# Krókus

| Krókus |
| --- |
|  Vorkrókus |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Jurtaríki (*Plantae*)  |
| Fylking: | Dulfrævingar (*Magnoliophyta*)  |
| Flokkur: | Einkímblöðungar (*Liliopsida*)  |
| Ættbálkur: | Laukabálkur (*Asparagales*)  |
| Ætt: | Sverðliljuætt (*Iridaceae*)  |
| Ættkvísl: | Krókus (*Crocus*) L. |

 |
| Samheiti |
| *Crociris* Schur *Geanthus* Raf. *Safran* Medik. |

**Krókus,** einnig nefnd **dverglilja**, **saffran** eða **snæblóm**, er ættkvísl blóma af sverðliljuætt.

## Orðsifjar

Nafn ættkvíslarinnar er dregið af gríska *κρόκος* (*krokos*). Það er aftur á móti líklega tökuorð úr semísku máli, skyldu hebresku (כרכום) *karkōm*, arameísku (ܟܟܘܪܟܟܡܡܐ) *kurkama*, og arabísku (كركم) *kurkum*, sem þýðir „saffran“ (*Crocus sativus*), „saffrangulur litur“ eða „túrmerik“ (sjá *Curcuma*). Orðið kemur þá upphaflega úr sanskrít *kunkumam* (कुङ्कुमं) „saffran“ nema að það sjálft sé komið úr því semitíska. Enska heitið er 16. aldar aðlögun á latínuheitinu en fornenska hafði fyrir *croh* yfir „saffran“.

## Saga

Ræktun og uppskera á Crocus sativus fyrir saffran var fyrst skráð við Miðjarðarhaf sérstaklega á Krít. Freskur sem sýna það hafa fundist á Knossos á Krít, auk þess á álíka gömlum stað á Akrotiri á Santorini.

Fyrsti krókusinn sem sást á Hollandi, þar sem krókus vex ekki náttúrulega, voru af laukum frá Miklagarði, um 1560, frá sendiherra Hins heilaga Rómverska Keisara til "Sublime Porte", Ogier Ghiselin de Busbecq. Nokkrir laukar voru gefnir til Carolus Clusius við grasagarðinn í Leiden. Eftir 1620, sem er áætluð dagsetning málverks Ambrosiusar Bosschaert (*mynd, fyrir neðan*), höfðu ný garðaafbrigði verið þróuð, svo sem rjómalitur krókus með fjöðruðu munstri bronslitu, áþekku afbrigðum sem enn finnast á markaði. Bosschaert vann eftir undirbúningsteikningum til að gera samsett verk sem sýndi blóm alls vorsins, ýkti krókusinn svo að hann líktist túlípana, en mjó graslík blöðin sýna að þetta er krókus.

## Helstu tegundir

* Páskakrókus (*C. biflorus*)
* Tryggðakrókus (*C. chrysanthus*)
* Gullkrókus (*C. flavus*)
* Grikkjakrókus (*C. sieberi*)
* Saffrankrókus (*C. sativus*)
* Balkankrókus (*C. tommasinianus*)
* Vorkrókus (*C. vernus*)
	+ Hvítur vorkrókus (*C. vernus* ssp. *albiflorus*)

* Saffran safnarar á Mínóskri fresku á eynni Santorini í Eyjahaf.
* *Composed Bouquet of Spring Flowers*, eftir Ambrosius Bosschaert, *um* 1620 (Louvre Museum)
* *Crocus angustifolius* (Cloth of gold) úr Curtis's Botanical Magazine, 1803

### Nytjar

Nokkrar tegundir eru taldar ætar eða jafnvel nytjaðar í upprunalandinu. Má þar nefna: Crocus adanensis, Crocus aleppicus, Crocus ancyrensis, Crocus cancellatus, Crocus flavus, Crocus hermoneus, Crocus hyemalis, Crocus moabiticus, Crocus nevadensis, Crocus nudiflorus, Crocus pallasii, Crocus serotinus, Crocus sieberi og Crocus vernus.

### Haustblómstrandi krókusar

Sumar tegundir eru þekktar sem haustkrókusar og blómstra þær síðla sumars og um haust, oft áður en blöðin birtast. Það ætti ekki rugla þeim saman við eiginlega haustkrókusa, *Colchicum*. Haustblómstrandi tegundir eru:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *C. banaticus* (syn. *C. iridiflorus*)
* *C. cancellatus*
* *C. goulimyi*
* *C. hadriaticus*
* *C. kotschyanus* (syn. *C. zonatus*) - Tyrkjakrókus
 | * *C. laevigatus*
* *C. ligusticus* (syn. *C. medius* )
* *C. niveus*
* *C. nudiflorus*
* *C. ochroleucus*
 | * *C. pulchellus* - Engjakrókus
* *C. sativus* - Saffran krókus
* *C. serotinus*
* *C. speciosus* - Haustkrókus
* *C. tournefortii*
 |

*C. laevigatus* er með langt blómgunartímabil sem byrjar seint að hausti eða snemmvetrar og er fram í febrúar.

