Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fornöld

**Fornöld** er tímabil í mannkynssögunni sem nær frá upphafi *sögulegs tíma*, þ.e. frá þeim tíma sem til eru ritaðar heimildir um, og til miðalda. Tímabilið áður en sögulegur tími hófst kallast *forsögulegur tími*. Ritaðar heimildir komu ekki fram á sama tíma alls staðar og því lýkur forsögulegum tíma í raun ekki alls staðar samtímis.

Fyrstu rituðu heimildirnar eru fleygrúnir frá Súmer frá því 3000-3500 f.Kr. Því má segja að sögulegur tími hefjist fyrst þar.

Klassísk fornöld er hugtak sem er notað í fornaldarsögu Grikklands og Rómaveldis. Í Grikklandi er sá tími oftast miðaður við árið 776 f.Kr. þegar ólympíuleikarnir voru fyrst haldnir, enda þótt til séu töluvert eldri ritaðar heimildir á grísku. Í sögu Rómar er miðað við hefðbundið ártal fyrir stofnun borgarinnar 753 f.Kr., þrátt fyrir að ritaðar heimildir á latínu séu nokkru yngri.

Enda þótt deilt sé um hvenær fornöld eigi að teljast lokið er oftast miðað við fall Vestrómverska ríkisins sem venju samkvæmt er sagt hafa átt sér stað árið 476. Í sögu Austrómverska ríkisins mætti ef til vill miða endalok fornaldar við árið 640, en þá féll Alexandría í hendur Aröbum. Það tímabil sem nær yfir breytinguna frá fornöld til miðalda er síðfornöld, sem skarast að stórum hluta við ármiðaldir.

Hugtakið „fornöld“ var fyrr á árum oft notað í sögu Íslands um tímabilið frá landnámsöld fram til loka þjóðveldisins, 1264, eða jafnvel fram um 1300. Þetta er elsti hluti Íslandssögunnar, auk þess sem þetta tímabil þótti vera nokkur hliðstæða við gullöld Grikkja og Rómverja, t.d. hvað bókmenntasköpun snertir. Í seinni tíð hafa sagnfræðingar farið að nota hugtakið miðaldir um þetta tímabil, enda fellur það undir miðaldir í sögu Evrópu.

Wikipedia
Fornfræðigátt
# Gjóður

| Gjóður |
| --- |
|  Gjóður af Norður-Amerísku undirtegundinni |
| Ástand stofns |
|  Ekki í útrýmingarhættu  |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Fuglar (*Aves*)  |
| Ættbálkur: | Fálkungar (*Falconiformes*)  |
| Ætt: | **Gjóðar** (*Pandionidae*) Sclater & Salvin, 1873 |
| Ættkvísl: | Pandion Savigny, 1809 |
| Tegund: | P. haliaetus  |

 |
| Tvínefni |
| Pandion haliaetus (Linnaeus, 1758) |

 *Pandion haliaetus*
Útbreiðslukort.
**Gjóður** (eða fiskiörn) (fræðiheiti: *Pandion haliaetus*) er miðlungsstór ránfugl sem veiðir á daginn. Gjóðurinn er fiskiæta sem nær 60 cm stærð og 1.8 m vænghafi. Hann finnst víða um heim og hefur sést á Íslandi.

## Tenglar

  *Þessi fuglagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lionel Jospin

| Lionel Jospin |
| --- |
| Jospin árið 2014. |
|  |
| Forsætisráðherra Frakklands |
| **Í embætti** 2. júní 1997 – 6. maí 2002 |
| Forseti | Jacques Chirac |
| Forveri | Alain Juppé |
| Eftirmaður | Jean-Pierre Raffarin |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 12. júlí 1937(1937-07-12)
Meudon, Hauts-de-Seine, Frakklandi |
| Látinn | 22. mars 2026 (88 ára)
París, Frakklandi |
| Þjóðerni | Franskur |
| Stjórnmálaflokkur | Sósíalistaflokkurinn |
| Maki | Élisabeth Dannenmuller (skilin) Sylviane Agacinski |
| Börn | Eva Hugo |
| Háskóli | Stjórnmálaháskóli Parísar Þjóðlegi stjórnsýsluháskólinn |
| Starf | Stjórnmálamaður |
| Undirskrift |  |

