpíters og Latonu.

  *Þessi fornfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tunglmyrkvi

**Tunglmyrkvi** nefnist það þegar sól, jörð og tungl mynda beina línu í þessari röð. Þá gengur tunglið inn í skugga jarðarinnar og myrkvast af þeim sökum. Sá sem staddur væri á yfirborði tunglsins sæi myrkvann sem sólmyrkva, því að jörðin skyggði þá á sólina frá honum séð.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Tunglmyrkvi Geymt 18 ágúst 2011 í Wayback Machine
* Stjörnufræðivefurinn: Almyrkvi á tungli 21. desember 2010 Geymt 22 febrúar 2011 í Wayback Machine

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Forsetatilskipanir í Bandaríkjunum

**Forseti Bandaríkjanna** hefur valdheimild til að gefa út **forsetatilskipanir** en það eru tilskipanir í nafni framkvæmdarvaldsins og þurfa ekki samþykki Bandaríkjaþings. Franklin D. Roosevelt er sá forseti sem hefur gefið út langflestar forsetatilskipanir en hann gaf út alls 3721 forsetatilskipun í embættistíð sinni. Donald Trump er hins vegar sá forseti sem hefur gefið út flestar forsetatilskipanir fyrstu 100 daganna í embætti en hann hefur gefið út alls 225 forsetatilskipanir síðan hann tók við embætti öðru sinni í janúar 2025 en áður átti Franklin D. Roosevelt það met en hann gaf út 99 forsetatilskipanir fyrstu 100 daganna sína í embætti 1933.

## Tilvísanir
# Bandaríska landgönguliðið

Bandarískir landgönguliðar á brynvörðum láðs- og lagarbíl í Djibútí 2010.
**Bandaríska landgönguliðið** er landgöngulið innan Bandaríkjahers sem fæst við innrásarhernað og láðs- og lagarhernað með samþættum hergögnum. Landgönguliðið hefur sitt eigið fótgöngulið, stórskotalið, herflugsveit og sérsveit. Landgönguliðið heyrir undir Varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna og er einn af sex heröflum Bandaríkjahers.

Landgönguliðið var stofnað sem hluti af Bandaríkjaflota árið 1834.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ungverska

| Ungverska *Magyar* |
| --- |
| **Málsvæði** | Ungverjaland, Slóvakía, Rúmenía, Serbía, Austurríki, Slóvenía, Króatía, Úkraína |
| **Fjöldi málhafa** | 13 milljónir |
| **Sæti** | 57 |
| **Ætt** | Úrölsk mál
 Finnsk-úgrísk tungumál (umdeilt)
  Úgrísk tungumál  |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `hu` |
| **ISO 639-2** | `hun` |
| **SIL** | `hun` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

Ungverska í Evrópu
**Ungverska** er finnsk-úgrískt tungumál sem er talað í Ungverjalandi og nokkrum nágrannaríkjum. Það tilheyrir úrölsku tungumálafjölskyldunni.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Zíonismi

**Zíonismi** (einnig ritað **síonismi**) er stefna í stjórnmálum, sem telur að gyðingar eigi rétt á eigin landi, *Fyrirheitna landinu*. Stefnan er afbrigði þjóðernishyggju og á sér djúpar rætur í gyðingdómi. Zíonisma óx fiskur um hrygg eftir útkomu bókar ungverska blaðamannsins Theodor Herzl, *Gyðingaríkið*, árið 1896. Eftir stofnun Ísraelsríkis 1948 hafa fylgjendur stefnunnar stutt ríkið. Fylgjendur stefnunnar eru andvígir því að gyðingar samlagist öðrum þjóðum og telja að gyðingar um víða veröld eigi að snúa til Ísrael til að komast undan mismunun vegna gyðingahaturs.

