Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vísindaleg aðferð

Afstæðiskenning Einsteins leiddi til þeirrar tilgátu að þungir hlutir, svo sem stjörnur, sveigi ljósgeisla. Sú tilgáta hefur verið sannreynd af óháðum vísindamönnum, sem studdi afstæðiskenninguna og leiddi til aukins skilnings á alheiminum.
**Vísindaleg aðferð** er sú leið sem farin er til að afla vísindalegrar þekkingar. Reynslurannsóknir felast meðal annars í tilraunum, tölfræðilegri greiningu á gögnum sem til eru, og hvers kyns athugunum á heiminum sem víð búum í, á meðan fræðilegar rannsóknir byggjast á því að leiða út ákveðnar kenningar um heiminn út frá grunnreglum, á stærðfræðilegan eða rökfræðilegan hátt. Vísindaleg aðferð á við um báðar gerðir rannsókna, og er áhersla lögð á að vísindarannsóknir séu hlutlægar, að þær séu sannreynanlegar af öðrum vísindamönnum, og að þekkingar sé ekki aflað án samhengis, heldur þannig að hún leiði til aukins skilnings á fyrri rannsóknum og á heiminum sem við búum í. Til að stuðla að þessu er meðal annars ætlast til þess að vísindamenn skrái skilmerkilega bæði niðurstöður sínar og þær aðferðir sem þeir nota til að komast að niðurstöðunum.

Þótt orðið gefi til kynna að um sé að ræða eina tiltekna aðferð sem vísindamenn nota við störf sín, er hin vísindalega aðferð þó mun víðtækari en svo. Í raun er um að ræða ákveðið viðhorf eða hugmyndafræði um það hvers kyns aðferðir eru líklegar til að bæta við vísindalega þekkingu. Sem dæmi má nefna að í rannsóknum sem ætlað er að sannreyna tilteknar kenningar er notuð afleiðsla, þar sem ákveðnar tilgátur eru leiddar af kenningunum, og tilraunir eða athuganir miðast við að athuga hvort þessar tilgátur séu í samræmi við niðurstöður athugananna. Vísindamenn þurfa einnig að smíða kenningar og er þá notuð tilleiðsla eða fráleiðsla til að leiða almennari kenningar eða skýringar af þeim niðurstöðum sem athuganir hafa leitt í ljós. Þótt kenningasmíð og kenningaprófun séu mjög ólíkar í framkvæmd þá teljast þær báðar hluti af hinni vísindalegu aðferð, og styðja hvor við aðra.

Þeir eru til sem gagnrýna vísindalega aðferð á þeim grundvelli að hún þrengi sjónarhorn rannsakenda og komi í veg fyrir að þeir uppgötvi hluti sem kenningar þeirra spá fyrir um. Er þá gjarna bent á að ýmsar mikilvægar uppgötvanir má rekja til slembilukku, svo sem þegar Wilhelm Conrad Röntgen tók eftir því að ljósmyndafilma tók lit í lokuðum kassa og uppgötvaði í kjölfarið röntgengeislana, eða þegar Louis Pasteur sprautaði kjúklinga með gerilsýnum sem höfðu skemmst fyrir slysni og uppgötvaði í kjölfarið bóluefni við kjúklingakóleru. Slík slembilukka er þó það algeng í vísindarannsóknum að margir telja að ekki sé um tilviljun að ræða. Vísindaleg aðferð byggir nefnilega á því að kanna nákvæmar og nákvæmar þær kenningar sem fyrir liggja, og gjarnan undir óvenjulegri og óvenjulegri kringumstæðum. Með því að reyna á þanþol kenninga hefur vísindaleg aðferð reynst einstaklega vel við að leiða í ljós þær kringumstæður þar sem þær bregðast, og þannig varpa ljósi á áður óútskýrð fyrirbrigði.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lífvera

Svampdýr eru mjög einfaldar fjölfruma lífverur.
**Lífvera** er lifandi vera, stöðugt lífkerfi sem bregst við áreiti, nærist og æxlast sem ein heild. Lífverur geta verið einfruma, gerðar úr einni frumu, eða fjölfruma, ýmist með ósérhæfðum eða sérhæfðum frumum.