**Lionel Jospin** (12. júlí 1937 – 22. mars 2026) var franskur stjórnmálamaður sem var forsætisráðherra Frakklands frá 1997 til 2002. Jospin var frambjóðandi franska Sósíalistaflokksins í forsetakosningunum árin 1995 og 2002. Í fyrri kosningunum tapaði hann naumlega fyrir Jacques Chirac í seinni umferðinni. Í kosningunum 2002 komst hann öllum að óvörum ekki í aðra umferð kosninganna þar sem hann fékk færri atkvæði en bæði Chirac og öfgahægrimaðurinn Jean-Marie Le Pen í fyrri umferðinni. Eftir þennan auðmýkjandi ósigur dró Jospin sig alfarið úr frönskum stjórnmálum.

## Æviágrip

Jospin gekk í Stjórnmálaháskóla Parísar og Þjóðlega stjórnsýsluháskólann og vann snemma á ferli sínum sem erindreki. Hann var snemma meðlimur í frönsku trotskíistasamtökunum *Organisation communiste internationaliste* en gekk í franska Sósíalistaflokkinn árið 1971. Jospin varð fyrsti ritari Sósíalistaflokksins á fyrra kjörtímabili François Mitterrand Frakklandsforseta (1981 – 1988). Á seinna kjörtímabili Mitterrand var Jospin ríkisráðherra, menntamálaráðherra og „næstráðandi ríkisstjórnarinnar“ í stjórnum Michels Rocard og Édith Cresson.

Jospin var kjörinn frambjóðandi Sósíalistaflokksins í forsetakosningunum árið 1995 en tapaði í annarri umferð kosninganna fyrir Jacques Chirac. Jospin varð aftur fyrsti ritari Sósíalistaflokksins næsta október. Sósíalistaflokkurinn vann sigra í þingkosningum árið 1997 og því neyddist Chirac til þess að skipa Jospin forsætisráðherra nýrrar ríkisstjórnar. Sem leiðtogi bandalags franskra vinstriflokka stóð Jospin meðal annars fyrir því að komið var á 35 klukkustunda vinnuviku í Frakklandi og fyrir ýmsum velferðarverkefnum sem miðuðu að því að auðvelda ungu fólki aðgang að atvinnugeiranum.

Jospin var aftur frambjóðandi Sósíalistaflokksins í forsetakosningunum árið 2002 en hann tapaði í fyrstu umferð fyrir Chirac og Jean-Marie Le Pen, frambjóðanda frönsku Þjóðfylkingarinnar. Hann sagði í kjölfarið af sér sem forsætisráðherra og lýsti yfir að hann hygðist draga sig úr frönskum stjórnmálum. Ríkisstjórn Jospin var á þessum tíma sú langlífasta í sögu fimmta lýðveldisins.

Jospin varð meðlimur franska stjórnlagaþingsins árið 2015. Hann lést 22. mars 2026.

## Tilvísanir

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fyrirrennari: **Alain Juppé** |

|  |
| --- |
| **Forsætisráðherra Frakklands** |
| (2. júní 1997 – 6. maí 2002) |

 | Eftirmaður: **Jean-Pierre Raffarin** |
# Jarðskjálftakvarðar

Jarðskjálftamælir.
**Jarðskjálftakvarðar** eru notaðir til að mæla styrk jarðskjálfta. Mælingin byggir vanalega á jarðskjálftabylgjum sem jarðskjálftamælir nemur. Ekki er alltaf hægt að nota sama kvarða fyrir alla skjálfta þar sem mismunandi er hvaða upplýsingar er hægt að nema og tilgangur mælingarinnar getur verið breytilegur.

