Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tristan da Cunha

Kort.
**Tristan da Cunha** er lítill eldvirkur eyjaklasi í suðurhluta Atlantshafsins. Eyjarnar eru afskekktasti eyjaklasi í heimi þar sem búið er að staðaldri, og stundum nefndar: „einmanalegasta eyja í heimi“ og er þá átt við stærstu eyjuna sem er sú eina sem er í byggð. Tristan da Cunha er í 2816 km frá Suður Afríku og 3360 km frá Suður-Ameríku. Eyjarnar lúta breskum lögum og eru í stjórnsýslusambandi við Sankti Helenu sem er hjálenda Bretlands, 2430 km norðar.

Eyjaklasinn skiptist í grófum dráttum í fjórar eyjar: *Tristan da Cunha* sem er 98 km² og nokkrar óbyggðar eyjar, Eyna ókleifu (*Inaccessible Island*) og Næturgalaeyjar (*Nightingale Islands*). Gough-eyja (*Gough Island*), sem er 91 km², og liggur 395 km suðaustur af aðaleyjunni, telst einnig til eyjaklasans.

Eyjarnar heita eftir portúgölskum sjóliðsforingja, sem fann þær árið 1506. Höfuðborg Tristan da Cunha nefnist Edinborg sjö heimshafa (*Edinburgh of the Seven Seas*), en heimamenn nefna hana einfaldlega *The Settlement* („Byggðina“).

## Eldgos og brottflutningur

Í október 1961 gaus eldfjallið á Tristan da Cunha með þeim afleiðingum að eyjarskeggjar, alls 284 talsins, urðu að yfirgefa eyjuna og voru fluttir til Bretlands. Hið konunglega breska vísindafélag komst að þeirri niðurstöðu í lok goss, eftir rækilega athugun, að eyjan væri óbyggileg eftir þetta. Eftir að hafa dvalist í Englandi í 18 mánuði efndu íbúarnir til kosninga og ákváðu með 148 atkvæðum gegn 5 að snúa aftur til Tristan da Cunha. Þeir 5 sem höfðu verið á móti því að snúa aftur gerðu það þó brátt líka og aðeins sjö ungar stúlkur í hópnum fundu sér maka og sneru aldrei aftur.

## Tenglar

* *Til fundar við 20. öldina*; grein í Morgunblaðinu 1961
* *Tristan da Cunha*; grein í Morgunblaðinu 1968

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bekkur

Garðbekkur
**Bekkur** er húsgagn sem fleiri manneskjur geta setið í á sama tíma. Bekkir eru yfirleitt úr viði en getur líka verið úr málmi, steini, steypu eða öðru efni. Margir bekkir eru með örmum og baki, en til eru gerðir án svona, þar sem fólk getur sest báðum megin.

Bekki er víða finna bæði innan- og utandyra. Oft eru þeir á almenningsstöðum eins og í görðum, á torgum, söfnum og bókasöfnum svo dæmi séu nefnd. Langa trébekki er oft að finna í kirkjum.

Stundum eru bekkir settir upp til minningar um einhvern, en þá er oft skjöldur á bekknum í tilefni þess.

## Tengt efni

* Sófi
* Sæti

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dagdýr

**Dagdýr** er dýr sem sefur á næturnar og vakir á daginn. Andstæða dagdýra eru næturdýr en einnig eru til rökkursdýr.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hauskúpufiðrildi

| Hauskúpufiðrildi |
| --- |
|  Hauskúpufiðrildi |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Liðdýr (*Arthropoda*)  |
| Flokkur: | Skordýr (*Insecta*)  |
| Ættbálkur: | Hreisturvængjur (*Lepidoptera*)  |
| Ætt: | *Sphingidae*  |
| Undirætt: | *Sphinginae*  |
| Ættkvísl: | Acherontia  |
| Tegund: | A. atropos  |

