Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fornenska

**Fornenska** (*Englisc*) var germanskt tungumál sem varð til úr máli Saxa og Engla, sem komu til Englands nokkru eftir að Rómverjar hurfu þaðan. Saxar og Englar komu frá Neðra-Saxlandi og Slésvík.

## Þróun

### Germanskur uppruni

Mestu áhrif að mótun fornensku í orðaforða og myndun setninga komu frá arfleifð germanskra mála.

Eins og mörg germönsk mál var sterk fallbeyging í fornensku. Hún beygðist í fjórum föllum; nefnifalli, þolfalli, þágufalli, eignarfalli. Auk þess var tækisfall stundum notað í fornensku.

## Fornenskar bókmenntir

Merkar bókmenntir eru til á fornensku, t.d. Bjólfskviða. Meðal helstu rithöfunda má nefna Alfreð mikla, öðru nafni Elfráð ríka og Ælfric eða Elfrík munk.

## Fornenska og íslenska

Fornensku svipar til nútíma íslensku að mörgu leyti en nútíma enska varð fyrir miklum áhrifum frá frönsku eftir að Normannar náðu völdum á Englandi 1066.
Fyrir neðan er tafla með nokkrum dæmum um skyldleika málanna:

| Enska | Fornenska | Íslenska |
| --- | --- | --- |
| age | ealdor | aldur |
| appearance | onsyn | ásýnd |
| art | list | list |
| bane | bana | bani |
| bow | boga | bogi |
| commander | heretoga | herforingi |
| embrace | fæðmian | faðma |
| entry | ongang | inngangur |
| happiness | sæl | sæla |
| know | cunnan | kunna |
| neck | hals | háls |
| peace | frið | friður |
| whale | hwæl | hvalur |
| nation | þeod | þjóð |
| giant | eoten | jötunn |
| earth | eorþe | jörð |

Wikipedia
Wikipedia: Fornenska, frjálsa alfræðiritið

Faðir vor:

|  |  |
| --- | --- |
|
Fæder ūre þū þe eart on heofonum
sī þīn nama gehālgod
tōbecume þīn rīce
gewurþe þīn willa
on eorðan swā swā on heofonum
ūrne gedæghwāmlīcan hlāf syle ūs tō dæg
and forgyf ūs ūre gyltas
swā swā wē forgyfað ūrum gyltendum
and ne gelǣd þū ūs on costnunge
ac alȳs ūs of yfele. Sōþlīce.
 |
Faðir vor, þú sem ert á himnum.
Helgist þitt nafn
til komi þitt ríki
verði þinn vilji
svo á jörðu sem á himni.
Gef oss í dag vort daglegt brauð.
Fyrirgef oss vorar skuldir,
svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.
Og eigi leið þú oss í freistni,
heldur frelsa oss frá illu. Amen. |

## Frekari fróðleikur

* Peter S. Baker, *Introduction to Old English*, Oxford 2003, ISBN 0-631-23454-3.
* A. Campbell, *Old English Grammar*, Oxford 1959.
* Fausto Cercignani, *The Development of \*/k/ and \*/sk/ in Old English*, Journal of English and Germanic Philology 82 (1983), 313–323.
* J. R. Clark Hall and H. D. Merritt, *A Concise Anglo-Saxon Dictionary*, Cambridge 1969.
* Charles F. Hockett, *The stressed syllabics of Old English*, Language 35 (1959), 575–597.
* Otto Jespersen, *A Modern English Grammar on Historical Principles*, Copenhagen 1909–1949.
* Sherman M. Kuhn, *On the Syllabic Phonemes of Old English*, Language 37 (1961), 522–538.
* Roger Lass, *Old English: A historical linguistic companion*, Cambridge 1994, ISBN 0-521-43087-9.
* Bruce Mitchell and Fred C. Robinson, *A Guide to Old English*, Oxford 2001, ISBN 0-631-22636-2.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Frumgermanska

Kort yfir yfirráðasvæði skandinavískra ættflokka á bronsöld, um það bil 1.200 f.Kr. Frumgermanska var ekki ennþá til á þessum tíma en ekki er vitað hvaða tungumál var talað þá á þessu svæði.
**Frumgermanska** er frummál og forfeðramál allra germanskra mála, þar á meðal íslensku. Frumgermanska á rætur að rekja til frumindóevrópsku.