## Tenglar

* „Hver var fyrsta lífveran?“. *Vísindavefurinn*.
# Lén (líffræði)

Skýringarmynd sem sýnir flokkatréð í vísindalegri flokkun lífvera.
**Lén** er flokkur í vísindalegri flokkun lífvera sem er skipað efst í flokkatréð, ofan við ríki.

Árið 1990 stakk Carl Woese upp á því að raungerlar, forngerlar og heilkjörnungar væru þrjár helstu þróunarlínur lífvera og gerði þá í samræmi við það að lénum sem hann kallar *Bacteria*, *Archaea* og *Eukarya*. Þetta þriggja léna kerfi hefur fengið á sig mikla gagnrýni en hefur engu að síður að mestu tekið við af tveggja léna kerfi Chattons sem leið til að flokka ríkin sjálf. Tveggja léna kerfi Chattons flokkaði lífverur í dreifkjörnunga og heilkjörnunga.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fræðiheiti

**Fræðiheiti** eða **fagheiti** er heiti notað yfir eitthvað í einhverri fræðigrein. Stundum eru fræðiheiti búin til með kerfisbundnum hætti. Dæmi um slíkt nafnakerfi eru tvínefni lífvera í líffræði sem Carl von Linné gerði vinsæl.

## Dæmi um kerfisbundin fræðiheiti

* Fræðiheiti (efnafræði)
* Fræðiheiti (líffræði)
* Fræðiheiti (stjörnufræði)

## Tengt efni

* Íðorð
# Líffærafræði

Hjarta og lungu úr gamalli útgáfu enskrar handbókar í líffærafræði, *Gray's Anatomy*.
**Líffærafræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við byggingu og hluta lífvera. Líffærafræði er undirgrein formfræði sem fæst við útlit og byggingu lífvera. Líffærafræði er gömul vísindagrein sem rekur uppruna sinn til forsögulegs tíma. Alþjóðleg heiti líffæra eru á latínu og grísku vegna þess hve grískir og latneskir höfundar eins og Hippókrates og Galenos eru mikilvægir í sögu greinarinnar, sérstaklega þegar hún tók að mótast sem sérstök fræðigrein á 16. öld. Líffærafræði tengist öðrum vísindagreinum eins og þroskunarfræði, fósturfræði, samanburðarlíffærafræði og þróunarlíffræði, sem allar fjalla um ferli sem leiða til þróunar og þroska líffæra. Líffærafræði er líka nátengd lífeðlisfræði og rannsóknir og nám í þessum greinum fara oft saman. Líffærafræði mannsins er ein af undirstöðugreinum læknisfræði.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynfæri

**Kynfæri** eru þau líffæri dýrs sem tengjast kynæxlun. Kynfæri eru hluti af æxlunarkerfinu. Aðalkynfæri karla eru eistun en aðalkynfæri kvenna eru eggjastokkarnir. Utanáliggjandi kynfæri karla eru getnaðarlimurinn og pungurinn, en hjá konum liggja kvensköpin og leggöngin út á við.

Í spendýrum með legköku eru kvendýr með tvö kynfæraop: leggöngin og þvagrásina, en karldýr eru eingöngu með þvagrás. Í kynfærum beggja kynja er mikið magn taugaenda, sem gerir það að verkum að kynfærin eru mjög tilfinninganæm. Þægilegt þykir að koma við þau.

Í flestum löndum, einkum íhaldssömum löndum, telst ósæmilegt að bera kynfærin á almannafæri.

## Kynfæri eftir kynjum

Meðal kynfæra spendýra eru:

| Karldýr | Kvendýr |
| --- | --- |
| * Klumbukirtlar
* Eistnalyppa (fræðiheiti: *epididymis*)
* Getnaðarlimur
	+ Forhúð
	+ Haft (fræðiheiti: *frenulum*)
	+ Reðurhúfa
* Blöðruhálskirtill
* Pungur
* Sáðblöðrur
* Eistu