 |
| Tvínefni |
| Acherontia atropos (Linnaeus, 1758) |

**Hauskúpufiðrildi** (einig **kúpusvarmi** eða **hauskúpusvarmi**) (fræðiheiti: *Acherontia atropos*) er fiðrildi af svarmfiðrildaætt og er svo nefnt vegna þess að ofan á frambol er gul litflikra sem minnir á hauskúpu. Hauskúpufiðrildi á heima við Miðjarðarhaf og flýgur árlega norður yfir Pýreneafjöll og Alpanna. Þá er hásumar og verpir hann eggjum sínum í kartöflugrös og skyldar náttskuggajurtir. Hauskúpufiðrildið sækir hunang í býflugnabú, dáleiðir býflugurnar með sérstöku blísturhljóði, en oft endar innbrotið með því að býflugurnar stinga það til bana. Aðeins einu sinni hefur hauskúpufiðrildi fundist á Íslandi, það var í Öræfasveit.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vítissódi

Vítissódi
Vítissódasameind
**Vítissódi** (NaOH), **natríumhýdroxíð** eða **natrínhýdroxíð** er jónískt efni myndað úr Na+ og OH-. Það er hvítt, fast efni með bræðslumarkið 318 °C og rammur basi. Suðumark þess er 1390 °C . Vítissódi er auðleystur í vatni en mikil varmamyndun fylgir því að leysa hann upp í vatni. Vítissódi er stundum seldur sem flögur, litlar kúlur eða sem upplausn. Heimsframleiðslan á vítissóda árið 1998 var um 45 milljón tonn.

Vítissódi er afar ætandi og hættulegt efni. Mikilvægt er að geyma efnið í loftþéttu íláti því það binst koltvísýringi úr andrúmsloftinu. Vítissódi leysist upp í vatni en þá losnar mikill hiti. Efnið leysist líka upp í etanóli og metanóli en ekki í eter. Vítissódalausn skilur eftir gula bletti í efnum og á pappír.

## Notkun

Vítissódi er notaður við vinnslu og sem hráefni í ýmiss konar efnaiðnaði, aðallega sem rammur basi í framleiðslu viðarkvoðu og pappírs, textíls, drykkjarvatns, sápu og þvotta- og hreinsiefna fyrir frárennslisrör. Efnið er notað til að losa stíflur í frárennslisrörum og er þá sturtað í niðurföll. Vítissódi er notaður sem hreinsiefni, t.d. til að hreinsa bjórframleiðslutanka og er algengasta efnið í efnum sem seld eru til að hreinsa bakarofna. Vítissódi er algengasti basinn sem notaður er í efnafræðitilraunum. Efnið er líka notað við framleiðslu á lífdísil. Áður var algengt að nota vítissóda til að ná málningu af tré en vegna umhverfissjónarmiða hefur sú notkun minnkað.

Vítissódi er notaður í fæðuframleiðslu, m.a. við framleiðslu á hinum norska „lutefisk“. Oftast stafar guli liturinn á kínverskum núðlum ekki af því að þær innihaldi egg heldur af því að við framleiðslu þeirra hefur verið notuð upplausn sem inniheldur vítissóda. Vítissódi hefur verið notaður við verkun sviðahausa á Íslandi, til að ná sóti af sviðnum hausum eru þeir settir í vatnslausn með vítissóda.
Vítissódi er notaður til að hreinsa ál úr báxíti þannig að úr verði áloxíð, hráefni sem notað er til að framleiða ál í álbræðslum.

Fagstéttir hafa notað vítissóda til að slétta hár en úr þeirri notkun hefur dregið vegna hættu á efnabruna. Vítissódi hefur verið notaður til að leysa upp lífræna vefi dýra. Vítissódi hefur verið notaður til að stjórna sýrustigi við framleiðslu ólöglegra lyfja eins og metamfetamíns.