## Richterskvarðinn

Charles RichterRichterskvarðinn (**ML**) var fyrsti kvarðinn sem þróaður var til að mæla jarðskjálfta. Charles Richter bjó hann til árið 1935. Richter kom á tveimur venjum sem aðrir skalar myndu síðar fylgja:

* Kvarðinn er lograkvarði, sem þýðir að hækkun um einn á kvarðanum þýðir í raun tífalda hækkun. Tíföld hækkun í sveifluvídd jarðskjálftabylgju jafnast svo á við næstum 32-falda hækkun í styrk jarðskjálftans.
* Núllpúnktur kvarðans er sá punktur þar sem jarðskjálfti í 100 km fjarlægð færir haus jarðskjálftamælisins aðeins 0,001 mm.

Richterskvarðinn mælir mestu sveifluvídd jarðskjálftabylgjunnar en gerir ekki greinarmun á hinum mismunandi jarðskjálftabylgjum. Þess vegna vanmetur kvarðinn jarðskjálfta sem eru langt í burtu, djúpir, eða mjög sterkir (yfir 7 stig).

Vegna þessara galla er Richterskvarðinn ekki lengur notaður, en þó er algengt að fjölmiðlar noti „Richter“ þó að yfirborðsbylgju- eða vægisstærðarkvarðinn hafi verið notaður.

## Rúmbylgjukvarðinn

Rúmbylgjukvarðinn (**mB**) mælir rúmbylgjur, þær ferðast beint í gegnum berg. Rúmbylgjur skiptast í frumbárur (ferðast hratt) og síðbárur (ferðast hægar, komast ekki í gegnum bráðinn ytri kjarna jarðarinnar).

## Yfirborðsbylgjukvarðinn

Yfirborðsbylgjukvarðinn (**Ms**) mælir bara yfirborðsbylgjur í jörðinni. Hann hentar til að mæla grunna jarðskjálfta.

## Vægisstærðarkvarðinn

Vægisstærðarkvarðinn (**Mw**) mælir vægisstærð, það hversu mikla aflfræðilega vinnu skjálftinn innir af hendi þegar einn fleki færist fram hjá öðrum. Þessi kvarði er sá besti til að mæla stóra skjálfta og sá sem hentar best til að bera saman mismunandi skjálfta.

## Dæmi

* Jarðskjálftinn 29. maí 2008 var um **6,3** stig á **Mw**.
* Suðurlandsskjálftinn þann 17. júní árið 2000 var um **6,6** á **Ms**.
* Suðurlandsskjálftinn þann 21. júní árið 2000 var um **6,6** að stærð á **Ms**.
* Suðurlandsskjálftinn árið 1912 var um **7,0** að stærð á **Ms**.

## Tilvísanir

  *Þessi jarðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kosningaréttur

Kröfuganga kvenna í Washington í Bandaríkjunum fyrir kosningarétti árið 1913.
**Kosningaréttur** er réttur fólks til þess að taka þátt í lýðræðislegum kosningum. Oft er kosningaréttur stjórnarskráarlega varinn en algengast er að fólk fái kosningarétt við 18 ára aldur, eins og tíðkast á Íslandi. Kosningaréttur hefur jafnt og þétt verið víkkaður út eftir því sem lýðræðisumbætur hafa átt sér stað víða um heim. Einveldi konunga var lagt af í Evrópu á 19. og 20. öld og við það fengu oftast efnaðir, hvítir karlmenn kosningarétt. Með tímanum fengu konur kosningarétt (þó ekki fyrr en 1971 í Sviss), fólk af öðrum kynþætti en hvítum og borgarar almennt burt séð frá efnahag.