Frumgermanska varð til einhvern tímann milli endaloka frumindóevrópsku og 500 f.Kr., hugsanlega um 1000 f.Kr. Haldið er að frumgermanska hafi verið töluð um 500 f.Kr. til 200 f.Kr. en þá var málið farið að kvíslast í mállýskur sem seinna urðu að germönsku málunum. Ekki eru til neinar skrifaðar heimildir um frumgermönsku en öll orð hafa verið endursmíðuð út frá rannsóknum á skyldum tungumálum með samanburðarmálfræði.

Frumnorræna á uppruna sinn í forngermönsku.

## Frekari fróðleikur

* Hans Krahe und Wolfgang Meid, *Germanische Sprachwissenschaft*, Berlin 1969.
* Fausto Cercignani, *Indo-European ē in Germanic*, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 86 (1972), 104–110.
* Fausto Cercignani, *Indo-European eu in Germanic*, Indogermanische Forschungen 78 (1973), 106–112.
* Fausto Cercignani, *Proto-Germanic \*/i/ and \*/e/ Revisited*, Journal of English and Germanic Philology 78 (1979), 72–82.
* Fausto Cercignani, *Early «Umlaut» Phenomena in the Germanic Languages*, *Language*, 56/1, 1980, 126-136.
* Joseph B. Voyles, *Early Germanic Grammar*, San Diego 1992, ISBN 0-12-728270-X.
* Vladimir Orel, *A Handbook of Germanic Etymology*, Leiden 2003.
* Donald A. Ringe, *From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. Linguistic history of English*, Oxford 2006, ISBN 0-19-955229-0.
* Vulf Plotkin, *The Evolution of Germanic Phonological Systems: Proto-Germanic, Gothic, West Germanic, and Scandinavian*, Lewiston 2008.
* Guus Kroonen, *Etymological Dictionary of Proto-Germanic*, Brill 2013, ISBN 978-90-04-18340-7.

  *Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hvarfár

**Hvarfár** (einnig nefnt **sólarár**, **árstíðarár** eða **trópískt ár**) er sá tími sem það tekur jörðina að ganga einn hring um sólu miðað við vorpunkt. Það tekur 365 meðalsólarhringa (daga), 5 klukkustundir, 48 mínutur og 45 sekúndur, eða 365,242190419 daga.

## Tengt efni

* Fastastjörnuár
* Sólnándarár

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lengdargráða

Jörðin með lengdargráðum
**Lengdargráða** (oft táknað með λ), lýsir staðsetningu á jörðinni austan eða vestan við núllbaug sem gengur í gegnum Royal Greenwich Observatory í Greenwich á Englandi. Daglínan liggur að hluta til eftir þeim lengdarbaug sem er gagnstæður núllbaugnum við 180°. Hún er þó ekki lengdarbaugur heldur pólitískt ákvörðuð lína milli tveggja tímabelta. Hádegisbaugur er stórbaugur sem tengir saman punkta með sömu lengdargráðu.

## Lýsing

Hverri lengdargráðu er skipt upp í 60 mínútur sem hver um sig skiptist í 60 sekúndur. Lengdargráða er því rituð á forminu 18° 55′ 04" V (lengdargráða vegamóta Hafnargötu og Suðurgötu á Siglufirði). Annar ritháttur er að nota gráður og mínútur og brot úr mínútu, t.d. 18° 55,145′ V (sami lengdarbaugur). Stundum er austur-/vestur-viðskeytinu skipt út þannig að mínusmerki tákni vestur, en þó er ekki óþekkt að einhverjir noti mínus fyrir austur. Ástæðan fyrir því að nota frekar vestur fyrir mínus er að láta núllbaug tákna y-ás á kartísku hnitakerfi, þ.e. að allt austan við núllbaug sé í plús á x-ásnum.

Tiltekna lengdargráðu má sameina við tiltekna breiddargráðu til þess að gefa nákvæma staðsetningu á yfirborði jarðar.

Ólíkt breiddargráðu, sem er alltaf um það bil 111 km löng á yfirborði jarðar, þá er lengd lengdargráðunnar breytileg, allt frá 0 til 111 km, þ.e. WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 km (111 km margfaldað með kósínus breiddargráðunnar). Á pólunum hefur lengdargráða enga lengd, en á miðbaug er hún jafnlöng breiddargráðunum.

