Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tom Hiddleston

Hiddleston (2012)
**Thomas William "Tom" Hiddleston** (fæddur 9. febrúar 1981 í London) er enskur leikari. Hann gekk í Cambrigde háskóla þar sem hann lærði forn fræði, latínu og grísku. Hann fór síðan í Royal Academy of Dramatic Art (RADA) í London.

Tom lék Loka í Marvel-myndinni Thor (2011), Captain Nicholls í mynd Stevens Spielberg War Horse (2011) og Freddie Page í bresku dramamyndinni The Deep Blue Sea með Rachel Weisz. Einnig lék hann F. Scott Fitzgerald í mynd Woody Allen Midnight in Paris (2011). Hann endurtók leik sinn sem Loki í The Avengers (2012) og í framhaldsmyndinni Thor: The Dark World.

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Leonard Nimoy

| Leonard Nimoy |
| --- |
| Leonard Nimoy árið 2011 |
| Upplýsingar |
| Fæddur | Leonard Simon Nimoy 26. mars 1931(1931-03-26)  Boston í Massachusetts |
| Dáinn | 27. febrúar 2015 (83 ára) Los Angeles í Kalifornía |
| Þjóðerni | Bandaríkin |
| Störf | Leikari, leikstjóri, handritshöfundur, söngvari |
| Ár virkur | 1951–2015 |
| Maki | Sandra Zober (1954–1987) Susan Bay (1988–2015) |
| Börn | 2 |

**Leonard Simon Nimoy** (f. 26. mars, 1931 í Boston – d. 27. febrúar, 2015 í Los Angeles) var bandarískur leikari, kvikmyndaframleiðandi, skáld, söngvari og ljósmyndari. Nimoy var þekktastur fyrir að leika persónuna Spock í upphaflegu sjónvarpsþáttaröðinni Star Trek (1966–69) og leik sinn í fjölda kvikmynda og sjónvarpsþátta. Auk þess gaf hann út nokkrar hljómplötur.

Nimoy sem Spock ásamt leikaranum William Shatner sem James T. Kirk skipstjóra geimskipsins *USS Enterprise* í Star Trek sjónvarpsþáttunum árið 1968.
## Tenglar

* Leonard Nimoy á Internet Movie Database

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1443

Skanderbeg (Gjergj Kastrioti), þjóðhetja Albana.
Árið **1443** (**MCDXLIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Þrjátíu stór frönsk fiskiskip að veiðum við Ísland.

Fædd
**Dáin Oddur Þórðarson leppur, lögmaður sunnan og austan.

## Erlendis

* 28. nóvember - Orrustan við Nis. Jóhann Hunyadi og Albanar undir stjórn Skanderbegs unnu sigur á Tyrkjum.
* Kristófer af Bæjaralandi krýndur konungur Danmerkur í Ribe.

Fædd
* 23. febrúar - Matthías Corvinus, konungur Ungverjalands (d. 1490).
* 31. maí - Lafði Margrét Beaufort, móðir Hinriks 7. Englandskonungs (d. 1509).
* 5. desember - Júlíus II páfi (d. 1513)
* 17. maí - Játmundur jarl af Rutland, sonur Ríkharðs hertoga (d. 1460).

Dáin
* 14. mars - Jóhann hertogi af Pfalz-Neumarkt, faðir Kristófers af Bæjaralandi (d. 1383).
# Línuletur B

Línuletur B varðveitt á leirtöflu.
**Línuletur B** er letur sem notað var til að skrifa forngrísku seint á bronsöld, þó nokkru áður en gríska stafrófið var fundið upp. Það féll í gleymsku með falli Mýkenumenningarinnar.

Línuletur B var atkvæðaróf, byggt á eldra myndletri og hefur um 200 tákn. Það var óráðið fram undir miðja 20. öld en á árunum 1951 til 1953 tókst þeim Michael Ventris og John Chadwick að ráða letrið. Línuletur B var þróað úr Línuletri A, sem enn er óráðið en það var ritmál mínóísku menningarinnar á Krít fyrir daga Mýkenumenningarinnar og var ekki notað til að skrifa neina forngríska mállýsku.