## Gullpeningatilraun

Vítissódi gengur í samband við sink og það er hægt að búa til „gullpeninga“ úr koparmynt með því að sjóða hana í vítissódaupplausn sem í er dálítið af sinki, myntin verður þá silfurlituð eftir 45 sekúndur. Ef myntin er síðan sett undir gasloga í nokkrar sekúndur verður hún gullin. Ástæðan fyrir þessu er að sinkduftið leysist upp í vítissóda og býr til Zn(OH)42-. Þegar sink og kopar eru hituð saman verður til látún.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*sodium hydroxide*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 30. júlí 2008.
* „Hvað nefnist sodium hydroxide (NaOH) á íslensku?“. *Vísindavefurinn*.
# Léttöl

0% lagerbjór frá Frakklandi.
**Léttöl**, **óáfengt öl** eða **óáfengur bjór** (oftast kallaður „pilsner“ á Íslandi) er bjór með lítið sem ekkert áfengisinnihald. Oftast er um að ræða lagerbjór. Í mörgum löndum þar sem annars eru takmarkanir á sölu áfengis (t.d. einkaréttur ríkisins á sölunni og bann við sölu til barna og unglinga) er léttöl undanþegið þeim takmörkunum. Misjafnt er við hvaða áfengisprósentu er miðað þegar talað er um léttöl. Sums staðar eru mörkin mjög lág (t.d. 0,5% í Wisconsin) en annars staðar mjög há (t.d. 3,2% í Utah). Á Íslandi eru mörkin dregin við 2,25% sem er sama viðmiðunin og gilti fyrir fyrsta ölskattinn í Danmörku 1891. Í Danmörku voru mörkin hins vegar hækkuð í 2,8% árið 1993.

Á Íslandi er löng hefð fyrir framleiðslu á léttöli þar sem framleiðsla og sala á áfengu öli var bönnuð frá 1915 til 1989. Egils Pilsner (ljós lager), Egils maltöl (dökkt öl) og jólaöl (dökkt öl) eru vinsælir drykkir. Vegna banns við áfengisauglýsingum á Íslandi hafa sum brugghús farið á svig við lögin með því að framleiða og auglýsa léttöl sem er í nákvæmlega eins umbúðum og einhver áfeng tegund til þess eins að auglýsa þessa síðarnefndu.
# Matarsjúkdómur

**Matarsjúkdómur** er safnheiti yfir hvers kyns sýkingar og eitranir sem smitast við neyslu mengaðra matvæla. Hugtakið nær því yfir matareitranir, matarsýkingar og eitranir af völdum aðskotaefna í matvælum.

## Orsök og eftirlit

Grunnorskök matarsjúkdóma er venjulega óviðeigandi vinnsla, geymsla eða matreiðsla matvæla. Hreinlæti og réttar geymsluaðstæður, allt frá öflun að neyslu matvæla, draga úr hættunni á matarsjúkdómum. Reynt er að tryggja mataröryggi með markvissu eftirliti með matvælum. Fyrirtæki í matvælaiðnaði leggja að jafnaði mikið upp úr innra eftirliti, en að auki sinnir Matvælastofnun ásamt heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga matvælaeftirliti.

## Matareitrun *vs.* matarsýking

Í matvælafræði og örverufræði er gerður greinarmunur á matarsjúkdómum eftir því hvort sjúkdómseinkennin eru kölluð fram af vexti og viðgangi sýkils í sjúklingi eftir neyslu sýklamengaðra matvæla (**matarsýking**) eða af eiturefnum (*toxínum*) sem sýkillinn framleiðir og skilur eftir sig í menguðu matvælinu jafnvel þó það sé hreinsað af sjálfum sýklinum (**matareitrun**). Eitranir geta einnig hlotist af neyslu matvæla sem menguð eru af skordýraeitri, illgresiseyðum og öðrum viðbættum eiturefnum, svo og af náttúrulegum eiturefnum eins og finnst í eitursveppum og sumum tegundum fiska og lindýra.