Lengdargráðu í tilteknum punkti má finna með því að reikna tímamismuninn milli þess punkts og alheimstímans (UTC) í Greenwich. Þar sem 24 klukkustundir eru í einum degi, og 360 gráður í hring, þá er tilfærsla sólar á himni 15 gráður á klukkustund (360°/24 klst = 15°/klst). Þannig er ljóst að ef tímabelti þar sem einhver er staddur er þremur tímum á undan UTC, þá er viðkomandi nálægt 45° lengdargráðu (3 klst × 15°/klst = 45°). Það er „nálægt“ en ekki „á“ vegna þess að punkturinn getur verið hvar sem er í tímabeltinu, og þar að auki eru tímabelti ákveðin pólitískt, þannig að miðjur þeirra og jaðrar liggja oft ekki á lengdarbaugum með 15° mismun. Til þess að reikna þetta nákvæmlega á þennan hátt þarf því tímamælitæki (t.d. klukku) sem er stillt á UTC, og svo þarf að finna réttan staðartíma með því að athuga gang sólar eða með stjörnufræðilegri athugun.

## Lengdarbaugar

Lína allra punkta á sömu lengdargráðu er kölluð lengdarbaugur, og er hálfur hringur frá norðurpól til suðurpóls (180° af hring).

Hægt er að draga óteljandi marga hringi umhverfis jörðina með þeim hætti sem lýst er að ofan, á milli pólanna. Þessir hringir eru kallaðir lengdarbaugar, og eru þeir allir jafnir að stærð. Þeir koma allir saman á tveimur punktum, á norðurpólnum og suðurpólnum.

## Tengt efni

* Breiddargráða
* Miðbaugur
* Rakleiðakerfið
* Rötun
# Sólúr

Lárétt sólúr í garði
**Sólúr** eða **sólskífa** er mælitæki sem sýnir tíma dags eftir stöðu sólar á himninum. Algengasta útgáfa sólúrs er lárétt skífa með nál sem hallar inn yfir skífuna. Skugginn sem nálin varpar á skífuna er þá eins og vísir sem sýnir tíma dags. Sólúr eru algengar skreytingar á húsum og í görðum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Miðbaugur himins

**Miðbaugur himins** nefnist ofanvarp miðbaugs jarðar á himinkúluna. Himintungl, sem eru beint ofan miðbaugs, eru því á miðbaugi himins og hafa stjörnubreidd núll. Skurðpunktar miðbaugs himins og sólbaugs nefnast vorpunktur og haustpunktur.

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alheimurinn

Universum — Listaverk frá 19. öld
**Alheimurinn** er hugtak sem getur haft mismunandi merkingar, en yfirleitt er átt við umhverfi mannsins í víðum skilningi, sem felur í sér allt efni og rúm. Í trúarlegum skilningi er alheimurinn einnig bústaður guða og annarra vera. Stjörnufræðingar nota orðið oft um þann hluta geimsins, sem að mögulegt að rannsaka en í íslensku hefur einnig tíðkast að kalla jörðina og allt sem henni tilheyrir *alheim*. Alheimurinn er viðfangsefni heimsfræðinnar, sem reynir með vísindalegum aðferðum að geta sér til um uppruna hans, uppbyggingu, eðli og endalok.

Samkvæmt heimsfræðinni er hægt að rekja upphaf alheimsins til sérstæðu sem kölluð er „miklihvellur“ sem jafnframt er heitið á ríkjandi kenningu um upphaf alheimsins, en talið er að þá hafi tími og rúm orðið til og því hægt að tala um upphaf. Þetta þykir sennilegasta kenningin þar sem hún felur að kenningum Einsteins um afstæði og lögmáli Hubbles, en samkvæmt því er rauðvik fjarlægra vetrarbrauta staðfesting á að alheimurinn sé að þenjast út. Alheimurinn er oftast sagður vera um 13,7 milljarða ára gamall með skekkju upp á 1%. Þá er hinsvegar ekki ljóst hvort gögnin eða líkanið, sem var notað séu nógu nákvæm eða rétt. Gróflega má áætla að þessi tala sé um 10-20 milljarða ára gamall. Um þróun og endalok alheimsins eru svo ýmsar kenningar til, þar má nefna tilgátuna um heljarhrun.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Alheimurinn Geymt 18 september 2010 í Wayback Machine
* Spurningaflokkur um alheiminn á Vísindavefnum
* Richard Powell: *An Atlas of the Universe*
* Cosmos - an "illustrated dimensional journey from microcosmos to macrocosmos" Geymt 8 febrúar 2007 í Wayback Machine
* A Review of the Universe - Structures, Evolutions, Observations, and Theories
* Age of the Universe at Space.Com
* My So-Called Universe Geymt 4 febrúar 2007 í Wayback Machine eftir Jim Holt
* Parallel Universes Geymt 27 apríl 2009 í Wayback Machine by Max Tegmark
* Logarithmic Maps of the Universe Geymt 24 janúar 2009 í Wayback Machine
* Seti@Home - the Search for Extraterrestrial Intelligence Geymt 15 desember 2018 í Wayback Machine
* Seti@Home Teamsearch for Extraterrestrial Intelligence Geymt 15 maí 2008 í Wayback Machine
* Universe - Space Information Centre Geymt 21 apríl 2006 í Wayback Machine by Exploreuniverse.com
* Number of Galaxies in the Universe
* Size of the Universe at Space.Com
* Book 'History of the Universe' web site
# Stjarnfræðilegt fyrirbæri