Utanáliggjandi kynfæri karlmanns (skapahár rökuð af) | * Stóri andarkirtill
* Eggrásir
* Eggjastokkar
* Minni andarkirtlar (fræðiheiti: *glandulae vestibulares minores*)
* Leg
	+ Legháls
* Leggöng
* Kvensköp
	+ Meyjarhaft
	+ Snípur
		- Snípshaft
		- Snípshúfa (fræðiheiti: *glans clitoridis*)
		- Snípshetta
	+ Skapabarmar
		- Ytri skapabarmar
		- Innri skapabarmar
			* Haft innri skapabarma

Utanáliggjandi kynfæri kvenmanns (skapahár rökuð af) |

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Sex organ*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 24. febrúar 2019.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lífeðlisfræði

**Lífeðlisfræði** (lat.: *physiologia*) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við starfsemi lífvera.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Efnaskipti

Skýringarmynd sem sýnir byggingu hjálparensímsins adenósínþrífosfats.
**Efnaskipti** eru lífefnafræðilegt ferli þar sem efnasambönd í lífverum og frumum þeirra breytast. Efnaskipti geta þjónað margvíslegum tilgangi í starfsemi lífvera, til dæmis er ljóstillífun aðferð til að binda orku í efnasamböndum, en efnaskipti tengd bruna eru aðferð til að losa orku úr efnasamböndum til að knýja starfsemi lífverunnar.

Efnaskipti lífvera eru yfirleitt drifinn áfram af ensímum, og innihalda oft nokkur þrep.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sameindalíffræði

**Sameindalíffræði** (lat. *biologia molecularis*) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á lífverum á sameindastigi. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **sameindalíffræðingar**.

## Tengt efni

* Basapar
# Hegðun

Skinnerbúr hefur verið notað til að rannsaka atferli dýra.
**Hegðun** eða **atferli** er látæði tiltekinnar lífveru, ytra framferði hennar, og getur verið bæði meðvitað og ómeðvituð, viljastýrt sem og sjálfvirkt.

Hegðun lífvera ræðst af taugakerfi þeirra. Sé taugakerfið flókið er hegðun lífverunnar það líka. Flókin taugakerfi bjóða einnig upp á fleiri tækifæri til þess að breyta hegðun lífverunnar með námi. Stundum er talað um hegðun dauðra hluta, s.s. tölvu, en menn greinir á um hvort það sé rétt notkun á hugtakinu þar eð hegðun krefst geranda og ekki eru allir sammála um að dauðir hlutir séu gerendur í þeirri merkingu.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Landfræði

Kort af jörðinni, gert með vörpun Robinsons
**Landfræði** eða **landafræði** er fræðigrein sem fæst við samspil náttúru og mannlífs á jörðinni. Sjónarhorn landfræðingsins getur verið gervöll jörðin, tiltekin svæði eða einstakir staðir. Fagið er mjög fjölbreytt og tekur bæði til félags- og náttúruvísinda.

Náttúrulandfræði fæst við ytri ásýnd landsins, svo sem landmótun, jarðveg, gróður og veðurfar.

Mannvistarlandfræði fæst við líf fólks á jörðinni frá mörgum sjónarhornum. Hún tekur til menningar, efnahagslífs og annarra samfélagslegra þátta.

Náttúru- og mannvistarlandfræði eiga sér snertiflöt í umhverfismálum, þar sem nýting náttúruauðlinda og áhrif mannlegra athafna á náttúruna eru í brennidepli. Á þessu ört vaxandi sviði hefur landfræðin ýmislegt til málanna að leggja.

Kortlagning og greining lands og landupplýsinga hefur alltaf skipað veglegan sess í greininni og eru tölvuvædd landupplýsingakerfi, byggð á sérstökum aðferðum landfræðinga, orðin mikilvæg á mörgum sviðum þjóðfélagsins.

Greinin á sér afar langa sögu og hið alþjóðlega fræðiheiti hennar, **geógrafía**, sem komið er úr grísku (γεωγραφία). Það þýðir einfaldlega "skrif um jörðina".

Landrek heimsálfanna
## Tengt efni

* Landmælingar
* Landslag
* Staðfræði

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vistfræði

**Vistfræði** er vísindagrein sem snýst um rannsóknir á dreifingu og fjölda lífvera, atferli þeirra og samskipti við umhverfi sitt, jafnt hvað varðar ólífræna þætti á borð við veðurfar og jarðfræði, og lífræna þætti á borð við aðrar tegundir lífvera.