Árið 1903 kom út í Rússlandi rit að nafni *Gjörðabækur öldunga Zíons*. Það var þýtt á ótal tungumál og hlaut mikla útbreiðslu. Ritið lýsir áætlunum gyðinga til að ná heimsyfirráðum og er falsað. Því var tekið sem ófölsuðu af nasistum í Þýskalandi sem og víðar, til að mynda í Bandaríkjunum þar sem bílaframleiðandinn Henry Ford dreifði hálfri milljón eintaka um Bandaríkin á þriðja áratugnum. Ritið ól mjög á kenningum um heimsyfirráðastefnu gyðinga.

Eftir helförina naut zíonismi mikillar hylli á Vesturlöndum, ekki síst í BNA, sem eiga sterk tengsl við Ísraelsríki, bæði efnahagsleg og stjórnmálaleg. Stefnan nýtur þó lítillar hylli í íslamsríkjum og er víða fordæmd þar. Eftir ólgu í Palestínu síðustu áratugi 20. aldar hefur gagnrýni Vesturlanda á zíonisma aukist og telja gagnrýnendur zíonisma vera heimsvaldastefnu, byggða á kynþáttahyggju.

  *Þessi stjórnmálagrein  sem tengist trúarbrögðum er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# CGS-kerfi

**CGS-kerfi** er gamalt kerfi mælieininga, sem byggðist á grunneiningunum sentimetra (*cm*), grammi (*g*) og sekúndu (*s*). SI-kerfið hefur að mestu komið í stað cgs-kerfisins.

## Afleiddar mælieiningar

* bar (þrýstingur)
* biot (rafstraumur)
* dyn (kraftur)
* erg (orka)
* gauss (G) og oersted (Oe) (segulsviðsstyrkur)
* kayser (öldunúmer)
* maxwell (segulfæðisstyrkur)
* poise (aflfræðileg seigja)
* statcoulumb (esu) (rafhleðsla)
* statvolt (statV) (rafspenna)

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kýrillískt stafróf

**Kyrillískt stafróf** er stafróf notað til að rita sex slavnesk mál: rússnesku, úkraínsku, hvítrússnesku, serbnesku, makedónsku og búlgörsku ásamt ýmsum tungumálum í fyrrverandi Sovétríkjunum.

Það er einnig notað af þeim þjóðum sem höfðu ekkert ritmál fyrr en Sovétmenn færðu þær nær nútímanum og einnig af þjóðum sem notuðust við önnur leturkerfi en skiptu yfir í kyrillískt letur á Sovéttímanum. Margar þessara þjóða hafa tekið upp annað leturkerfi eftir hrun Sovétríkjanna, t.d. latneskt letur eða ritmálið sem þær notuðu áður.

Kyrillíska stafrófið byggist á því gríska og er kennt við gríska trúboðann Kyrillos.

## Kyrillíska stafrófið

Hér sést kyrillíska stafrófið eins og það kemur fram í rússnesku:

| Kyrillískur bókstafur | Umritun í ensku | Umritun í íslensku | Athugasemdir |
| --- | --- | --- | --- |
| А а | a | a |  |
| Б б | b | b |  |
| В в | v | v |  |
| Г г | g | g |  |
| Д д | d | d |  |
| Е е | e, ye | e, je | „je“ eftir sérhljóði eða fremst í orði |
| Ё ё | e, yo | jo |  |
| Ж ж | zh | zh | (raddað sje-hljóð) |
| З з | z | *z* | (raddað s-hljóð) |
| И и | i | í |  |
| Й й | j | j |  |
| К к | k | k | (ófráblásið) |
| Л л | l | l |  |
| М м | m | m |  |
| Н н | n | n |  |
| О о | o | o |  |
| П п | p | p | (ófráblásið) |
| Р р | r | r |  |
| С с | s | s |  |
| Т т | t | t | (ófráblásið) |
| У у | u | ú |  |
| Ф ф | f | f |  |
| Х х | kh | kh | (líkt þýsku ch; dauft ach-hljóð, eða k í lykt) |
| Ц ц | ts | ts |  |
| Ч ч | ch | tsj |  |
| Ш ш | sh | sh |  |
| Щ щ | shch | stsj | (langt, mjúkt tje-hljóð) |
| Ъ ъ |  |  | (sýnir harðan framburð samhljóðans á undan) |
| Ы ы | y | y | (uppmælt i-hljóð) |
| Ь ь |  |  | (sýnir mjúkan framburð samhljóðans á undan) |
| Э э | e | e | (samsvarar dönsku æ) |
| Ю ю | yu, iu | jú |  |
| Я я | ya, ia | ja |  |