## Kosningaréttur á Íslandi

Íslendingar fengu fyrst kosningarétt með tilskipun sem Kristján 8. Danakonungur gaf út 8. mars 1843 og var hann bundinn því að menn væru orðnir 25 ára, hefðu óflekkað mannorð og ættu að minnsta kosti 10 hundraða jörð eða múr- eða timburhús í kaupstað sem metið væri á að minnsta kosti 1000 ríkisdali eða hefðu lífstíðarábúð á 20 hundraða jörð. Ríkir karlmenn höfðu þá einir kosningarétt eða um 2 prósent landsmanna.

Reglurnar um eign voru rýmkaðar þegar kosið var til þjóðfundarins 1851, en þá gat 9 prósent þjóðarinnar kosið og síðan rýmkaðar enn frekar árið 1903. Þá fengu karlmenn 25 ára og eldri sem ekki voru öðrum háðir sem hjú og borguðu fjórar krónur eða meira í útsvar kosningarétt, en það voru 65 prósent karlmanna.

Árið 1915 var svo gerð veruleg breyting; konur fengu þá kosningarétt og einnig karlmenn sem orðnir voru 25 ára og skulduðu ekki sveitarstyrk. Þessum nýju kjósendum var þó ekki strax treyst til að beita kosningaréttinum; aðeins þeir sem orðnir voru 40 ára máttu kjósa og það mark átti síðan að færast niður um eitt ár á ári þar til 25 ára markinu væri náð. Þessar takmarkanir voru þó felldar niður árið 1920 þegar ný stjórnarskrá Íslands var fest í gildi.

Enn varð breyting árið 1934, þegar kosningaréttur var færður niður í 21 árs aldur og takmarkanir á kosningarétti vegna skuldar við sveitarsjóð voru numdar úr gildi. Kosningaaldurinn var svo lækkaður í 20 ár árið 1968 og að lokum í 18 ár 1984.

## Fyrsti kosningaréttur kvenna 1882

Árið 1882 fengu konur í fyrsta skipti kosningarétt á Íslandi. Þessi kosningaréttur var þó afar takmarkaður og hljóðaði upp á að ekkjur og aðrar ógiftar konur sem sátu fyrir búi eða áttu með sig sjálfar fengu kosningarétt í sýslunefnd, hreppsnefnd, bæjarstjórn og á safnaðarfundum. Þessi réttur gilti fyrir konur sem voru eldri en 25 ára og honum fylgdi ekki kjörgengi. Það skal tekið fram að vinnukonur áttu sig ekki sjálfar og voru því mjög fáar konur sem gátu nýtt sér þennan kosningarétt.

## Tengt efni

* Kosningaréttur kvenna
* Kosningaskylda

## Heimildir

* „Sögulegt yfirlit. Fylgiskjal um kjördæmamál. Af vef mbl.is, skoðað 27. október 2010“.
* „Hvers vegna átti lýðræðið erfitt uppdráttar á 19. öld? Vísindavefurinn, skoðað 27. október 2010“.
# Sæfjall

**Sæfjall** (seamount) er neðansjávarfjall, það rís af sjávarbotni en nær ekki sjávarmáli. Sæfjöll eru oftast mynduð af eldvirkni og eru því virk eða útkulnuð eldfjöll. Hæð þeirra getur verið frá nokkur hundruð metrum og í 4000 m eða meira. Lögun þeirra og stærð er breytileg frá einu fjalli til annars og tindar þeirra geta verið á miklu dýpi. Sæfjöll hafa mest verið athuguð í Kyrrahafi en þau finnast í öllum heimshöfunum. Í Norðuratlantshafi eru þau algeng en lítt rannsökuð. Nokkur þeirra hafa þó hlotið nöfn, svo sem Maríetta og Franklín sunnan Íslands.
# Kólera

**Kólera** er bakteríu-smitsjúkdómur sem berst inn í líkamann með menguðu vatni eða matvælum. Bakterían (*Vibrio cholerae*) myndar eiturefni sem festist í slímhúð þarmanna. Kólera getur valdið gríðalegum niðurgangi á stuttum tíma og einnig alvarlegu vökvatapi og vatnsskort. Ef ekki er brugðist nógu fljótlega við getur fólk dáið. Bráð kólerusýking getur leitt fólk til dauða 2-3 klukkustundum frá því að fyrstu einkenni koma fram, en algengara er að það taki um 18 klukkustundir. Meðgöngutíminn er mjög stuttur en er hann einungis 1-5 dagar.