## Algengir matarsýklar

Bakteríur eru trúlega algengustu orsakavaldar matarsjúkdóma, bæði matarsýkinga og matareitrana. Á vefsíðum Matvælastofnunar og Landlæknis má finna tölur um algengi og matvælasmit nokkurra algengra matarsýkjandi baktería.

Meðal mikilvægustu matarsýkla má telja eftirfarandi:

* *Campylobacter jejuni*
* *Clostridium perfringens*
* *Clostridium botulinum*
* *Salmonella* teg.
* *Escherichia coli* O157:H7
* *Staphylococcus aureus*
* *Listeria monocytogenes*
* *Shigella* teg.

### Úteitur

Sumar bakteríur geta valdið matareitrunum í stað eða auk matarsýkinga. Þessar bakteríur mynda svokölluð úteitur (*exótoxín*) sem þær seyta út í umhverfi sitt. Eiturefni þessi geta því framkallað sjúkdómseinkenni þrátt fyrir að bakteríunni sjálfri sé eytt fyrir neyslu. Matareitrunar verður venjulega vart fáeinum klst. eftir neyslu mengaðra matvæla (samanborið við um hálfan sólarhring í tilviki matarsýkinga).

Meðal algengra matareitrunarvalda má telja:

* *Clostridium botulinum*
* *Clostridium perfringens*
* *Staphylococcus aureus*
* *Bacillus cereus*

## Heimildir

## Tenglar

* *Illt í maganum*; grein í Morgunblaðinu 1998
# Serótónín

Serótónín hefur einn amínhóp.
**Serótónín** (einnig nefnt **5-hýdroxýtryptamín** eða **5-HT**) er katekólamíntaugaboðefni, stundum er líka litið á það sem hormón. Það er einna þekktast fyrir hlutverk sitt í vellíðan en hefur í raun margvíslega virkni. Serótónín mótar hugsun og minni og spilar mikilvægt hlutverk í meltingarfærum.

Efnið finnst aðallega í þremur líffærum:

* Í meltingarfærunum, þ.e. maga og smáþörmunum. 90% af serótóníni líkamans er í enterókrómaffínfrumum meltingarkerfisins. Serótónín stýrir þar þarmahreyfingum.
* Í miðtaugakerfinu, þ.e. heilanum.
* Í blóðflögum. Við blóðstorknun losa þær serótónín, það getur þrengt eða víkkað æðar og stýrt jafnvæginu í blóðstorknun.

## Myndun serótóníns

Serótónín er að mestum hluta myndað í enterókrómaffínfrumum í meltingarfærum og í taugafrumum miðtaugakerfisins. Þegar enterókrómaffínfrumurnar fyllast af serótónínin er því seytt út í blóðið og blóðstyrkur þess hækkar. Blóðflögur og taugafrumur geta þá tekið serótónín upp úr blóðinu.

## Hlutverk serótóníns

Helstu hlutverkin eru m.a.:

* aukin hreyfing meltingarfæra. Enterochromaffin frumur í meltingarfærum umbreyta tryptófani í serótónín. Þegar serótónínstyrkurinn hækkar inni í frumu lekur það út úr henni og verkar serótónín á nærliggjandi viðtaka í þörmunum sem valda ýmist hreyfingu þarmanna eða seytingu á efnum í blóðið eða þarmana sjálfa.
* samdráttur sléttra vöðva, t.d. í berkjum og legi
* bæði samdráttur og slökun æðakerfisins
* sársaukaskyn í úttaugakerfi, þ.e.a.s. í taugum utan heila og mænu
* bæði örvun og hömlun taugafruma í miðtaugakerfi, þ.e. heila og mænu