Nokkur stjarnfræðileg fyrirbæri
**Stjarnfræðilegt fyrirbæri** er hvers kyns fyrirbæri, sem stjörnufræðin fæst við, til dæmis geimryk, geimgeislun og þyngdargeislun. Geimfyrirbæri eru stórsæ stjarnfræðileg fyrirbæri sem finnast eða talið er að finnist í geimnum, þar á meðal jörðin, tunglið, sólin, reikistjörnurnar, sólstjörnur, hvítir dvergar, vetrarbrautin, stjörnuþokur, halastjörnur, smástirni, dulstirni, svarthol, hulduefni og fleira. Himinfyrirbæri eru skilgreind sem geimfyrirbæri, sem sjást frá jörðu (þó jörðin sjálf flokkist ekki sem himinfyrirbæri), til dæmis himinhnettir (sólin, tunglið og sýnilegar reikistjörnur), loftsteinar, halastjörnur og norðurljós.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn
# Lestarsamgöngur

Lestarsamgöngur í Argentínu.
InterCityExpress á Þýskalandi.
**Lestarsamgöngur** er gerð samganga notaðar að flytja farþega og farm um borð lestarökutækja á **járnbrautum**. Járnbrautir hafa yfirleitt tvo teina gerða úr stáli sem byggjast á þverbitum. Vegalengdin á milli teina er kölluð mál. Járnbrautarteinarnir eru byggðir á kjölfestum eða steinsteypu.

## Sjá einnig

* Háhraðalest
* Léttlest
* Snarlest
# Seres (dvergreikistjarna)

Seres | Seres. Mynd tekin af *Dawn*. |
| Heiti |
| Nefnd eftir | Ceres |

**Seres** (tákn: , einnig ritað **Ceres**) er dvergreikistjarna í smástirnabeltinu. Giuseppe Piazzi (1746-1826) uppgötvaði Seres þann 1. janúar 1801. Hún var upphaflega flokkuð sem reikistjarna, síðar sem smástirni og frá 2006 sem dvergreikistjarna. Þvermál er 950 km.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Smástirni
# Kelvin

| kelvin |
| --- |
| Einingakerfi | SI |
| Mælir | hitastig |
| Merki | K |
| 2019 skilgreining |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ≝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_1  J/K |

**Umbreytingarformúlur**| Úr | í | Formúla |
| --- | --- | --- |
| kelvin | fahrenheit |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| fahrenheit | kelvin |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| kelvin | celsíus |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| celsíus | kelvin |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |

**Kelvin** er SI-mælieining fyrir hita og ein af sjö grunneiningum SI-kerfisins, táknuð með **K**. Er skilgreind út frá núllpunkti sínum sem samsvarar alkuli og einu kelvin sem er er 1/273,16 af þrípunkti vatns.

## Saga

Hitamælir kvarðaður bæði kelvin og gráður á Celsíus.
Einingin var kynnt til sögunnar árið 1954 á 10. fundi Conférence Générale des Poids et Mesures (samþykkt 3, CR 79) hún er nefnd eftir breska eðlis- og verkfræðingnum William Thomson, fyrsta Baron af Kelvin.

Celsíuskvarðinn er nú skilgreindur út frá kelvin, en 0 °C samsvara 273,15 kelvin, sem aftur er bræðslumark vatns við staðalaðstæður.