## Tengt efni

* Fæstosdiskurinn
* Línuletur A
* Línuletur C

## Ítarefni

* Chadwick, John. *The Mycenaean World* (Cambridge: Cambridge University Press, 1976).
* Chadwick, John. *The Decipherment of Linear B* (Cambridge: Cambridge University Press, 1958, 2. útg. 1990).
* Hooker, J.T. *Linear B: An Introduction* (London: Bristol Classical Press, 1980).
* Palmer, Leonard R. *The Greek Language* (Faber & Faber, 1980).
* Ventris, Michael og Chadwick, John. *Documents in Mycenaean Greek* (Cambridge: Cambridge University Press, 1965, 2. útg. 1973).
# Bong Joon-ho

| Bong Joon-ho |
| --- |
| 봉준호 |
| Bong Joon-ho árið 2017. |
| Fæddur | 14. september 1969 (1969-09-14) Bongdeok-dong í Nam-gu í Daegu í Suður-Kóreu |
| Störf | Leikstjóri handritshöfundur framleiðandi |
| Maki | Jung Sun-young (g. 1995) |
| Börn | 1 |

**Bong Joon-ho** (kóreska: 봉준호; f. 14. september 1969) er suðurkóreskur kvikmyndaleikstjóri, framleiðandi og handritshöfundur. Árið 2019 hlaut hann Gullpálmann á Kvikmyndahátíðinni í Cannes fyrir kvikmynd sína *Sníkjudýrin*.

## Kvikmyndaskrá

### Kvikmyndir í fullri lengd

| Ár | Upprunalegur titill | Íslenskur titill |
| --- | --- | --- |
| 2000 | *Flandersui gae* |  |
| 2003 | *Salinui chueok* |  |
| 2006 | *Gwoemul* | *Hýsillinn* eða *Skrímslið* |
| 2009 | *Madeo* | *Móðir* |
| 2013 | *Snowpiercer* |  |
| 2017 | *Okja* |
| 2019 | *Gisaengchung* | *Sníkjudýrin* |
| 2025 | *Mickey 17* |  |
# Auckland

Svipmyndir.
Loftmynd af Auckland.
**Auckland** (maóríska:*Tāmaki*) er stærsta borg Nýja-Sjálands með um 1,5 milljón íbúa (2017). Borgin er á norðurströnd Norðureyjunnar og liggur á eiði.

Auckland var höfuðborg landsins frá 1841-1865 þegar Wellington var gerð að höfuðborg. Einn mesti íbúafjöldi frá Pólýnesíu/Kyrrahafi er í Auckland.

  *Þessi Nýja-Sjálandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fernando Henrique Cardoso

| Fernando Henrique Cardoso |
| --- |
| Cardoso árið 1999. |
|  |
| Forseti Brasilíu |
| **Í embætti** 1. janúar 1995 – 1. janúar 2003 |
| Varaforseti | Marco Maciel |
| Forveri | Itamar Franco |
| Eftirmaður | Luiz Inácio Lula da Silva |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 18. júní 1931 (1931-06-18)
Rio de Janeiro, Brasilíu |
| Þjóðerni | Brasilískur |
| Stjórnmálaflokkur | Jafnaðarmannaflokkurinn |
| Maki | Ruth Leite (g. 1953; sk. 2008) Patrícia Kundrát (g. 2014) |
| Börn | 3 |
| Háskóli | Háskólinn í São Paulo |
| Undirskrift |  |

**Fernando Henrique Cardoso** (fæddur 18. júní 1931), best þekktur sem **Fernando Henrique** eða **FHC**, gegndi embætti 34. forseta Brasilíu frá 1. janúar 1995 til 1. janúar 2003.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fyrirrennari: **Itamar Franco** |

|  |
| --- |
| **Forseti Brasilíu** |
| (1995 – 2003) |

 | Eftirmaður: **Lula da Silva** |

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 305

|  |  |
| --- | --- |
| Árþúsund: | 1. árþúsundið |
| Aldir: | * 3. öldin
* **4. öldin 5. öldin
 |
| Áratugir: | * 281–290
* 291–300
* **301–310 311–320
* 321–330
 |
| Ár: | * 302
* 303
* 304
* **305 306
* 307
* 308
 |

**305** (CCCV í rómverskum tölum) var 5. ár 4. aldar og almennt ár sem hófst á mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

## Atburðir

* 1. maí - Rómverski keisarinn Díókletíanus sagði af sér og flutti í höll sína í Salona (nú Split).
* Meðkeisarinn Maximíanus sagði af sér.
* Nýtt fjórmenningaveldi tók við völdum með Konstantíus 1. og Galeríus sem meðkeisara, og Flavíus Valeríus Severus og Maximínus Daza sem undirkeisara.
* Konstantínus og faðir hans, Konstantíus, héldu til Bretlands þar sem þeir börðust gegn Piktum.
* Maximínus Daza hóf ofsóknir gegn kristnum mönnum í Egyptalandi.
* Böð Díókletíanusar í Róm voru vígð.