Mannavistfræði er skyld en sérstök grein vísindanna sem skoðar vistfræði manna, skipulögð verk mannkynsins, og umhverfi manna. Það tengist vistfræði, félagsfræði, mannfræði og öðrum vísindagreinum mjög náið.

Viðfangsefnum vistfræðanna er gjarnan skipt upp í vistkerfi, en gjarnan er talað um að Jörðin öll sé eitt vistkerfi, sem svo skiptist í önnur minni, t.d. lífríkið umhverfis Mývatn eða á Galápagoseyjum.

Vistfræði telst vera undirgrein af líffræði.

## Sjá einnig

* Líffræðileg fjölbreytni

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Songveldið

Norður-Songveldið árið 1111. Fyrir norðan það má sjá Liaoveldi kitana í Mansjúríu.
**Songveldið** (kínverska *宋朝*; pinyin *Sòng Cháo*; Wade-Giles *Sung Ch'ao*) var ættarveldi sem ríkti yfir Kína frá 960 til 1279. Songveldið kom upp í kjölfar tímabilsins sem er kennt við Fimm konungsættir og tíu konungsríki. Songveldið var fyrsta kínverska miðstjórnarvaldið sem gaf út peningaseðla.

Á 10. öld tvöfaldaðist íbúafjöldi landsins vegna aukinnar hrísgrjónaframleiðslu með nýjum fljótsprottnum afbrigðum frá Suðaustur-Asíu. Aukin framleiðni og meiri umframframleiðsla leiddu til efnahagslegrar byltingar og með tilkomu byssupúðurs þróuðu menn nýjar aðferðir í hernaði.

Songveldinu er skipt í tvö tímabil: Norður-Songveldið (kínverska: 北宋, 960–1127) með höfuðborg í Bianjing (nú Kaifeng) og Suður-Songveldið (kínverska: 南宋, 1127–1279), eftir að Songveldið missti stjórn norðurhluta landsins í hendur Jinveldisins. Árið 1234 lögðu Mongólar Jinveldið undir sig og 45 árum síðar, árið 1279, lögðu þeir undir sig síðustu leifar Songveldisins eftir tveggja áratuga styrjöld.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hryggleysingjar

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

*Hryggleysingjar*

**Hryggleysingjar** (latínu *Invertebrata*) er flokkur dýra sem hefur ekki hryggjarsúlu, þ.e. eru ekki hryggdýr. Flokkurinn er ekki notaður í nútíma vísindalegri flokkun.
# Háfiskar

| Háfiskar Tímabil steingervinga: Snemma á devontímabili - nútíma |
| --- |
|  Hvítuggi (*Carcharhinus longimanus*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Brjóskfiskar (*Chondrichthyes*)  |
| Undirflokkur: | Fasttálknar (*Elasmobranchii*)  |
| Yfirættbálkur: | **Selachimorpha**  |

 |
| Ættbálkar |
| * Botnháfar (*Carcharhiniformes*)
* *Heterodontiformes*
* Brandháfar (*Hexanchiformes*)
* Stórháfar (*Lamniformes*)
* *Orectolobiformes*
* *Pristiophoriformes*
* Gaddháfar (*Squaliformes*)
* *Squatiniformes*
 |

**Háfiskar** (fræðiheiti: *Selachimorpha*) eru hópur fiska með stoðgrind úr brjóski og straumlínulagaðan skrokk. Þeir anda með fimm tálknopum (eða sex eða sjö eftir tegundum) sem mynda röð rétt aftan við höfuðið. Háfiskar eru með skráptennur á skinninu sem vernda þá fyrir sníklum og auka straumflæði skrokksins. Þeir hafa nokkrar raðir af endurnýjanlegum tönnum.

Minnsti háfiskurinn er dvergháfur (*Euprotomicrus bispinatus*), djúpsjávarfiskur sem aðeins verður 22 sm á lengd. Stærsti háfiskurinn, og jafnframt stærsti fiskurinn, er hvalháfur (*Rhincodon typus*) sem verður tólf metra langur og nærist eingöngu á svifi, líkt og stórhveli.