Það getur verið flókið að greina kóleru frá öðrum gerðum af bráðaniðurgangi út frá einkennum og viðbrögðum eingöngu, þess vegna þarf að rækta sýkilinn úr blóð- eða saursýnum sjúklinga til að staðfesta að kólera sé sjúkdómurinn. Kólera dreifist með menguðu vatni og matvælum. Þegar skyndilega koma upp miklir kólerufaraldrar er orsakarinnar oftast að leita í menguðum vatnsbólum. Niðurgangurinn getur fyllt í allt 1 lítra á klukkustund, lyktin minnir á fiskifýlu og í útliti minnir hann helst á vatn með flekkjum af hrísgrjónum. Þessir flekkir eru í raun slím ásamt sýkli og þekjuvef. Sjúklingarnir missa ekki bara vatn heldur missa þeir líka mikið af nauðsynlegum söltum. Ofþornunin lýsir sér á mjög marga hætti og er það meðal annars hraður hjartsláttur, sokkin augu og mikill þorsti.

Mestan hluta 20. aldar var kólera ekki þekkt í vesturheimi en skaut síðan aftur upp kollinum við lok aldarinnar. Kóleru-bakterían var fyrst einangruð og borin kennsl á af Ítalanum Filippo Pacini 1854. Fyrstu einstöku bólusetninguna framkvæmdi og þróaði spænski læknirinn og bakteríusérfræðingurinn Jaume Ferran i Clua 1885, sem ennfremur var þar með fyrsti einstaka bakteríu-bólusetning manneskju en áður hafði aðeins tekist að bólusetja gegn vírusum.

Áætlað er að 1,3–4 milljón einstaklinga veikjast af kóleru árlega og 21.000–143.000 deyja. Langflest tilfelli eru í þróunarlöndum og þá einkum Afríku sunnan Sahara. Erfitt er að áætla nákvæmlega fjölda árlegra tilfella vegna vangetu ríkja til að skrá niður tilfelli ásamt því að ríkji hræðast áhrif þess á ferðaiðnað og önnur viðskipti.

Til eru bóluefni gegn kóleru með þokkalegri virkni en þau eru ekki á skrá á Íslandi. Samkvæmt íslenskum lögum er skylda að tilkynna smit um kóleru til landlæknis.

## Heimildir
# Breska Gvæjana

Kort af Bresku Gvæjana frá 1908.
**Breska Gvæjana** (enska: *British Guiana*) var bresk nýlenda á norðurströnd meginlands Suður-Ameríku frá 1831 þar til hún fékk sjálfstæði sem Gvæjana árið 1966.

Hollendingar stofnuðu nýlendurnar Berbice og Essequibo snemma á 17. öld. Á 18. öld bættist Demerara við. Bretar lögðu þessar nýlendur undir sig 1796 þegar Frakkar höfðu hernumið Holland. Batavíulýðveldið endurheimti yfirráð yfir þeim 1805 en Bretar hernámu þær aftur í Napóleonsstyrjöldunum 1809. Bretar fengu formlega yfirráð yfir nýlendunum í friðarsamningum 1814 og sameinuðu þær í eina nýlendu 1831. Höfuðstaður nýlendunnar var Georgetown (Stabroek til 1812).

Bretar byggðu upp sykurplantekrur í nýlendunni, meðal annars með þrælum frá Afríku. Þrælar gerðu uppreisn í Demerarauppreisninni 1823. Þrælahald var formlega lagt niður innan Breska heimsveldisins 1833. Breska fyrirtækið Booker Group (sem Booker-verðlaunin eru kennd við) varð fyrirferðarmikið í sykurframleiðslu í nýlendunni og átti nær allar plantekrurnar undir lok 19. aldar.