## Tilvísanir

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vélbúnaður

**Vélbúnaður** tölva er sá hluti sem er áþreifanlegur, eins og t.d. tölvukassinn, skjárinn, lyklaborðið og músin. Í tölvukassanum blasir við flókinn og smágerðari vélbúnaður. Meðtaldar eru einnig stafrænar rásir sem eru aðgreindar frá hugbúnaði tölvunnar sem keyrir innann vélbúnaðarins.

## Vélbúnaður einmenningstölvu

Innviði í dæmigerðri einmenningstölvu. 1: Skjár, 2: Móðurborð, 3: Örgjörvi, 4: Minnisraufar, 5. BIOS-raufar, 6: Aflgjafi, 7: Geisladiskadrif, 8: Disklingadrif
flestum heimilum samanstendur af eftirfarandi íhlutum:

* Móðurborð með raufum fyrir tölvuspjöld.
* Örgjörvi (CPU)
* Vifta - notðu til að kæla niður örgjörvann
* Vinnsluminni (RAM)
* Basic Input-Output System (BIOS)
* Aflgjafi - kassi sem inniheldur transista, spennu stjórnun og (oftast) kæliviftu.
* Harður diskur - fyrir geymslu á gögnum
* Skjákort

## Tengt efni

* BIOS
* Vinnsluminni
* Örgjörvi

## Heimildir

  *Þessi tölvunarfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Windows 98

Merki Windows 98
**Windows 98** er stýrikerfi, sem er ekki lengur stutt, með myndrænu viðmóti sem þróað var af Microsoft. Það var næsta útgáfan af Windows á eftir Windows 95. Það var gefið út til tölvuframleiðenda 15. maí 1998 og til almennings 25. júní 1998. Það tilheyrir Windows 9x-stýrikerfafjölskyldunni. Eins og undanfari þess er Windows 98 blandað 16- og 32-bita stýrikerfi og ræsingarferlið byggir á MS-DOS.

Windows 98 var leyst af hólmi af Windows 98 Second Edition (SE) sem kom út 5. maí 1999. Þar á eftir kom út Windows ME 14. september 2000. Vinnuheiti Windows 98 var *Memphis*.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Windows 98*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 25. júní 2019.

  *Þessi hugbúnaðargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Undirforrit

**Undirforrit** (**fall**, **aðferð** eða **stefja**) eru safn setninga í forritum sem eru endurnýtanlegar.

## Notkun undirforrita

Þau eru gagnleg ef við höfum forritsbút sem þarf að framkvæma oft. Við spörum pláss með því að geyma forritsbútinn á einum stað í minni. Forrit sem kallar á undirforrit þarf ekki að vita neitt um smáatriðin. Þetta eykur læsileika forrita.

## Kóðadæmi úr C og C++

Hérna er einfalt dæmi um undirforrit sem hefur eina færibreytu (tala) og skilar henni í öðru veldi með því að margfalda henni með sjálfri sér (tala \* tala):

```
 int ferningstala (int tala)
 {
 return (tala \* tala);
 }

```

þar sem það er skilgreint að undirforritið skili heiltölu eða int og að hún taki inn eina tölu sem er líka heiltala (þ.e. talan tala). Svo mætti kalla á þetta fall svona:

```
 int main()
 {
 int x, y; // Skilgreini heiltölurnar x og y
 y = 2; // Gef y gildið 2
 x = ferningstala(y);
 }

```

þar sem x er gefið gildið sem kemur úr undirforritinu ferningstala() þegar talan y er sett í gegnum það, talan y hefur þarna gildið WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 og er send í gegnum undirfallið sem margfaldar hana með sjálfri sér og því verður WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .

## Tengt efni

* Fall í stærðfræði
* Samsetning falla (tölvunarfræði)

## Heimild

* Kári Harðarson (2003).*Undirforrit*: Háskólinn í Reykjavík, Forritunarmál haustið 2003.
# Vélanám

**Vélanám** (e. machine learning) er undirgrein gervigreindar og tölvunarfræði sem snýst um aðferðir sem gera tölvum kleift að læra að leysa verkefni út frá gögnum einum saman. Fræðilegur grunnur vélanáms liggur í stærðfræði, tölfræði og taugalíffræði.

## Tenglar

* Spurningar á Vísindavef Háskóla Íslands með efnisorðinu vélanám

  *Þessi tölvunarfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Geisladiskur

Geisladiskur.
Logo.
**Geisladiskur** (ensku: *compact disc*, skammstafað **CD**) er gagnadiskur, sem einkum er notaður til að geyma tónlist. Diskurinn er jafnstór að flatarmáli og mynddiskur (einnig kallaður DVD), en getur að hámarki geymt um 780 megabæt, sem er um það bil einn sjötti af því gagnamagni sem eldri mynddiskar geta geymt. Geislanum sem les geisladiska er miðað undir geisladiskinn, og hann les diskinn frá miðju og út að brún.

## Heimildir

## Tenglar

* „Hvernig les geislaspilari af geisladisk?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvort eru geisladiskar lesnir ofan frá eða neðan í geislaspilurum?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hversu lengi geymast gögn á geisladiskum?“. (upprunalega hljóðaði spurningin „Geymsluþol gagna á CD diskum, segulböndum og hörðum diskum? Ég las einhvers staðar mér til hrellingar að geymsluþol CD og harðdiska væri aðeins nokkur ár, en ég hefi komið miklu magni gamalla ljósmyndafilma yfir á CD diska. Hvað er til í þessu?“). *Vísindavefurinn*.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bambus

| Bambus |
| --- |
|  Bambusskógur í Kyoto í Japan |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Jurtaríki (*Plantae*)  |
| Fylking: | Dulfrævingar (*Magnoliophyta*)  |
| Flokkur: | Einkímblöðungar (*Liliopsida*)  |
| Ættbálkur: | Grasættbálkur (*Poales*)  |
| Ætt: | Grasaætt (*Poaceae*)  |
| Undirætt: | *Bambusoideae* Luerss. (1893) |

 |
| Fjölbreytni |
| >1,400 tegundir i 115 ættkvíslum |
| Yfirættir |
| * Arundinarieae
* Bambuseae
* Olyreae
 |
| Samheiti |
| * Olyroideae Pilg. (1956)
* Parianoideae Butzin (1965)
 |

**Bambus** (fræðiheiti: *Bambusoideae*) er undirætt stórvaxinna hitabeltisjurta af grasaætt með holum stönglum.

## Skipting í ættflokka

Ættartré bambus innan BOP clade grasa, eins og lagt hefur verið til með rannsóknum á grasaættinni (Poaceae) í heild og á bambus sérstaklega..

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| BOP clade |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Bambusoideae** |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
Bambuseae (viðarkenndur hitabeltis bambus) |
|   |
|   |
Olyreae (jurtkenndur bambus) |
|   |

 |
|   |
|   |
Arundinarieae (viðarkenndur bambus frá tempraða beltinu) |
|   |

 |
|   |
|   |
Pooideae |
|   |

 |
|   |
|   |
Oryzoideae |
|   |

 |
|   |

## Útbreiðsla

Útbreiðsla bambus
Bambustegundir finnast í mismunandi loftslagi, frá köldum fjöllum til heitra hitabeltissvæða. Þær vaxa þvert yfir Austur-Asíu, frá 50°N á Sakhalin til Norður-Ástralíu og vestur til Himalajafjalla á Indlandi. Einnig vaxa þær í Afríku sunnan Sahara og í Ameríku frá suðvesturríkjum Bandaríkjanna suður til Argentínu og Síle, með suðurmörk útbreiðslu við 47°S. Á meginlandi Evrópu er ekki vitað um neinar innlendar bambustegundir.