Háfiskar eru greindar skepnur þó að þeir geti ruglast á sel og manni. Háfiskar halda sig á mismunandi stöðum og í mismunandi hópum. Nautháfur heldur sig við strendur Mexíkó en hvítháfur heldur sig frekar í heitum sjó til dæmis við strendur San Francisco. Margar strendur víða um heim eru vaktaðar fyrir háfiskum en í flestum tilfellum er varað við að stinga sér til sunds við bryggjur.

Háfiskar hafa ekki bein heldur brjósk. Þeir hafa sveigjanlega brjóskgrind sem gagnast þeim þegar þeir þurfa að synda langa vegalengd.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þeófrastos

*Historia plantarum*, 1549
**Þeófrastos** (forngrísku **Θεόφραστος**, fæddur Týrtamos, 370 — um 285 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur og vísindamaður frá Eressos á eynni Lesbos. Hann var nemandi Aristótelesar og eftirmaður hans í skólanum Lýkeion í Aþenu. Allt sem vitað er um ævi Þeófrastosar byggir á ævisögu hans sem rituð er af Díogenesi Laertíosi tæplega fimm hundruð árum eftir andlát Þeófrastosar.

  *Þessi fornfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Miðaldir

Lýsing úr Skarðsbók Jónsbókar frá 14. öld.
**Miðaldir** eru tímabil í sögu Evrópu, sem ná frá falli Rómaveldis eða um 476 e. Kr. til um 1500 e. Kr. Lok miðalda eru oft miðuð við upphaf endurreisnarstefnunnar í listum, eða við fund Kristófers Kólumbusar á Ameríku 1492.

Miðaldir voru erfiðir tímar í Evrópusögunni og eru oft kallaðar *hinar myrku miðaldir*, t.d. vegna svartadauða, vegna hnignunar verslunar og samgangna, ásamt hægri þróun lista (t.d. málaralistar og tónlistar).

Miðöldum er stundum skipt í:

* Ármiðaldir (frá falli Vestrómverska ríkisins 476 til upphafs hámiðalda)
* Hámiðaldir (frá lokum Víkingaaldar 1066 til upphafs síðmiðalda)
* Síðmiðaldir (frá upphafi ítölsku endurreisnarinnar til upphafs nýaldar sem getur verið frá 1447 til 1545)

## Þekktar miðaldabókmenntir

* Bjólfskviða
* Íslendingasögur
* Riddara sögur

## Tengt efni

* Fornöld
* Krossferðirnar
* Lénsskipulag
* Miðaldaheimspeki
* Riddari
* Sléttsöngur

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skólaspeki

|  |
| Saga vestrænnar heimspeki |
| **Fornaldarheimspeki** |
| Forverar Sókratesar |
| Klassísk heimspeki |
| Hellenísk heimspeki |
| Rómversk heimspeki |
| Heimspeki síðfornaldar |
| **Miðaldaheimspeki** |
| Skólaspeki |
| **Heimspeki endurreisnartímans** |
| Heimspeki 15. aldar |
| Heimspeki 16. aldar |
| **Nýaldarheimspeki** |
| Heimspeki 17. aldar |
| Heimspeki 18. aldar |
| Heimspeki 19. aldar |
| **Heimspeki 20. aldar** |
| Rökgreiningarheimspeki |
| Meginlandsheimspeki |
| **Heimspeki samtímans** |

**Skólaspeki** (úr latínu *scholasticus*, sem þýðir „það sem tilheyrir skóla“) var hefð í miðaldaheimspeki sem skaut rótum í háskólum miðalda um 1100 – 1500. Skólaspekin reyndi upphaflega að sætta heimspeki fornaldar og kristna guðfræði. Hún var öðrum þræði aðferðafræði sem byggði á rökfræðiritum Aristótelesar, sem Boethius hafði þýtt yfir á latínu. Aðferðum skólaspekinnar var oftast beitt til þess að finna svar við spurningum eða komast hjá mótsögnum, bæði í guðfræði og heimspeki.