## Útbreiðsla

Útbreiðslukort 16 tegunda af ættkvíslinni Crocus í Evrópu og Asíu. (Gert eftir lýsingu úr ýmsum wikipedia síðum ens, þý, frans,rússn, spænsk.)
## Tegundir

*Crocus tommasinianus* (Section *Crocus*, Series *Verni*)
*Crocus vernus* subsp. *vernus* (Section *Crocus*, Series *Verni*)
*Crocus vernus* subsp. *albiflorus* (Section *Crocus*, Series *Verni*)
*Crocus ligusticus* (Section *Crocus*, Series *Longiflori*)
*Crocus ochroleucus* (Section *Crocus*, Series *Kotschyani*)
*Crocus sativus* (Section *Crocus*, Series *Crocus*)
*Crocus mathewii* (Section *Crocus*, Series *Crocus*)
*Crocus sieberi* subsp. *sublimis* 'Tricolor' (Section *Nudiscapus*, Series *Reticulati*)
*Crocus speciosus* (Section *Nudiscapus*, Series *Speciosi*)
Að neðan er flokkunin eins og hún var lögð fram af Brian Mathew í 1982, með fáeinum breytingum:

A. **Section *Crocus : tegundir með "basal prophyll"
**Series *Verni:
* *Crocus etruscus* Parl. - Etrúskakrókus
* *Crocus ilvensis* Peruzzi & Carta
* *Crocus kosaninii* Pulevic
* *Crocus longiflorus* Raf. - (áður í **Series *Longiflori)
* *Crocus tommasinianus* Herb. - Snækrókus
* *Crocus vernus* (L.) Hill - Vorkrókus
	+ *Crocus vernus* subsp. *albiflorus* (Kit. ex Schult.) Asch. & Graebn.
	+ *Crocus vernus* subsp. *vernus*

**Series *Baytopi (ný **Series**):
* *Crocus baytopiorum* Mathew (áður í **Series *Verni)

**Series *Scardici: vorblómstrandi
* *Crocus pelistericus* Pulevic
* *Crocus scardicus* Kos.

**Series *Versicolores: vorblómstrandi
* *Crocus cambessedesii* J. Gay
* *Crocus versicolor* Ker Gawl. -
* *Crocus corsicus* Vanucchi ex Maw - Korsíkukrókus
* *Crocus imperati* Ten. - Sunnukrókus
	+ *Crocus imperati* subsp. *imperati*
	+ *Crocus imperati* subsp. *suaveolens* (Bertol.) B.Mathew
* *Crocus minimus* DC.

**Series *Longiflori: haustblómstrandi
* *Crocus goulimyi* Turrill (sjá einnig Constantine Goulimis)
* *Crocus ligusticus* M.G. Mariotti (Syn. *Crocus medius* Balb.)
* *Crocus niveus* Bowles
* *Crocus nudiflorus* Smith. - Vínkrókus
* *Crocus serotinus* Salisb. -
	+ *Crocus serotinus* subsp. *clusii* (J.Gay) B.Mathew
	+ *Crocus serotinus* subsp. *salzmannii* (J.Gay) B.Mathew
	+ *Crocus serotinus* subsp. *serotinus*

**Series *Kotschyani: haustblómstrandi
* *Crocus autranii* Albov.
* *Crocus gilanicus* B. Matthew (fundinn 1973 og nefndur eftir Gilan héraði í Íran þar sem hann fannst fyrst)
* *Crocus karduchorum* Kotschy ex Maw
* *Crocus kotschyanus* K. Koch - (syn. *C. zonatus*) - Tyrkjakrókus
	+ *Crocus kotschyanus* subsp. *cappadocicus* B.Mathew
	+ *Crocus kotschyanus* subsp. *hakkariensis* B.Mathew
	+ *Crocus kotschyanus* subsp. *kotschyanus*
	+ *Crocus kotschyanus* subsp. *suworowianus* (K.Koch) B.Mathew
* *Crocus ochroleucus* Boiss. & Gaill.
* *Crocus scharojanii* Ruprecht
	+ *Crocus scharojanii* subsp. *scharojanii*
	+ *Crocus scharojanii* subsp. *lazicus* (Boiss.) B.Mathew
* *Crocus vallicola* Herb.