## Viðtakar serótóníns

Þekktir viðtakar serótóníns eru gróflega:

| Heiti viðtaka | Staðsetning viðtaka í líkama | Hlutverk viðtaka | Agonisti, þ.e. efni sem virkjar viðtakann | Antagonisti, þ.e. efni sem óvirkjar viðtakann. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 5HT1A | Miðtaugakerfi (MTK) | Hegðun, svefn, hitastjórnun líkamans, stress | Búspírón, Clozapine |  |
| 5HT1B | MTK | Herping lungnaæða | Clozapine |  |
| 5HT1D | MTK, blóðæðar | Æðaherping í hvelaheila | Clozapine |  |
| 5HT1E | MTK |  | Clozapine |  |
| 5HT1F | MTK, leg, hjarta, meltingarkerfi |  | Clozapine |  |
| 5HT2A | MTK, Úttaugakerfi (ÚTK) | Örvun taugafrumna, hegðun, slökun sléttra vöðva, t.d. í þörmum og berkju. Storkun blóðflaga. Bæði herping æða og slökun þeirra | LSD |  |
| 5HT2B | magi | herping magans | LSD, Ergotamín |  |
| 5HT2C | MTK | Uppköst, hegðun (stress) | LSD |  |
| 5HT3 | MTK, ÚTK |  |  |  |
| 5HT4 | meltingarkerfi |  | Metóklópramíð |  |
| 5HT5A | MTK |  |  |  |
| 5HT6 | MTK, hvítfrumur |  | LSD |  |
| 5HT7 | MTK, meltingarkerfi, blóðæðar |  | LSD, Búspírón |  |

## Tilvísanir

|  |
| --- |
| **Taugaboðefni** |
|
Asetýlkólín •
adrenalín •
dópamín •
GABA •
glútamat •
histamín •
noradrenalín •
serótónín |
# Varmi

**Varmi** er hugtak í eðlisfræði og er sú orka sem flyst á milli misheitra hluta við varmaskipti með geislun eða leiðni með streymi. Varmi flyst alltaf frá heitari hlut til þess kaldari, að því gefnu að hlutirnir séu í varmasambandi, og ef báðir eru jafn heitir flyst enginn varmi milli þeirra. Varmi í varmafræði samsvarar til vinnu í aflfræði. Mælieiningin fyrir varma í alþjóðlega einingakerfinu er júl.

Í daglegu tali, í staðaheitum og kveðskap getur orðið „varmi“ verið samheiti orðsins „hiti“.
# Beagle

| Beagle |
| --- |
|  Þrílitur Beagle-hundur |
| Önnur nöfn |
| Bikkill |
| Tegund |
| Leitarhundur |
| Uppruni |
| Bretland |
| Ræktunarmarkmið |
|

|  |  |
| --- | --- |
| FCI: | Hópur 6, k. 1 #161 |
| AKC: | Hound |
| CKC: | Hópur 2 - Hounds |
| KC: | Hound |
| UKC: | Scenthound |

 |
| Notkun |
| Leitarhundur |
| Lífaldur |
| 12-13 ár |
| Stærð |
| Meðalstór (33-41 cm) (8-16 kg) |
| Tegundin hentar |
| Veiðimönnum, fjölskyldum, leitarsveitum |
| Aðrar tegundir |
| Listi yfir hundategundir |

**Beagle** eða **bikkill** er hundategund sem á uppruna sinn að rekja til Englands. Beagle hundar eru þefhundar og hafa í gegnum tíðina verið notaðir við veiðar á hérum, kanínum og refum. Einnig hefur tegundin verið notuð við fíkniefnaleit vegna afar góðs lyktarskyns. Beagle-hundar eru vinsæl gæludýr vegna stærðar sinnar, jafnlyndisskaps og þess að vera lausir við arfeng heilsuvandamál. Þrátt fyrir að Beagle tegundin hafi verið til í yfir 2000 ár, var nútíma tegundin þróuð í Bretlandi á 19. öld frá mörgum öðrum hundategundum. Meðalþyngd Beagle hunds er um 15 – 20 kg og líftími þeirra er miðaður við 13 ár.