## Mikilvægir skólaspekingar

* Snemmskólaspeki (1000 – 1250):
	+ Anselm
	+ Pierre Abélard
	+ Solomon Ibn Gabirol
	+ Peter Lombard
	+ Gilbert de la Porrée
* Skólaspeki hámiðalda (1250 – 1350):
	+ Robert Grosseteste
	+ Roger Bacon
	+ Albertus Magnus
	+ Tómas frá Akvínó
	+ Boetius frá Dakíu
	+ Duns Scotus
	+ Radulphus Brito
	+ Vilhjálmur af Ockham
	+ Jean Buridan
	+ Nicolas Oresme
	+ Marsilius frá Padúa
* Síðskólaspeki (1350 – 1650):
	+ Gregoríus frá Rimini
	+ Francisco de Vitoria
	+ Francisco Suarez
	+ Leonardus Lessius

  *Þessi heimspekigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tómas af Aquino

| Tómas af Aquino |
| --- |
| Tómas af Aquino |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | um 1225  |
| Svæði | Vestræn heimspeki |
| Tímabil | Miðaldaheimspeki |
| Skóli/hefð | Skólaspeki |
| Helstu ritverk | *Summa Theologica* |
| Helstu kenningar | *Summa Theologica* |
| Helstu viðfangsefni | trúarheimspeki, siðfræði, frumspeki, þekkingarfræði, rökfræði |

**Heilagur Tómas af Aquino** eða **Tómas frá Akvínó** (um 1225 – 7. mars 1274) var ítalskur guðfræðingur og skólaspekingur. Hann er fremstur hinna eldri stuðningsmanna náttúruguðfræði með tilvísun til Aristótelesar og upphafsmaður tómíska skólans í heimspeki sem lengi var helsta heimspekilega nálgun kaþólsku kirkjunnar. Hann er í rómversku kirkjunni einn kirkjufræðaranna þrjátíu og þriggja.

## Tenglar

* Corpus Thomisticum. Skoðað 17. október 2010.
* *Andstæðingum ber sama virðing og þeim, er við erum sammála*; grein í Tímanum 1975

  *Þetta æviágrip  sem tengist sagnfræði og heimspeki er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Upplýsingin

Fyrsta alfræðiorðabókin varð til fyrir tilstilli Denis Diderot, Jean le Rond d'Alembert o.fl. á tímum Upplýsingarinnar.
**Upplýsingin** eða **upplýsingaröldin** var tímabil mikilla breytinga í Evrópu og Bandaríkjunum í vísindalegum vinnubrögðum og hugsun sem hófst seint á 17. öld í kjölfar vísindabyltingarinnar á síðmiðöldum. Upplýsingin stóð í um eina öld, eða til ársins 1800, en eftir hana tók rómantíkin við. Nafnið vísar til þess að á undan höfðu hinar *myrku miðaldir* gengið og þær nýju hugmyndir og uppgötvanir sem komu fram á þessu tímabili sviptu hulunni af mörgu því sem áður hafði verið manninum óskiljanlegt. Upplýsingin var því tímabil mikillar þekkingaröflunnar mannsins. Þessi þekking var tilkominn vegna þess að maðurinn notaði í auknum mæli vísindaleg vinnubrögð byggð á skynsemi og raunhyggju frekar en trú á yfirnáttúruleg öfl eða aðrar bábiljur. Hin kristna kirkja varð fyrir aukinni gagnrýni eftir að hin nýju vísindi og vinnubrögð gáfu af sér veraldlega heimssýn.

Upplýsingin átti helstu upptök sín í Vestur-Evrópu: Frakklandi, Bretlandi, og Þýskalandi og víðar. Hún barst um alla Evrópu og hafði víðtæk áhrif á samfélagið og tækniþróun. Hagfræðingurinn Adam Smith var helsti boðberi Skosku upplýsingarinnar og telst faðir nútíma hagfræði.

Það tímabil sem af mörgum er álitið hafa komið á milli miðalda og Upplýsingarinnar sem nefnt er Endurreisnin má með nokkurri einföldun segja að hafi frekar haft áhrif á menningarlíf, svo sem með því að upphefja á ný svokölluð klassísk verk Forn-Grikkja. Leiðandi einstaklingar þess tímabils voru m.a. Ítalarnir Leonardo Da Vinci og Dante.

Sem bein eða óbein afleiðing þessara hugmyndastefna sem Upplýsingin markaði má nefna sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna árið 1776 og frönsku byltinguna árið 1789.

