# Austur-Tímor

|  |
| --- |
| **Lýð­stjórnar­lýð­veld­ið Tímor-Leste** |
| *Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e República Democrática de Timor-Leste* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
| **Kjörorð:** Unidade, Acção, Progresso (portúgalska) Eining, aðgerðir, framfarir |
| **Þjóðsöngur:Pátria* |
|  |
| **Höfuðborg** | Dili |
| **Opinbert tungumál** | tetum, portúgalska |
| **Stjórnarfar** | Lýðveldi
 |
| Forseti | José Ramos-Horta |
| Forsætisráðherra | Xanana Gusmão |
| **Sjálfstæði** | frá Portúgal |
|  • Viðurkennt | 28. nóvember 1975  |
|  • Endurheimt | 20. maí 2002  |
| **Flatarmál**  • Samtals  • Vatn (%) | 154. sæti 15.007 km² ~0 |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (2021)  • Þéttleiki byggðar | 153. sæti 1.340.513 78/km² |
| **VLF** (**KMJ**) | áætl. 2020 |
|  • Samtals | 5,315 millj. dala (180. sæti) |
|  • Á mann | 4.031 dalir (193. sæti) |
| **VÞL** (2019) |  0.606 (141. sæti) |
| **Gjaldmiðill** | bandaríkjadalur |
| **Tímabelti** | UTC+9 |
| **Þjóðarlén** | .tp |
| **Landsnúmer** | +670 |

**Austur-Tímor** eða **Tímor-Leste** er ríki í Suðaustur-Asíu. Það nær yfir eystri hluta eyjunnar Tímor, sem er stærst Litlu-Sundaeyja, útlenduna Oecussi-Ambeno á Vestur-Tímor (sem tilheyrir Indónesíu) og eyjarnar Atauro og Jaco. Landið hét áður Portúgalska Tímor þar til Indónesar réðust inn í landið árið 1975. Þeir héldu því til 1999 þegar landið fékk sjálfstjórn með fulltingi Sameinuðu þjóðanna. Landið fékk svo fullt sjálfstæði þann 20. maí 2002.

Portúgalir stofnuðu verslunarstaði á Tímor á 16. öld einkum vegna þess hve þar óx mikið af sandalviði. Nýlendan Portúgalska Tímor var stofnuð árið 1769 þegar Portúgalir stofnuðu borgina Dili. Alþjóðadómstóllinn í Haag staðfesti landamærin milli Portúgalska Tímor og vesturhlutans sem Hollendingar réðu yfir árið 1914. Í kjölfar Nellikubyltingarinnar í Portúgal árið 1974 hurfu Portúgalir frá nýlendunni sem leiddi til borgarastyrjaldar. Annar stríðsaðilinn, Fretilin, lýsti yfir stofnun sjálfstæðs ríkis 28. nóvember 1975. Indónesía gerði innrás í desember sama ár og lýsti Austur-Tímor 27. hérað Indónesíu í júlí árið eftir. Ofbeldi og kúgun einkenndu hernám Austur-Tímor og skæruliðahreyfingin Falintil barðist gegn hernámsliðinu allt til 1999. Blóðbaðið í Dili árið 1991 varð til þess að alþjóðasamfélagið snerist gegn Indónesíu og eftir fall Suhartos árið 1998 var ákveðið að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Austur-Tímor undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna. Sjálfstæði Austur-Tímor gekk formlega í gildi árið 2002.

Austur-Tímor er annað tveggja landa í Asíu þar sem meirihluti íbúa er kaþólskrar trúar. Um helmingur landsmanna er ólæs og 37,4% landsmanna eru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum. Efnahagur Austur-Tímor hefur þó vaxið hratt undanfarin ár. Helstu útflutningsafurðir landsins eru olía og gas, auk kaffis.

## Landfræði

Austur-Tímor liggur á mörkum Suðaustur-Asíu og Eyjaálfu. Eyjan Tímor er austust Litlu-Sundaeyja. Norðan við eyjuna eru Ombai-sund, Wetar-sund og Bandahaf. Tímorhaf skilur milli eyjunnar og Ástralíu í suðri. Indónesíska héraðið Austur-Nusa Tenggara liggur vestan við Austur-Tímor. Landið er 14.919 km2 að stærð. Efnahagslögsaga Austur-Tímor er 70.326 km2.

Stór hluti landsins er fjöll og hæsti tindur þess er Tatamailau (líka þekkt sem Ramelau-fjall) 2.963 metrar á hæð. Á eyjunni ríkir heitt og rakt hitabeltisloftslag með greinilegt regntímabil og þurrkatímabil. Höfuðborgin, stærsta borgin og aðalhafnarborgin er Dili, en önnur stærsta borgin er Baucau á austurhluta eyjunnar. Austur-Tímor er milli 8. og 10. breiddargráðu suður og 124. og 128. lengdargráðu austur.

Austasti hluti Austur-Tímor eru Paitchau-fjöll og stöðuvatnið Ira Lalaro þar sem fyrsta náttúruverndarsvæði landsins er, Nino Konis Santana-þjóðgarðurinn. Þar er að finna síðustu leifarnar af þurrum hitabeltisskógi í landinu. Þar lifa margar einstakar jurta- og dýrategundir og mannabyggð er dreifð. Undan norðurströndinni eru mörg kóralrif sem eru talin í hættu.

## Stjórnmál

Xanana Gusmão, fyrsti forseti Austur-Tímor eftir að hernámi Indónesíu lauk.
Forseti Austur-Tímor er þjóðhöfðingi landsins og er kosinn í beinum kosningum til fimm ára. Vald forseta er takmarkað, en hann skipar forsætisráðherra og hefur neitunarvald gagnvart löggjöf. Í kjölfar þingkosninga skipar forsetinn oftast leiðtoga þess flokks sem unnið hefur meirihluta þingsæta sem forsætisráðherra Austur-Tímor og ríkisstjórn samkvæmt ráðleggingum hans. Forsætisráðherrann er stjórnarleiðtogi.

Þing Austur-Tímor kemur saman í einni deild. Þingmenn eru kjörnir í almennum kosningum til fimm ára í senn. Fjöldi sæta er breytilegur frá 52 til 65. Stjórnarskrá Austur-Tímor er byggð á stjórnarskrá Portúgals. Uppbygging innlendrar stjórnsýslu og stofnana er enn á frumstigi. Meðal helstu stofnana eru Ríkislögregla Austur-Tímor, Flugmáladeild Austur-Tímor og Innflytjendastofnun Austur-Tímor.

Ríkislögregla Austur-Tímor var stofnuð af Sameinuðu þjóðunum árið 2002, áður en landið fékk fullveldi, til að viðhalda lögum og reglu í landinu.

### Stjórnsýslueiningar

Austur-Tímor skiptist í fjórtán sveitarfélög (*municípios*) sem aftur skiptast í 66 stjórnsýslumiðstöðvar (*postos administrativos*), 452 þorp (*sucos*) og 2.233 hverfi (*aldeias*).

Sveitarfélög Austur-Tímor

1. Oecusse
2. Liquiçá
3. Dili
4. Manatuto
5. Baucau
6. Lautém
7. Bobonaro
8. Ermera
9. Aileu
10. Viqueque
11. Cova Lima
12. Ainaro
13. Manufahi
14. Atauro

## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*