Árið 1928 var nýlendan gerð að krúnunýlendu með nýja stjórnarskrá. Löggjafarráð var stofnað og landstjóri fékk aukin völd. Umbætur næstu ár færðu aukið vald til löggjafarþingsins sem varð að meginhluta kjörþing. Flokkurinn People's Progressive Party vann stórsigur í kosningum 1953 en bresk stjórnvöld töldu hann of hallan undir kommúnisma. Í kjölfarið var stjórnarskrá landsins felld úr gildi og Bretar sendu her til nýlendunnar. Bráðabirgðastjórn var í landinu til 1957. Það ár vann PPP aftur meirihluta í kosningum. Árið 1961 fékk landið heimastjórn og 1966 fékk það sjálfstæði.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*British Guiana*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 26. apríl. 2019.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Landris

Þetta strandsvæði við Bathurst-flóa í Nunavut er dæmi um afleiðingar landriss eftir síðustu ísöld. Röndótta mynstur strandarinnar er vegna veikra sjávarfalla í vatninu.
**Landris** á við það fyrirbæri að landflæmi sem var þakið jökli undir risi upp frá síðustu ísöld. Jarðfræðilega ðferðin á bak við landris heitir flotjafnvægi.

Landris er áberandi í Norður-Evrópu (sérstaklega í Skotlandi, Eistlandi, Lettlandi, Fennóskandíu og Norður-Danmörku), Siberíu, Kanada, í kringum Vötnin miklu í Kanada og Bandaríkjunum, í Maine, hlutum Patagóníu og Suðurskautslandinu.
## Yfirlit

Meðan á síðustu ísöld stóð voru stór landssvæði í Norður-Evrópu, Asíu, Norður-Ameríku, Grænlandi og Suðurskautslaundinu þakin jökulbreiðum. Ísinn var allt að 3 km þykkur á hápunkti síðustu ísaldar fyrir um 20.000 árum. Gífurlega þyngd íssins olli því að yfirborð jarðar aflagaðist og sökk niður og í kjölfar var möttullinn þvingaður undan þessum jökulþöknum svæðum. Undir lok hverrar ísaldar þegar jöklarnir hörfuðu byrjaði landið að rísa aftur upp og möttullinn flæddi aftur undir það á þeim svæðum sem voru þá jökullaus. Vegna þess að möttullinn er svo seigur mun það taka nokkrar þúsundir ára áður en landið nær aftur jafnvægisstigi.

Landris hefur átt sér stað í tveimur greinilegum áföngum. Fyrsta landrisið kom strax í kjölfar afjöklunar, eftir þyngd íssins létti, vegna sveigjanleika jarðskorpunnar. Eftir þetta tímabil sveigjanleikans hægði landrisið á sér smám saman og flæði mötulsins tók við sem drifkraftur landrissins. Í dag rís landið á tæplega 1 cm á ári eða minna. Í Norður-Evrópu er fylgst með þessu risi með GPS-gögnum. Áætlað er að landrisið haldi áfram í að minnsta kosti 10.000 ár í viðbót. Endanleg hæð landsins frá lokum afjöklunar ræðst af fyrrverandi þyngd íssins en gæti verið allt að nokkrar hundraðir metra á miðpunkti landrissins.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Geldingahnappur

| Geldingahnappur |
| --- |
|  Geldingahnappur |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Jurtaríki (*Plantae*)  |
| Fylking: | Dulfrævingar (*Magnoliophyta*)  |
| Flokkur: | Tvíkímblöðungar (*Magnoliopsida*)  |
| Ættbálkur: | Hjartagrasbálkur (*Caryophyllales*)  |
| Ætt: | Gullintoppuætt (*Plumbaginaceae*)  |
| Ættkvísl: | Armeria  |
| Tegund: | A. maritima  |

 |
| Tvínefni |
| Armeria maritima L. |

**Geldingahnappur** eða **gullintoppa** (fræðiheiti: *Armeria maritima*) er blóm sem finnst einkum í nágrenni við strendur og sandflæmi. Blóm hans eru fölbleik og raða sér þétt saman þannig að á að líta virðist sem eitt stórt sé.