## Ritháttur

Orðið kelvin sem SI-eining er skrifað með litlum staf nema í byrjun setningar, táknið **K** er þó ávallt hástafur og aldrei skáletrað, bil er á milli tölunnar og táknsins líkt og með aðrar SI-einingar. Ekki er talað um „gráður á kelvin“ né heldur er gráðumerkið notað, þetta stafar af því að kelvin er, ólíkt Fahrenheit og Celsíus, mælieining en ekki kvarði. Þó var skrifað „gráður á Kelvin“ og „°K“ frá því einingin var upprunalega kynnt til sögunnar árið 1954 þar til árið 1967 þegar því var breytt á 13. fundi CGPM (samþykkt 3, CR 104).

SI margfeldi: kelvin (*K*)| Undirmargfeldi |  | Margfeldi |
| --- | --- | --- |
| Gildi | Tákn | Nafn |  | Gildi | Tákn | Nafn |
| 10–1 K | dK | desikelvin |  | 101 K | daK | dekakelvin |
| 10–2 K | cK | sentikelvin | 102 K | hK | hektókelvin |
| 10–3 K | **mK** | **millikelvin** | 103 K | kK | kílókelvin |
| 10–6 K | **μK** | **míkrókelvin** | 106 K | MK | megakelvin |
| 10–9 K | **nK** | **nanókelvin** | 109 K | GK | gigakelvin |
| 10–12 K | pK | píkókelvin | 1012 K | TK | terakelvin |
| 10–15 K | fK | femtókelvin | 1015 K | PK | petakelvin |
| 10–18 K | aK | attókelvin | 1018 K | EK | exakelvin |
| 10–21 K | zK | zeptókelvin | 1021 K | ZK | zettakelvin |
| 10–24 K | yK | yoktókelvin | 1024 K | YK | yottakelvin |
| 10–27 K | rK | rontókelvin | 1027 K | RK | ronnakelvin |
| 10–30 K | qK | qúektókelvin | 1030 K | QK | qúettakelvin |
| Algengar einingar eru **feitletraðar**. |
# Njúton

Skýringarmynd af einu Njútoni.
**Njúton** (enska *newton*) er SI-mælieining krafts, táknuð með **N**. Nefnd eftir breska stærð- og eðlisfræðingnum Isaac Newton. Eitt njúton er sá kraftur sem veldur hröðuninni einum metra á sekúndu á sekúndu þegar hann verkar á hlut með massa eitt kílógramm, þ.e. 1 N = 1 kg m/s2.

Á yfirborði jarðar togar þyngdaraflið í 1 kg hlut með kraftinum 9,8 N, svo þegar hlutur fellur til jarðar er hröðun hans 9,8 m/s2.

## Skilgreining

Njúton er stærð krafts sem þarf til að hraða ákveðnu magni af eins kílógramma massa einn meter á sekúndu í öðru.

Newton í undirstöðueiningum:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Yfirfærslur á milli eininga

|  |  |
| --- | --- |
|  | Þessi SI eining er nefnd eftir Isaac Newton. Eins og með allar aðrar SI einingar, sem eru nefndar eru eftir mönnum, þá er fyrsti stafurinn í tákninu ritaður með hástaf (**N**). Hinsvegar byrja heiti SI einingar á lágstaf (**njúton**). Undantekning sem fylgir reglunni er „gráða Celsíus“. — Sjá *The International System of Units*, hluta 5.2. |
# Pendúll

Einfaldur pendúll
**Pendúll** er lóð sem hangir frá völtum þannig að það getur sveiflast frjálslega. Þegar pendúllinn er færður úr jafnvægisstað er honum undirorpið krafti sem færir hann aftur á jafnvægisstaðinn. Þessi kraftur, saman með massa pendúlsins, lætur pendúlinn sveiflast til og frá þegar honum er sleppt. Tíminn sem tekinn er að sveiflast einu sinni heitir tíðni. Tíðnin fer aðallega eftir lengd pendúlsins. Síðan þeir voru uppgötvaðir árið 1602 af Galíleó Galílei hefur pendúlar verið notaðir til að mæla tíma. Pendúlar voru nákvæmasta tæki til tímamælingar þangað til fjórða áratugsins. Þeir eru notaðir til að stilla pendúlklukkur og í vísindatækjum eins og hröðunarmælum og jarðskjálftamælum. Áður fyrr voru pendúlar notaðir sem þyngdaraflsmælar og jafnvel til að mæla lengd. Orðið „pendúll“ á rætur að rekja til latínu, það kemur frá orðinu *pendulus* sem þýðir „hangandi“.