## Helstu boðberar upplýsingarinnar

* Jean d'Alembert
* Daniel Defoe
* Denis Diderot
* Benjamin Franklin
* David Hume
* Immanuel Kant
* Leibniz
* Carl von Linné
* John Locke
* Montesquieu
* Newton
* Thomas Paine
* Rousseau
* Adam Smith
* Voltaire
* Mary Wollstonecraft

## Upplýsingin á Íslandi

*Grein: Upplýsingin á Íslandi*

Helstu boðberar upplýsingarinnar á Íslandi voru:

* Bjarni Pálsson
* Björn Halldórsson
* Eggert Ólafsson
* Jón Steingrímsson
* Jón Þorkelsson Thorcillius
* Jón Þorláksson frá Bægisá
* Magnús Stephensen (f. 1762)
* Skúli Magnússon

## Tengill

* Upplýsingin, grein í Fréttablaðinu e. Sverri Jakobsson sagnfræðıng

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Körfublómaætt

| Körfublómaætt |
| --- |
|  Fjallastjarna (*Aster alpinus*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Jurtaríki (*Plantae*)  |
| Fylking: | Dulfrævingar (*Magnoliophyta*)  |
| Flokkur: | Tvíkímblöðungar (*Magnoliopsida*)  |
| Ættbálkur: | Körfublómabálkur (*Asterales*)  |
| Ætt: | **Asteraceae** Martynov, 1820 |

 |
| Fjölbreytni |
| Um 1500 ættkvíslir og 23.000 tegundir |
| Type genus |
| *Stjarna* L. |
| Undirættir |
| * *Barnadesioideae*
* *Cichorioideae*
	+ hópur: *Arctotidae*
	+ hópur: *Cardueae*
	+ hópur: *Eremothamneae*
	+ hópur: *Lactuceae*
	+ hópur: *Liabeae*
	+ hópur: *Mutisieae*
	+ hópur: *Tarchonantheae*
	+ hópur: *Vernonieae*
* *Asteroideae*
	+ hópur: *Anthemideae*
	+ hópur: *Astereae*
	+ hópur: *Calenduleae*
	+ hópur: *Eupatorieae*
	+ hópur: *Gnaphalieae*
	+ hópur: *Helenieae*
	+ hópur: *Heliantheae*
	+ hópur: *Inuleae*
	+ hópur: *Plucheae*
	+ hópur: *Senecioneae*
	+ hópur: *Tageteae*

**Sjá einnig Listi yfir ættkvíslir í körfublómaætt** |
| Samheiti |
| *Compositae* Giseke |

**Körfublómaætt** (fræðiheiti: *Asteraceae*) er ætt tvíkímblöðunga. Þau einkennast af því að blómin eru blómkollur (mörg lítil blóm á einum grunni) sem lítur út eins og eitt blóm þar sem ystu smáblómin eru með eitt stórt krónublað. Fræin mynda síðan biðukollu.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Konungsríkið England

Fáni Englands sem er enn þá í notkun í dag.
**Konungsríkið England** var ríki í Norðvestur-Evrópu frá 927 til 1707. Konungsríkið England náði yfir tvo þriðjunga af suðurhluta Stóra-Bretlands og sumar af litlum eyjunum við Stóra-Bretland. Í dag er þetta lögfræðilegt svæði England og Wales. Uppruni Englands sem sameinaðs ríkis byrjaði á 9. eða 10. öld. Wales kom undir stjórn Englands með hernáminu Bretlands og Wales kom undir lög Englands árið 1535. Árið 1707 varð England hluti konungsríkisins Stóra-Bretlands með Sambandslögunum 1707 sem sameinuðu Skotland, Wales og England.

Aðsetur konungsfjölskyldunnar var í Winchester í Hampshire en Westminster og Gloucester höfðu næstum jafna stöðu — sérstaklega Westminster. Westminsterborg hafði orðið raunveruleg höfuðborg Englands í byrjun 12. aldarinnar. London var höfuðborg konungsríkisins fram að sameiningu við Skotland árið 1707. Í dag er London enn þá talin að vera höfuðborg Englands.

  *Þessi Englandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*