  *Þessi hundagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Síari

Dýrasvif að sía sjó með fótunum (Hægt er á myndinni 12 sinnum)
**Síari** er dýr sem nærist á því að sía smáar lífverur og lífrænar agnir úr sjónum, yfirleitt með því að sía sjóinn í gegnum líffæri sem alsett eru fínum hárum eða burstum.

Dæmi um síara eru skeldýr, dýrasvif, hrúðurkarlar, svampdýr. Einnig skíðishvalir og margir fiskar, þar á meðal nokkrir hákarlar. Sumur fuglar eins og flæmingjar og einnig nokkrar tegundir af öndum eru einni síarar.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dvali

Leðurblaka í dvala í Noregi
**Dvali** er svefn eða afar hæg efnaskipti sumra dýra sem á sér stað þegar lífskjör versna. Dýr eins og birnir liggja í dvala í híði sínu á veturna.

## Heimildir

* „Hvaða dýr sefur mest?“. *Vísindavefurinn*.
* „Leggjast ísbirnir í dvala?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Golden Gate

Golden Gate, horft í suðurátt að San Francisco. San Francisco-flói er til vinstri og Kyrrahafið til hægri.
**Golden Gate** (á íslensku **Gullna hliðið**) er sund í Bandaríkjunum á milli San Francisco-flóa og Kyrrahafs. Golden Gate-brúin hefur brúað sundið frá árinu 1937. Sundið er þekkt fyrir dýpt sína og kröftuga hafstrauma frá Kyrrahafinu.

„Gullna hliðið“ skilur að Kyrrahafið og San Francisco-flóa.
  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stöðumælir

Hefðbundinn stöðumælir
**Stöðumælir** er tæki sem tekur við peningum og sýnir hversu lengi ökumaður hefur leyfi til þess að leggja bíl sínum í bílastæðið þar sem mælirinn stendur.

Carl C. Magee fann upp stöðumælinn og sá fyrsti var settur upp í heimaborg hans, Oklahómaborg 16. júlí 1935. Fyrstu stöðumælarnir voru með rauf fyrir peninga, sveif til að setja klukkuna í gang og vísi sem sýndi hve mikið væri eftir af tímanum. Þessi uppsetning var síðan notuð nánast óbreytt í um 40 ár. Rafrænir stöðumælar með stafrænum skjá sem sýndi tímann komu fram á sjónarsviðið um miðjan 9. áratuginn

Fyrsti stöðumælirinn í London var settur upp við Grosvenor Square 10. júní 1958. Í Reykjavík voru fyrst settir upp stöðumælar 12. ágúst 1957 (í borgarstjóratíð Gunnars Thoroddsen). Þá voru settir upp 274 mælar í miðborg Reykjavíkur. Við flestar götur var gjaldið 1kr fyrir 15 mínútur og 2kr fyrir hálftíma, sem var hámarkstími, en þar sem bílastæðistorg voru (Kirkjutorg, við Hótel Ísland í Austurstræti og á horni Tjarnargötu og Kirkjustrætis) var gjaldið helmingi lægra og hægt að greiða fyrir allt að 2 tíma í einu.

## Tenglar

* *Stöðumælarnir tæmdir í fyrst sinn á laugardag*; grein í Vísi 1957
# Verslunarkeðja

Wal-Mart er dæmi um verslunarkeðju
**Verslunarkeðja** er hópur smásöluverslana sem rekinn er undir einu merki. Verslanir í keðju eru reknar á staðlaðan hátt og hópur stjórnanda í aðalskrifstofu sér um þetta. Slíkar verslanir má vera reknar undir sérleyfi eða vera í eigu fyrirtækisins sem á merkið. Stærsta verslunarkeðjan í heimi er bandaríska mat- og heimilsvöruverslun Wal-Mart. Verslunarkeðjur er að finna í mörgum smásölumörkuðum, nokkur dæmi um þær eru Bónus, Hagkaup, Byko, Blómaval og alþjóðleg fyirtæki eins og Pizza Hut og Body Shop.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alameda-sýsla (Kaliforníu)