## Fædd

## Dáin

* Katrín frá Alexandríu, kristinn dýrlingur.
# Netflix

Merki Netflix
**Netflix** er streymiþjónusta sem gerir manni kleift að horfa á kvikmyndir og sjónvarpsþætti á netinu. Fyrirtækið var stofnað árið 1997 og hóf að selja áskriftir árið 1999. Í upphafi var það leiguþjónusta þar sem fólk gæti fengið sent heim til sín DVD og skila þeim með pósti.

Árið 2007 byrjaði fyrirtækið að bjóða upp á streymimöguleikanum en þessu fylgdi mikil gróska. Frá og með 2015 voru áskrifendur að Netflix orðnir 60 milljónir um allan heim. Þjónustan er aðgengileg í 40 löndum.

Árið 2011 fór Netflix að framleiða sína eigin þætti, en sá fyrsti þeirra var *House of Cards* sem var fyrst sýndur árið 2013.

Árið 2016 varð Netflix aðgengilegt á Íslandi í fyrsta sinn án krókaleiða. Árið 2021 voru 66% heimila landsins með streymisveituna.

  *Þessi tæknigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*

## Tilvísanir
# Sumarólympíuleikarnir 2032

**Sumarólympíuleikarnir 2028** verða 35. sumarólympíuleikarnir. Þeir fara fram í Brisbane í Ástralíu frá 23. júlí til 8. ágúst 2032. Þetta verða þriðju sumarólympíuleikarnir sem fara fram í Ástralíu, en Melbourne og Sydney hafa áður haldið leikana 1956 og 2000.

Brisbane var sjálfkjörin á fundi Alþjóðaólympíunefndarinnar þann 21. júní 2021 eftir að aðrar borgir höfðu ýmist horfið frá umsóknum sínum eða þær ekki taldar uppfylla skilyrði.
# Hlutabréfamarkaður

**Hlutabréfamarkaður** er fyrirtæki sem hefur aðstöðu fyrir verðbréfasala til að kaupa og selja birgðir og verðbréf. Frægt dæmi um hlutabréfamarkaði er NASDAQ.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Asíutígrarnir fjórir

Kort sem sýnir asíutígrana fjóra
**Asíutígrarnir fjórir** er heiti á löndunum Tævan, Hong Kong, Singapúr og Suður-Kóreu með vísun í þróað efnahagslíf þeirra og frjálsan markaðsbúskap. Í þessum löndum var gríðarmikill hagvöxtur mest af síðari hluta 20. aldar og þau voru öll orðin þróuð hátekjulönd í upphafi 21. aldar. Vöxturinn í Hong Kong og Singapúr er að mestum hluta vegna fjármálaþjónustu meðan vöxtur í Suður-Kóreu og Tævan hefur stafað af hátækniiðnaði. Samanlögð verg landsframleiðsla þessara landa var 3,81% af heimsframleiðslunni árið 2013. Til samanburðar var verg landsframleiðsla Bretlands á sama tíma 4,07% af heimsframleiðslunni.

Fjármálakreppan í Asíu árið 1997 hafði mjög neikvæð áhrif á efnahag allra þessara landa, sérstaklega Suður-Kóreu.

Mörg þróunarríki hafa reynt að líkja eftir efnahagsþróun asíutígranna. Malasía, Indónesía, Taíland og Filippseyjar eru stundum kölluð „tígrishvolparnir fjórir“ með vísun í það hvernig þau hafa hermt eftir útflutningsstefnu asíutígranna.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Java

Staðsetning Jövu
*Sjá Java (forritunarmál) fyrir umfjöllun um forritunarmálið.*
**Java** (indónesíska, javaíska, og súndíska *Jawa*) er indónesísk eyja, um 126.700 km² að stærð. Höfuðborg Indónesíu, Djakarta, er á eyjunni. Java er fjölmennasta eyja heims.

