# Þróun

**Þróun** lífvera felst í breytingum á erfðaeinkennum tiltekins stofns eftir því sem kynslóðum hans vindur fram. Erfðaeinkennin eru genatjáning sem flyst frá foreldri til afkvæmis við æxlun. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna stökkbreytinga, endurröðunar erfðavísa og annarra ástæðna erfðabreytileika. Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og náttúruval (þar á meðal kynval og genaflökt) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins. Valþrýstingur sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað líffjölbreytni á öllum stigum líffræðilegrar skipunar, meðal annars tegunda, einstakra lífvera og sameinda.

Vísindaleg kenning um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af Charles Darwin og Alfred Russel Wallace. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, *Uppruni tegundanna* 1859. Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki svipgerða), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík hæfni) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða (arfgengi þessarar hæfni). Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því umhverfi sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum.

Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og stökkbreytingahyggju og réttstefnuþróun, hafnað þegar þróunarkenning Darwins var samræmd við klassíska erfðafræði og það var staðfest að aðlögun stafaði af náttúruvali. Í þessari samrunakenningu eru DNA-sameindir grundvöllur þróunar, þar sem þær skila upplýsingum til næstu kynslóða. Meðal þess sem veldur breytingum á DNA-sameindum í stofni er náttúruval, genaflökt, stökkbreytingar, og genastreymi.

Allt líf á jörðinni (maðurinn þar á meðal) á sér sameiginlegan forvera, sem lifði fyrir um 3,5-3,8 milljörðum ára. Steingervingasagan sýnir hvernig líf þróaðist frá lífkynja grafíti að örveruþekjum að fjölfruma lífverum. Líffjölbreytni samtímans hefur mótast af endurteknum myndunum nýrra tegunda, þróun innan tegundar, og útdauða tegunda, frá upphafi sögu lífs á jörðinni. Formfræðileg og lífefnafræðileg einkenni eru oftast svipuð hjá tegundum sem eiga sér sameiginlegan forvera nær í tíma. Áður voru þessi einkenni undirstaða þróunarfræðilegrar flokkkunar, en í dag er algengara að bera beint saman erfðaraðir ólíkra tegunda.

Þróunarlíffræðingar rannsaka ýmsar hliðar þróunarinnar með því að setja fram og prófa tilgátur, og byggja kenningar á raungögnum úr vettvangsrannsóknum eða tilraunum, og á gögnum frá stærðfræðilegri líffræði. Uppgötvanir þeirra hafa haft áhrif á þróun líffræði og fleiri sviða, eins og landbúnaðar, lyfjafræði, og tölvunarfræði.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Darwin, Charles (1859). *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* (1st. útgáfa). London: John Murray. LCCN 06017473. OCLC 741260650. The book is available from The Complete Work of Charles Darwin Online Geymt 27 janúar 2015 í Wayback Machine
* Futuyma, Douglas J. (2004). „The Fruit of the Tree of Life: Insights into Evolution and Ecology“. Í Cracraft, Joel; Donoghue, Michael J. (ritstjórar). *Assembling the Tree of Life*. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517234-8. LCCN 2003058012. OCLC 61342697.
* Hall, Brian K.; Hallgrímsson, Benedikt (2008). *Strickberger's Evolution* (4th. útgáfa). Sudbury, Massachusetts: Jones and Bartlett Publishers. ISBN 978-0-7637-0066-9. LCCN 2007008981. OCLC 85814089.
* Kampourakis, Kostas (2014). *Understanding Evolution*. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-03491-4. LCCN 2013034917. OCLC 855585457.
* Panno, Joseph (2005). *The Cell: Evolution of the First Organism*. Facts on File science library. New York: Facts on File. ISBN 978-0-8160-4946-2. LCCN 2003025841. OCLC 53901436.
* Voet, Donald; Voet, Judith G.; Pratt, Charlotte W. (2016). *Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level* (Fifth. útgáfa). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-91840-1. LCCN 2016002847. OCLC 939245154.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*