Rætur geldingahnapps kallast harðasægjur og voru étnar í hallærum.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tekjuskattur

**Tekjuskattur** er skattur sem ríkið leggur á tekjur einstaklinga og fyrirtæki. Tekjuskattur er oftast ákveðið hlutfall frekar en fasti.

## Tekjuskattur á Íslandi

Árið 2014 eru skattþrepin þessi:

37,30% skattur er tekinn af launum sem eru 290.000 krónur eða minna á mánuði.
39,74% skattur er tekinn af launum sem eru á bilinu 290.001 til 784.619 kr. á mánuði.
46,24% skattur er tekinn af launum sem eru 784.619 og meira á mánuði.

Heimild: heimild Geymt 12 júlí 2014 í Wayback Machine

## Saga

Tekjuskattur var fyrst lögleiddur í Bretlandi árið 1799 til þess að standa kostnað af Napoleónsstyrjöldinni.

## Tengt efni

* Eignaskattur
* Fjármagnstekjuskattur
* Lafferkúrfan
* Útsvar

## Tenglar

* Lög um tekjuskatt
* Orðskýringar Ríkiskassanns
* Skattlagasafn Ríkisskattsjóra, VI. kafli.

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Austur-Miðhéruð

Kort af Austur-Héruðum.
**Austur-Miðhéruð** (e. *East Midlands*) er einn af níu embættislegum landshlutum á Englandi og næ yfir austurhelming svæðisins sem nefnist Miðhéruð. Landshluttinn samanstendur harkalega af sýslunum Derbyshire, Leicestershire, Rutland, Northamptonshire, Nottinghamshire og mikið af Lincolnshire. Punkturinn þar sem sýslurnar ná saman nefnist Trent Lock.

Íbúafjöldinn er 4.172.179. Hæsti punkturinn í landshlutanum er Kinder Scout sem er 636 m yfir sjávarmáli. Berggrunnurinn þar er aðallega úr kalksteini og það eru líka nokkur lítil olíusvæði.

  *Þessi Englandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ferdinand og Ísabella

Ísabella (t.h.) og Ferdinand (t.v.) á Maríumynd eftir Fernando Gallego 1490-1495.
**Ferdinand og Ísabella** eða **kaþólsku konungshjónin** (spænska: *Los Reyes Cátolicos*) á við um Ísabellu I af Kastilíu og Ferdinand II af Aragon. Þau eru jafnan talin stofnendur spænska konungsríkisins með giftingu sinni 1469. Þau luku því verki að vinna Spán frá márum (*Reconquista*) með því að leggja undir sig Granada 1492. Þau fengu hvort um sig titilinn „kaþólskur konungur“ frá Alexander VI páfa. Þau fjármögnuðu einnig ferðir Kólumbusar og annarra til Nýja heimsins sem jók enn á veldi þeirra og efldi stöðu þeirra í Evrópu.
# Nýöld

**Nýöld** kallast það tímabil í mannkynssögunni sem tekur við af miðöldum eða endurreisnartímanum, sé hann talinn sérstakt tímabil. Yfirleitt er nýöld talin hefjast árið 1492, er Kristófer Kólumbus kom til nýja heimsins, en stundum er hún talin hefjast fyrr eða um 1420 með upphafi endurreisnarinnar.

Nýöld skiptist í:

* Árnýöld (frá upphafi nýaldar til upphafs iðnbyltingarinnar um aldamótin 1800)
* Nútíma (frá upphafi iðnbyltingarinnar fram að lokum Síðari heimsstyrjaldarinnar)
* Samtíma (frá lokum Síðari heimsstyrjaldarinnar til dagsins í dag).