## Tengill

* Upplýsingar fyrir ferðamenn á Wikivoyage

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Argon

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Neon |   |
| Klór | **Argon** |  |
|   | Krypton |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | Ar |
| Sætistala | 18 |
| Efnaflokkur | Eðalgastegund |
| Eðlismassi | (við 273 K) 1,784 kg/m³ |
| Harka | *Óviðeigandi* |
| Atómmassi | 39,948 g/mól |
| Bræðslumark | 83,8 K |
| Suðumark | 87,3 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Gas |
| **Lotukerfið** |

 |

**Argon** er frumefni með efnatáknið **Ar** og sætistöluna 18 í lotukerfinu. Í andrúmsloftinu er um það bil 1% argon.

## Almenn einkenni

Argon er 2,5 sinnum uppleysanlegra í vatni en nitur sem hefur um það bil sömu leysni og súrefni. Þetta mjög svo stöðuga efni er lit- og lyktarlaust bæði í vökva- og gasformi.
Engin náttúruleg efnasambönd argons eru þekkt, sem er ein af ástæðum þess að það var áður kallað óvirkt gas. Vísindamenn við Háskólann í Helsinki lýstu myndun argonflúrsýru (HArF), sem er mjög óstöðugt efna samband vetnis, flúors og argons, árið 2000, en það hafa aðrir ekki staðfest.

Þótt engin *efna*sambönd argons hafi enn verið staðfest, getur argon myndað holefni í vatni þegar argonatóm festast í grind af vatnssameindum. Tölvuútreikningar hafa sýnt fram á að nokkur argonsambönd ættu að geta verið stöðug en sem stendur er engin leið þekkt til þess að búa þau til með efnasmíði.

## Notkun

Argon er notað í lýsingu því að það hvarfast ekki við glóðarþræði í ljósaperum, jafnvel við mjög hátt hitastig, og einnig í öðrum tilvikum þar sem óhentugt er að nota tvíatóma nitur sem óvirkt gas. Geta má um önnur not, svo sem:

* Argon er notað sem óvirkur gasskjöldur í mörgum tegundum rafsuðu.
* Sem óhvarfgjarnt hlífðarefni við framleiðslu á títani og öðrum hvarfgjörnum frumefnum.
* Sem verndandi lofthjúpur við ræktun kísil- og germankristalla.
* Samsætan argon-39 er til margvíslegra nota, einkum í rannsóknum á ískjörnum. Hún hefur einnig verið notuð við aldursgreiningu á grunnvatni.
* Í frystiskurðlækningaaðgerðum eins og til dæmis frystiafnámi, er argon í vökvaformi notað til að eyða krabbameinsfrumum.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Geðvirk lyf

Geðvirk lyf, rangsælis frá efra vinstra horni:

Kókaín, krakk, rítalín (*methylphenidate*), efedrín, MDMA, peyote, LSD, psilocybin, Salvia divinorum, diphenhydramine, berserkjasveppur, tylenol (inniheldur kódín), kódín, píputóbak, bupropion, kannabis, hass

**Geðvirk lyf** eru lyf, sem hafa tímabundin áhrif á hugarástand notandands og getur bæði átt við geðlyf, sem notuð eru til lækninga, eða fíkniefni og ofskynjunarlyf.
# Hrævareldar

**Hrævareldar** eða mýrarljós eru flöktandi ljós sem sjást að næturlagi yfir mýrum. Yfirleitt er þá metangas að brenna en það myndast við sundrun jurtaleifa í mýrum.

## Heimild

* „Hvað eru hrævareldar og hvar er þeirra getið í innlendum og erlendum heimildum?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Caravaggio

Andlitsmynd af Caravaggio eftir Ottavio Leoni frá því um 1621.
**Michelangelo Merisi da Caravaggio**, oftast kallaður **Caravaggio** (29. september 1571 – 18. júlí 1610) var ítalskur listmálari sem hafði gríðarleg áhrif á barokklist 17. aldar. Hann greindi sig frá uppstillingum manierismans og málaði dramatískar myndir sem einkenndust af natúralisma og leikrænni lýsingu með sterkum birtuskilum. Stíll Caravaggios varð vinsæll í nýbyggðum kirkjum gagnsiðbótartímans í Róm þar sem leitast var við að skapa raunsæja kirkjulist sem svar við siðbótinni.