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Jarðfræði

*Jarðfræðingurinn* eftir Carl Spitzweg.
**Jarðfræði** er undirgrein jarðvísindanna sem fæst við rannsóknir á samsetningu og uppbyggingu jarðlaga, jarðsögu og þeim ferlum sem móta jörðina. Jarðfræðin skiptist í margar undirgreinar s.s. jarðlagafræði, bergfræði, steindafræði, steingervingafræði, setlagafræði, vatnajarðfræði, eldfjallafræði, jarðsögu og fleiri greinar. Þeir sem ástunda fræðigreinina nefnast jarðfræðingar.

Nokkrir þekktir íslenskir jarðfræðingar:

* Jónas Hallgrímsson
* Jón Jónsson
* Guðmundur Kjartansson
* Helgi Pjeturss
* Haraldur Sigurðsson
* Sigurður Þórarinsson

  *Þessi jarðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Evrasía

Evrasía
**Evrasía** er landsvæði sem samanstendur af heimsálfunum Evrópu og Asíu. Stundum er svæðið talin ein heimsálfa, stundum ein ofurheimsálfa og stundum er það talið hluti af ofurheimsálfu ásamt Afríku. Evrasíski jarðskorpuflekinn nær yfir alla Evrópu og mestan hluta Asíu fyrir utan Indlandsskaga og Arabíuskaga, um helming Íslands og allra austasta hluta Síberíu. *Evrasía* er einnig notað í alþjóðastjórnmálum sem hlutlaus leið til að tala um samtök eða mál sem tengjast fyrrum Sovétríkjum.
# Sjónvarpsefni

Sjónvarpsþáttur sendur út í beinni útsendingu.
**Sjónvarpsefni** er allt það efni sem sent er út í sjónvarpi, hvort sem um er að ræða mynd- eða hljóðefni. Sjónvarpsefni er ætlað til áhorfs með sjónvarpstæki, en útsendingin getur farið fram með jarðbundnum sjónvarpsútsendingum, um gervihnött, með sjónvarpskapli eða stafrænni dreifingu á streymisveitu. Dæmi um sjónvarpsefni eru sjónvarpsþættir, sjónvarpsmyndir, sjónvarpsfréttir, og auglýsingar. Framleiðsla sjónvarpsþátta getur farið fram hjá sjónvarpsstöð í sjónvarpsupptökuveri, eða utanhúss hjá framleiðslufyrirtækjum sem framleiða sjónvarpsefni í verktöku. Sjónvarpsþættir geta verið ýmist utan dagskrár (eins og jólaþættir og stakir skemmtiþættir) eða framhaldsþættir (til dæmis smáseríur). Sjónvarpsmynd er kvikmynd í fullri lengd sem er framleidd fyrir sjónvarp.

## Tilvísanir

  *Þessi sjónvarpsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sjónvarpsþáttur

**Sjónvarpsþáttur** er þáttur sem er sýndur í sjónvarpi. Sjónvarpsþættir eru oft framhaldsþættir þar sem einn þáttur tekur við þar sem fyrri þátturinn skyldi eftir og er þá oft hluti af þáttaröð. Animeþættir eru nær alltaf framhaldsþættir; oft byggðir á mangasögum.

## Tengt efni

* Sjónvarp
* Útvarpsþáttur
* Þáttur

  *Þessi sjónvarpsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# The Guardian

The Guardian (nefnt The Manchester Guardian þar til 1959) er breskt dagblað í eigu Guardian Media Group. Það var stofnað árið 1821 og er ólíkt öðrum breskum dagblöðum í því að vera í eigu stofnunar, Scott Trust. Það kemur út alla daga vikunnar nema sunnudaga í pappírstærðum Berliner. Aðalskrifstofurnar dagblaðsins eru í London og Manchester. *The Guardian* er miðvinstri dagblað.

*The Guardian Weekly* er blað sem er dreift um allan heim og inniheldur efni frá *The Guardian* og *The Observer*, systurblaði sínu, *The Washington Post* og *Le Monde*.

Árið 2009 var daglega dreifing *The Guardian* á Bretlandi um það bil 358.844 eintaka, eftir *The Daily Telegraph* og *The Times*, en á undan *The Independent*. Vefsíða *The Guardian*, guardian.co.uk, er ein mesta heimsótt vefsíða á ensku.