| Alameda-sýsla
Alameda County |
| --- |
| Sýsla |
|  |
| FániInnsigli |
| Staðsetning Alameda-sýslu í Kaliforníu |
| Staðsetning Kaliforníu í Bandaríkjunum |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Land |  Bandaríkin |
| Fylki |  Kalifornía |
| Stofnun | 25. mars 1853 (1853-03-25) |
| Höfuðstaður | Oakland |
| Stærsta byggð | Oakland |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 2.130 km2 |
|  • Land | 1.910 km2 |
|  • Vatn | 210 km2 |
| Mannfjöldi (2020) |
|  • Samtals | 1.682.353 |
|  • Áætlað (2023) | 1.622.188 |
|  • Þéttleiki | 790/km2 |
| Tímabelti | UTC−08:00 (PST) |
|  • Sumartími | UTC−07:00 (PDT) |
| Svæðisnúmer | 510, 341, 925 |
| Vefsíða | www.acgov.org |

**Alameda-sýsla** (enska: *Alameda County*) er sýsla í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Íbúafjöldinn árið 2020 var 1.682.353. Höfuðstaður sýslunnar er Oakland. Alameda-sýsla er hluti af San Francisco-flóasvæðinu.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Riverside-sýsla (Kaliforníu)

| Riverside-sýsla
Riverside County |
| --- |
| Sýsla |
|  |
| FániInnsigli |
| Staðsetning Riverside-sýslu í Kaliforníu |
| Staðsetning Kaliforníu í Bandaríkjunum |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Land |  Bandaríkin |
| Fylki |  Kalifornía |
| Stofnun | 9. maí 1893 (1893-05-09) |
| Höfuðstaður | Riverside |
| Stærsta byggð | Riverside |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 18.910 km2 |
|  • Land | 18.660 km2 |
|  • Vatn | 250 km2 |
| Mannfjöldi (2020) |
|  • Samtals | 2.418.185 |
|  • Áætlað (2023) | 2.492.442 |
|  • Þéttleiki | 130/km2 |
| Tímabelti | UTC−08:00 (PST) |
|  • Sumartími | UTC−07:00 (PDT) |
| Vefsíða | rivco.gov |

**Riverside-sýsla** (enska: *Riverside County*) er sýsla í suðurhluta Kaliforníu í Bandaríkjunum. Íbúafjöldinn árið 2020 var 2.418.185. Nafnið er dregið af borginni Riverside, sem er höfuðstaður sýslunnar.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Loftfar

Loftbelgir í Colorado Springs 2008.
**Loftfar** er farartæki sem ferðast um andrúmsloft jarðar. Loftfar getur verið léttara en loft, eins og til dæmis loftbelgur, eða þyngra en loft, eins og flugvél. Flest loftför eru knúin áfram með hreyflum, en sviffluga og svifdreki nota uppstreymi til að haldast á lofti. Algeng dæmi um loftför eru flugvélar, þyrlur, drónar, loftskip, svifflugur, fis og loftbelgir. Flugöryggisstofnun Evrópu (EASA) flokkar loftför sem falla undir kröfur EASA um lofthæfi í 10 flokka.

Elstu loftför sem heimildir eru til um eru flugdrekar sem voru notaðir í Kína nokkrum öldum fyrir okkar tímatal. Á 15. öld teiknaði Leonardo da Vinci fjölda loftfara í minnisbækur sínar, en vegna takmarkana þess tíma var ekkert þeirra í raun mögulegt. Fyrstu mönnuðu loftförin voru loftbelgir sem Montgolfier-bræður fundu upp á 18. öld. Á síðari hluta 19. aldar hófust svo tilraunir með svifflugvélar, og árið 1903 tókst Wright-bræðrum í fyrsta sinn að fljúga flugvél með hreyfli. Á 6. áratug 20. aldar olli þotuhreyfillinn byltingu í millilandaflugi. Á 21. öld hefur orðið mikil framþróun í gerð dróna og rafflugvéla.