Hann vann í Róm frá 1600 þar sem hann varð frægur að endemum fyrir drykkjuskap, spilafíkn og ólæti. Árið 1606 drap hann ungan mann í slagsmálum á krá og flúði í kjölfarið frá Róm þar sem hann var eftirlýstur. 1608 lenti hann aftur í slagsmálum á Möltu og aftur ári síðar í Napólí. Ári síðar lést hann úr sótthita að því er virðist í Porto Ercole í Toskana þar sem hann var á skipi á leið til Rómar til að fá náðun frá yfirvöldum. Ekki er vitað um afdrif líksins, né nákvæmlega hvernig, hvar og hvenær hann dó.

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dauði

Legsteinn yfir gröf í kirkjugarði.
**Dauði** eða **andlát** er endalok virkrar starfsemi lifandi veru. Ýmsar skilgreingingar eru til á dauða og þegar ekki er um að ræða læknisfræðileg inngrip fara þær í flestum tilvikum saman. Með tilkomu tækninnar hefur þó skilgreiningin á dauða orðið talsvert flóknari og mikilvægari.

Áður fyrr var oftast miðað við að dauði ætti sér stað þegar hjartsláttur og öndun voru ekki lengur til staðar. Með aðstoð læknisfræðinnar er nú oft hægt að endurræsa hjartað og öndunarfærin, svo nú eru þessi einkenni kölluð klínískur dauði.

Í nútímalæknavísindum er því oftast notað hugtakið heiladauði, sem er samsett mæling á því hvort heilastarfsemi er endanlega hætt og útilokað að koma henni af stað aftur.

Þegar allar lífverur af einhveri tegund deyja er talað um útdauða.

## Greining

### Merki dauða

Þegar dýr með jafnheitt blóð deyr gefa eftirfarandi merki til kynna að það sé dáið:

* Öndunarstopp: engin merki um öndun.
* Hjartastopp: engin merki um hjartslátt.
* Heiladauði: engin merki um taugavirkni.

Þegar dauði hefur átt sér stað gengur líkið í gegnum eftirfarandi stig:

* Náfölvi (*pallor mortis*) birtist 15-120 mínútum eftir andlátið.
* Líkkólnun (*algor mortis*) á sér stað yfir langan tíma þar til hitinn nær umhverfishita.
* Dauðastjarfi (*rigor mortis*) þar sem útlimir stífna og erfitt verður að hreyfa þá.
* Líkblettir (*livor mortis*) birtast þar sem blóð safnast fyrir í neðri hluta líksins.
* Úldnun hefst þegar örverur taka að brjóta vefi líkamans niður.
* Rotnun felur í sér upplausn líksins.
* Flensun þar sem allir vefir líkamans hafa leyst upp og aðeins beinagrindin er eftir.
* Steingerving þar sem úrfelling steinefna myndar mót af beinunum á löngum tíma.

Tímalína sem lýsir breytingum á mannslíkamanum eftir dauða.
## Tilvísanir

## Tengt efni

* Dauðinn, persónugervingur dauðans

## Tenglar

* Skilgreining dauðahugtaksins eftir Örn Bjarnason
* *Hvernig er að deyja?*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950 Geymt 28 júlí 2011 í Wayback Machine
* *Er dauðinn endir allrar tilveru mannsins?*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
* *Helvegur, dauðinn og lífið eftir hann*; grein í Vísi 1977

  *Þessi dauðagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lynn Margulis

Lynn Margulis árið 2005.
**Lynn Margulis** (fædd **Lynn Petra Alexander**; 5. mars 1938 - 22. nóvember 2011) var bandarískur þróunarlíffræðingur, rithöfundur og kennari. Hún var helsti talsmaður samlífisþróunar í samtímanum. Sagnfræðingurinn Jan Sapp skrifaði að „Nafn Lynn Margulis er jafntengt samlífi og nafn Charles Darwin er tengt þróunarkenningunni.“ Margulis breytti núverandi skilningi á þróun fruma með kjarna (nokkuð sem Ernst Mayr kallaði „hugsanlega mikilvægasta atburðinn í sögu lífsins“) með því að halda því fram að hún hafi verið afleiðing af samlífissamruna baktería. Margulis var einnig meðhöfundur Gajutilgátunnar ásamt breska efnafræðingnum James Lovelock, sem hélt því fram að jörðin virkaði sem eitt sjálfstýrt kerfi, og var einn helsti stuðningsmaður fimm ríkja flokkunar Robert Whittaker.