## Tenglar

* Vefur *The Guardian*

  *Þessi dagblaðs eða tímaritagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Twitch

Merki Twitch.
**Twitch** er bandarísk streymisveita sem streymir beinum útsendingum af tölvuleikjum og öðru efni. Það er rekið af Twitch Interactive, dótturfyrirtæki Amazon.com. Einnig er hægt að flokka Twitch undir samfélagsmiðil líkt YouTube en aðgangur að veitunni er ókeypis. Margir tölvuleikjaspilarar stunda það að streyma beinum útsendingum á veitunni. Um 15 milljón manns streyma beinum útsendingum þar daglega.

Streymið opnaði í júní 2011. Í október 2013 hafði miðillinn 45 milljón notendur. Árið 2014 keypti Amazon.com Twitch.

## Þekktir notendur

Sem dæmi um þekkta notendur eru:

* *xQcOw*
* *SypherPK*
* *loltyler1*
* *NICKMERCS*
* *Rubius*
* *DrLupo*
* *Sykkuno*

Á Íslandi er frægasti notandinn Rauðvín og klakar sem hafa einnig samnefnda þætti á Stöð 2 Esport.

## Tenglar

* Heimasíða Twitch
# Skopstæling

**Skopstæling** (eða **paródía**) er haft um það sem Forngrikkir nefndu parodíu (af *para* = við hliðina á og *ode* = söngur) og er gamansöm eftirlíking alvarlegs listaverks eða þegar háleitt efni er klætt í (gamansaman) hversdagsbúning. Skopstæling var upphaflega helst stunduð innan kveðskapar en núna eru til skopstælingar innan allra listgeira, bókmennta svo og mynd- og tónlistar. Aristófanes var meistari skopstælinga með Grikkjum. Ágætt íslenskt dæmi um skopstælingu eru *Þerriblaðsvísur* eftir Hannes Hafstein en þar skopstældi hann 16 íslensk skáld frá síðari öldum.

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Viggo Mortensen

| Viggo Mortensen R |
| --- |
| Viggo Mortensen árið 2020. |
| Fæddur | Viggo Peter Mortensen Jr. 20. október 1958 (1958-10-20) Watertown í New York-fylki í Bandaríkjunum |
| Ríkisfang | * Bandaríkin
* Danmörk
 |
| Skóli | St. Lawrence háskóli |
| Störf | * Leikari
* Listamaður
* Tónlistarmaður
* Leikstjóri
* Framleiðandi
 |
| Ár virkur | 1984–í dag |
| Maki | Ariadna Gil (2009–í dag) |
| Börn | 1 |

**Viggo Peter Mortensen Jr.** R (f. 20. október 1958) er bandarískur og danskur leikari, tónlistarmaður og kvikmyndagerðarmaður. Hann hefur hlotið ýmsar viðurkenningar, þar á meðal tilnefningar til þriggja Óskarsverðlauna sem besti leikari, þrenn BAFTA-verðlaun og fern Golden Globe verðlaun.

Viggo Mortensen fæddist í Watertown í New York-fylki og ólst upp aðallega í Argentínu og New York. Hans fyrsta kvikmynd sem leikari var í litlu hlutverki í spennumynd Peter Weir frá 1985 sem hét *Witness*. Hann lék aukahlutverk í nokkrum þekktum kvikmyndum á níunda áratugnum, þar á meðal *The Indian Runner* (1991), *Carlito's Way* (1993), *Crimson Tide* (1995), *Daylight* (1996), *The Portrait of a Lady* (1996), *G.I. Jane* (1997), *A Perfect Murder* (1998), *A Walk on the Moon* (1999), og *28 Days* (2000).

Mortensen varð heimsfrægur fyrir að leika Aragorn í fantasíuþríleiknum *Hringadróttinssögu* (2001-2003) í leikstjórn Peter Jackson. Hann fékk lof fyrir samstarf sitt við kvikmyndagerðarmanninn David Cronenberg í spennumyndunum *A History of Violence* (2005), *Eastern Promises* (2007) og *A Dangerous Method* (2011). Hann lék svo í gamanmyndinni *Captain Fantastic* (2016) og bílstjórann Tony Lip í *Green Book* (2018). Mortensen leikstýrði sinni fyrstu mynd, *Falling* (2020), þar sem hann lék einnig og var hún tilnefnd til Goya-verðlauna fyrir bestu evrópsku myndina.