Að fljúga loftfari og ýmis starfsemi sem þeim tengist nefnist einu nafni flug. Flugtækni snýst um loftferðarannsóknir, hönnun og smíði loftfara. Mönnuðum loftförum er flogið af flugmanni og stundum fjölskipaðri flugáhöfn, en ómönnuðum loftförum er ýmist fjarstýrt af jörðu niðri eða flogið með sjálfstýringu um borð. Loftför eru flokkuð með ýmsum leiðum, eftir tegund lyftingar, drifbúnaði, notkun, eða öðrum þáttum.

## Tilvísanir

  *Þessi samgöngugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alexandra Bretadrottning

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Drottning Stóra-Bretlands og Írlands og breska samveldisins og keisaraynja Indlands** |
| **Lukkuborgarætt, en gift inn íSachsen-Coburg-Gotha-ætt** |

 |
|  |
| **Alexandra Bretadrottning** |
| **Ríkisár** | 22. janúar 1901 - 6. maí 1910 |
| **Skírnarnafn** | Alexandra Carolina Marie Charlotte Louise Julia |
| **Fædd** | 1. desember 1844(1844-12-01) |
|   | Í Guluhöll, Amalíugötu 18, Kaupmannahöfn |
| **Dáin** | 20. nóvember 1925 (80 ára) |
|   | Í Sandringham, Norfolk, Englandi eftir hjartaáfall |
| **Gröf** | Í kapellu heilags Georgs í Windsorkastala |
| **Konungsfjölskyldan** |
| **Faðir** | Kristján 9. |
| **Móðir** | Louise af Hessen-Kassel |
| **Eiginmaður** | Játvarður 7. konungur |
| **Börn** | Prinsar og prinsessur:
* Albert Victor
* Georg V Bretakonungur
* Louise, hin konunglega prinsessa
* Victoria
* Maud Noregsdrottning
* Alexander
 |

**Alexandra Bretadrottning** (fædd *Alexandra Carolina Marie Charlotte Louise Julia*; f. 1. desember 1844 – 20. nóvember 1925) var dóttir Kristjáns 9. Danakonungs og prinsessa í Danmörku. Hún giftist síðar *Alberti Játvarði* krónprins Bretlands, sem síðar varð Játvarður 7. og með því varð hún Alexandra Bretadrottning.

## Líf og fjölskylda

Alexandra Danaprinsessa eða Alix eins og hún var ávallt kölluð í fjölskyldunni, fæddist í Kaupmannahöfn árið 1844. Foreldrar hennar voru Kristján prins, seinna Kristján 9., og Louise af Hessen-Kassel.

Þann 10. mars 1863 giftist Alexandra Alberti Játvarði Bretakrónprinsi, syni Viktoríu Bretadrottningar og Alberts prins. Þau eignuðust sex börn:

* Albert Viktor prins, hertoginn af Clarence (f. 8. janúar 1864 – 14. janúar 1892)
* Georg prins, seinna Georg 5. Bretakonungur (f. 3. júní 1865 – 20. janúar 1936)
* Lovísa prinsessa, hin konunglega prinsessa, hertogaynjan af Fife (f. 20. febrúar 1867 – 4. janúar 1931)
* Viktoría Alexandra prinsessa (f. 6. júlí 1868 – 3. desember 1935)
* Maud prinsessa, seinna Noregsdrottning (f. 26. nóvember 1869 – 20. nóvember 1938)
* Alexander Jóhann (f. 6. apríl 1871 – 7. apríl 1871).

Alexandra dó árið 1925 í Sandringham eftir hjartaáfall. Hún er grafin við hlið eiginmanns síns í kapellu heilags Georgs í Windsorkastala.

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*