Allan feril Margulis átti starf hennar til að vekja mikla andstöðu (ein styrkumsókn frá henni fékk viðbrögðin „Rannsóknir þínar eru bull. Slepptu því að sækja hér um aftur.“) og tímamótagrein hennar, „On the Origin of Mitosing Cells“, birtist árið 1967 eftir að hafa verið hafnað af um fimmtán tímaritum. Þegar hún var enn ungur kennari við Boston-háskóla, var kenning hennar um að frumulíffæri, eins og hvatberar og grænukorn, hefðu eitt sinn verið sjálfstæðar bakteríur, að mestu hunsuð í á annan áratug og varð ekki almennt viðurkennd fyrr en hún var staðfest með erfðafræðirannsóknum. Margulis var kjörin meðlimur Bandarísku vísindaakademíunnar árið 1983. Bill Clinton forseti afhenti henni National Medal of Science árið 1999 og Linnean Society of London veitti henni Darwin-Wallace-verðlaunin árið 2008.

Margulis var harður gagnrýnandi nýdarwinisma. Afstaða hennar skapaði ævilanga deilu við leiðandi nýdarwiníska líffræðinga eins og Richard Dawkins, George C. Williams og John Maynard Smith. Kenningar Margulis um innanfrumusamlífi áttu sér fyrirrennara, allt aftur á miðja 19. öld; einkum Andreas Franz Wilhelm Schimper, Konstantin Mereschkowski, Boris Kozo-Polyansky (1890–1957) og Ivan Wallin. Margulis stuðlaði ekki aðeins að aukinni viðurkenningu framlags þeirra, heldur sá hún sjálf um fyrstu ensku þýðinguna á bók Kozo-Polyansky, sem kom út ári fyrir andlát hennar. Mörg af helstu verkum hennar sem ætluð voru almennum lesendahópi, voru samin með syni hennar Dorion Sagan.

Árið 2002 útnefndi tímaritið *Discover* Margulis eina af 50 mikilvægustu vísindakonum heims.

## Tilvísanir
# Kytrusveppir

| Kytrusveppir |
| --- |
|  Kytrusveppasýking á kartöflum. |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Svepparíki (Fungi)  |
| Fylking: | **Kytrusveppir** (Chytridiomycota)  |

 |
| Flokkar og ættbálkar |
| * Chytridiomycetes
	+ Chytridiales
	+ Cladochytriales
	+ Rhizophydiales
	+ Polychytriales
	+ Spizellomycetales
	+ Rhizophlyctidales
	+ Lobulomycetales
	+ Synchytriales
	+ Polyphagales
* Mesochytriomycetes
	+ Gromochytriales
	+ Mesochytriales
* Monoblepharidomycetes
	+ Monoblepharidales
	+ Harpochytriales
* Hyaloraphidiomycetes
	+ Hyaloraphidiales
* Sanchytriomycetes
	+ Sanchytriales
 |

**Kytrusveppir** (latína: Chytridiomycota) eru skipting sveppa. Latneska heitið er dregið af gríska χυτρίδιον *khytridion,* sem þýðir "lítill pottur" og á við um lögun gróhirslunnar sem geymir bifgróin.

Kytrusveppir eru talsvert ólíkir öðrum sveppum að mörgu leyti en þeir eiga þó sameiginleg einkenni með öðrum sveppum, til dæmis að mynda frumuvegg úr kítíni, þeir hafa baklæga svipu sem þeir nota til að synda, þeir soga upp næringuna sína, nota glýkógen sem forðanæringu og geta myndað lýsín með sérstöku nýsmíðunarferli (AAA-ferli).