## Ræktun og nytjar

Bambus er ræktaður um nær allan heim, bæði til skrauts og nytja (viður, pappír, trefjar í fatnað, grasalækningar og fæða).
Á Íslandi hefur gulbambus verið ræktaður í áratugi. Tegundir af ættkvíslinni Phyllostachys þola margar hverjar allt að -20°C.

## Vaxtargerðir

Aðallega eru til tvær vaxtargerðir af bambus, annaðhvort hnausavöxtur(ekki ágengur) eða skriðull vöxtur. Hnaustegundirnar, eins og til dæmis í ættkvíslinni *Fargesia*, vaxa í stórum og þéttum hnausum og breiðast tiltölulega hægt út. Rótarkerfi hvers hnauss getur verið víðáttumikið og keppt kröftuglega við nærliggjandi plöntur. Skriðull bambus, eins og í ættkvíslinni *Phyllostachys,* getur hins vegar verið mjög ágengur og tekið yfir stór svæði á stuttum tíma.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Íslenska útrásin

**Íslenska útrásin** var tímabil í fjármálasögu Íslands sem má segja að hafi hafist nálægt aldamótunum 2000 og kann að hafa lokið í lok september eða byrjun október 2008. Forsendur útrásarinnar voru einkavæðing bankanna, lagasetning sem var hagstæð fyrir fjárfestingar, mikið framboð af ódýru lánsfjármagni á alþjóðamörkuðum og ákvæði í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sem kveða á um frjálst flæði fjármagns. Loks ber að geta efnahagsþenslu vegna stóriðjuuppbyggingar, ekki síst á Kárahnjúkum. Þegar íslenskir fjárfestar höfðu eignast stæðileg fjármálafyrirtæki fóru þeir að fjárfesta í miklum mæli erlendis.

Meðal áberandi fjárfestinga voru erlend flugfélög, eins og Sterling, lyfjafyrirtæki og símafyrirtæki í Austur-Evrópu, og ýmsar verslanir, verslanakeðjur og önnur fyrirtæki, einkum í Bretlandi (t.d. Debenhams, Woolworths, Hamleys o.fl.) og Danmörku (Magasin de Nord, Royal Unibrew o.fl.)

Fjárfestarnir -- þar á meðal Jón Ásgeir Jóhannesson, Hannes Smárason og Björgólfur Thor Björgólfsson -- efnuðust hratt á fjárfestingum, lifðu hátt og voru oft kallaðir „útrásarvíkingarnir“, „þotulið“ (eftir einkaþotum þeirra) og fleira slíkt.

Á meðan allt virtist leika í lyndi þóttust sumir sjá að ekki væri allt sem sýndist. Þannig tjáðu ýmsir innlendir og erlendir hagfræðingar sig um hagkerfið og að það væri ekki stöðugt, m.a. vegna þess að það væri svo smátt, Seðlabankinn þar með talinn, að það gæti ekki staðið á bak við alla bankastarfsemina sem íslenskir bankar voru með erlendis.

Fyrsta bakslagið var sennilega stórt gengisfall krónunnar upp úr miðjum marsmánuði 2008. Sumir kenndu erlendum vogunarsjóðum um að hafa tekið stöðu gegn gengi krónunnar til að hagnast á falli þess. Aðrir kenndu bönkunum um og bentu á að vegna mikillar gjaldeyriseignar hefðu þeir grætt á fallinu. Loks voru þeir sem kenndu stefnu stjórnvalda um, að þenslan (aðallega vegna byggingar Kárahnjúkavirkjunar) hefði einfaldlega gert krónuna veika fyrir og þannig boðið hættunni heim.

Eftir nokkurra mánaða erfiðleika í efnahagsmálum, kom stærsti skellurinn þegar kreppa skall á haustið 2008. Fjármálafyrirtækin reyndust þá ekki öll vera eins vel undir hana búin. Íslensk yfirvöld yfirtóku þannig Glitni þann 29. september og Landsbankann og Kaupþing fáum dögum seinna.

## Sjá einnig

* Efnahagskreppan á Íslandi 2008

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*