Á Íslandi eru endalok miðalda og þar með upphaf nýaldar stundum miðuð við árið 1550 þegar Jón Arason, síðasti kaþólski biskup landsins, var hálshöggvinn ásamt sonum sínum.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# David Silva

|  |
| --- |
| David Silva |
|  |
| Upplýsingar |
| **Fullt nafn** | David Josué Jiménez Silva |
| **Fæðingardagur** | 8. janúar 1986 (1986-01-08) |
| **Fæðingarstaður**    | Arguineguín, Kanaríeyjar, Spánn |
| **Hæð** | 1,70 m |
| **Leikstaða** | Miðjumaður |
| Yngriflokkaferill |
| 1995–2000 2000–2003 | San Fernando Valencia CF |
| Meistaraflokksferill1 |
| **Ár** | **Lið** | **Leikir (mörk)** |
| 2003-2004 | Valencia CF B | 14 (1) |
| 2004–2010 | Valencia CF | 119 (21) |
| 2004-2005 | SD Eibar→lán | 35 (4) |
| 2005-2006 | Celta de Vigo→lán | 34 (4) |
| 2010-2020 | Manchester City | 309 (60) |
| 2020-2023 | Real Sociedad | 74 (6) |
| Landsliðsferill |
| 2001–2002 2002–2003 2004–2005 2005 2004–2006 2006-2018 | Spánn U16 Spánn U17 Spánn U19 Spánn U20 Spánn U21 Spánn | 6 (2) 20 (5) 14 (5) 5 (4) 9 (7) 125 (35) |
| 1 Leikir með meistaraflokkum og mörk talið í aðaldeild liðsins.
  |

**David Silva** (f. 8. janúar 1986 á Gran Canaria) er spænskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann var lipur vinstrifótarleikmaður sem var skapandi og fann svæði innan um varnarmenn og hafði auga fyrir sendingum.

Silva er þekktastur sem leikmaður Manchester City þar sem hann spilaði frá 2010-2020. Hann er í 6. sæti yfir flestu stoðsendingar í ensku úrvalsdeildinni. Silva hóf ferilinn á Kanaríeyjum en byrjaði í ungmennaliðum Valencia CF, 14 ára gamall. Hann var sigursæll með Spáni með 2 EM titla og einn á HM en lagði landsliðsskóna á hilluna 2018.
Silva lagði svo skóna alfarið á hilluna árið 2023 en hann var með Real Sociedad síðustu ár og glímdi við hnémeiðsli.

## Titlar

* **Copa del Rey**: 2007–08 (Valencia), 2019-2020 (Real Sociedad)
* **Premier League**: 2011–12, 2013–14, 2017–18, 2018–19
* **FA Cup**: 2010–11, 2018–19
* **EFL Cup**: 2013–14, 2015–16, 2017–18, 2018–19, 2019–20
* **FA Community Shield**: 2012, 2018, 2019

**Spánn**:

* **EM** 2008 og 2012, meistari
* **HM** 2010, meistari
# Astúría

| Astúría
Principado de Asturias |
| --- |
| Sjálfstjórnarhérað |
| FániSkjaldarmerki |
|  |
| Land | Spánn |
| Sjálfstjórn | 1981 |
| Stjórnarfar |
|  • Forseti | Adrián Barbón (FSA-PSOE) |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 10.603 km2 |
| Mannfjöldi (2021) |
|  • Samtals | 1.011.792 |
|  • Þéttleiki | 95/km2 |
| Tímabelti | UTC+1 |
|  • Sumartími | UTC+2 |
| Svæðisnúmer | 34 985 |

**Astúría** (spænska: *Asturias*, astúríska: *Asturies*) er sjálfstjórnarsvæði á Spáni.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*