Kytrusveppir eru rotverur. Þeir geta brotið niður tormeltanleg efni eins og kítín, sem finnst í frumuveggjum sveppa og í skeljum liðdýra, og keratín sem finnst í hári, hornum, nöglum og húð ýmissa hryggdýra, og geta því stundum verið sníklar. Rannsóknir á kytrusveppum stórjukust eftir að upp komst að kytrusveppurinn *Batrachochytrium dendrobatidis* orsakaði hrun í stofnum fjölda froskdýra og olli jafnvel útdauða sumra.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Járnöld

Endurgert járnaldarhús í járnaldarþorpinu í Óðinsvéum í Danmörku.
**Járnöld** er síðasta tímabilið í þriggja alda kerfinu til að flokka forsöguleg samfélög og kemur þannig á eftir steinöld og bronsöld. Nafnið vísar til þróunar í málmvinnslutækni þegar menn fundu upp tækni til að bræða járn sem hefur mun hærra bræðslumark en kopar. Venjulega er járnöld talin hefjast á 12. öld f.Kr. í Austurlöndum nær, Indlandi og Grikklandi hinu forna en hún hófst mun síðar í Mið- og Norður-Evrópu eða á 8. og 6. öld f.Kr. Járnöld lauk við upphaf sögulegs tíma þegar fornöldin hófst í Grikklandi um 776 f.Kr. eða við stofnun Rómar 753 f.Kr.

Á Norðurlöndunum er járnöldin talin ná frá 5. öld f.Kr. til upphafs víkingaaldar um miðja 8. öld e.Kr.

Tækni til að vinna járn var óþekkt í Ameríku og Ástralasíu þar til þessi svæði komust í kynni við Evrópubúa á landafundatímabilinu. Þar var því aldrei um neina járnöld að ræða.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Selena

**Selena** er mánagyðja í grískri goðafræði; hún er systir Helíosar. Listamenn hugsa sér hana sem konu með kyndil.

Á kvöldin ekur hún upp úr Ókeansstraumi á vagni, sem tveimur hvítum fákum er beitt fyrir. Rennur hún síðan skeið sitt um himinbogann. Hún er blíð og ófröm. Á laun á hún ástfarir við fagra yngissveina, sem hún kyssir í svefni. Einkum kveða skáldin unaðslega um ástir hennar og Endymíons, konungssonar frá Elis. Að bæn Selenu leyfir Seifur sveininum að ákveða hlutskipti sitt. Kýs hann ævarandi svefn í æsku og fegurð. Hvílir hann síðan sofandi í helli á Latmosfjalli í Karíu. Þangað læðist Selena stundum til þess að láta hrífast af fegurð hins sofandi sveins.

Í átrúnaðinum kvað aldrei neitt að Selenu með Grikkjum. Skáldin segja, að hún sé hvítörmuð og fagurlokkuð gyðja með skínandi ennishlað á höfði.

## Heimildir

* Jón Gíslason, *Goðafræði Grikkja og Rómverja*
# Bogmaðurinn

Stjörnukort sem sýnir Bogmanninn.
**Bogmaðurinn** (latína: *Sagittarius*) er eitt af stjörnumerkjum Dýrahringsins á suðurhimni. Bogmaðurinn er eitt af stjörnumerkjum fornaldar sem Kládíus Ptólmæos lýsti og er eitt af stjörnumerkjum nútímans. Tákn merkisins er ♐︎ og hann er oft sýndur sem kentár með dreginn boga. Hann liggur á milli Sporðdrekans og Naðurvalda í vestri og Steingeitarinnar og Smásjárinnar í austri.

Miðja Vetrarbrautarinnar liggur vestast í Bogmanninum á svæði sem nefnist Sagittarius A og inniheldur ofursvarthol. Átta björtustu stjörnur stjörnumerkisins mynda samstirnið „Teketilinn“. Bjartasta stjarnan er Kaus Australis eða ε Sagittarii, tvístirni í 143 ljósára fjarlægð frá Sólinni.

## Tenglar

* Bogmaðurinn á Stjörnufræðivefnum
# Gróður

**Gróður** eru lifandi verur sem tilheyra jurtaríkinu. Tré, grös, blóm og þörungar er allt gróður af ýmsu tagi. Það eru til um 350.000 gróðurtegundir, flokkað sem sjávargróður, landgróður, burknar o.s.frv.. Gróður þarf koltvísýring, sólarljós og vatn til ljóstillífunar, auk annarra næringarefna, til að lifa. Gróið land bindur því meiri koltvísýring heldur en gróðurlaust land (auðnir eða flög).

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*