**Series *Crocus: haustblómstrandi
* *Crocus asumaniae* B. Mathew & T. Baytop
* *Crocus cartwrightianus* Herb.
	+ *Crocus sativus* L. - Saffrankrókus ( ófrjór, triploid, stökkbreyttur eða blendingur, líklega kominn af *Crocus cartwrightianus*
* *Crocus hadriaticus* Herb.
	+ *Crocus hadriaticus* subsp. *hadriaticus*
	+ *Crocus hadriaticus* subsp. *parnassicus* (B.Mathew) B.Mathew
	+ *Crocus hadriaticus* subsp. *parnonicus* B.Mathew
* *Crocus moabiticus* Bornm. & Dinsmore ex Bornm.
* *Crocus mathewii* H. Kemdorff & E. Pasche **(1994) *Crocus naqabensis* Al-Eisawi **(2001) *Crocus oreocreticus* B.L. Burtt
* *Crocus pallasii* Goldb.
	+ *Crocus pallasii* subsp. *dispathaceus* (Bowles) B.Mathew
	+ *Crocus pallasii* subsp. *haussknechtii* (Boiss. & Reut. ex Maw) B.Mathew
	+ *Crocus pallasii* subsp. *pallasii*
	+ *Crocus pallasii* subsp. *turcicus* B.Mathew
* *Crocus thomasii* Ten.

**Position unclear *Crocus malyi* Vis. (áður í **Series *Versicolores)
* *Crocus banaticus* Heuff. (áður í ógildri **Subgenus *Crociris)

B. **Section *Nudiscapus: tegundir án "basal prophyll"
**Series *Reticulati: blómgast að vetri eða vori
* *Crocus abantensis* T.Baytop & B.Mathew
* *Crocus ancyrensis* (Herb.) Maw - Glókrókus
* *Crocus angustifolius* Weston - Geislakrókus
* *Crocus cancellatus* Herb.
	+ *Crocus cancellatus* subsp. *cancellatus*
	+ *Crocus cancellatus* subsp. *damascenus* (Herb.) B.Mathew
	+ *Crocus cancellatus* subsp. *lycius* B.Mathew
	+ *Crocus cancellatus* subsp. *mazziaricus* (Herb.) B.Mathew
	+ *Crocus cancellatus* subsp. *pamphylicus* B.Mathew
* *Crocus cvijicii* Kos.
* *Crocus dalmaticus* Vis.
* *Crocus gargaricus* Herb.
* *Crocus herbertii* B. Mathew (orðinn eiginleg tegund)
* *Crocus hermoneus* Kotschy ex Maw
* *Crocus jablanicensis* N. Randj. & V. Randj.
* *Crocus reticulatus* Steven ex Adams - Netkrókus
	+ *Crocus reticulatus* subsp. *hittiticus* (T.Baytop & B.Mathew) B.Mathew
	+ *Crocus reticulatus* subsp. *reticulatus*
* *Crocus robertianus* C.D. Brickell
* *Crocus rujanensis* Randjel. & D.A. Hill **(1990) *Crocus sieberi* J. Gay - Grikkjakrókus
	+ *Crocus sieberi* subsp. *atticus* (Boiss. & Orph.) B.Mathew
	+ *Crocus sieberi* subsp. *nivalis* (Bory & Chaub.) B.Mathew
	+ *Crocus sieberi* subsp. *sieberi*
	+ *Crocus sieberi* subsp. *sublimis* (Herb.) B.Mathew
* *Crocus sieheanus* Barr ex B.L. Burtt
* *Crocus veluchensis* Herb.

**Series *Biflori: vor eða síðvetrarblómstrandi
* *Crocus aerius* Herb.
* *Crocus almehensis* C.D. Brickell & B. Mathew
* *Crocus biflorus* Mill. - Páskakrókus
	+ *Crocus biflorus* subsp. *biflorus*
	+ *Crocus biflorus* subsp.  *adamii* (J.Gay) K.Richt.
	+ *Crocus biflorus* subsp. *alexandri* (Nicic ex Velen.) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *artvinensis* (J.Philippow) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *atrospermus* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *caelestis* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *caricus* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *crewei* (Hook.f.) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *fibroannulatus* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *ionopharynx* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *isauricus* (Siehe ex Bowles) B.Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *leucostylosus* Kernd. & Pasche
	+ *Crocus biflorus* subsp. *melantherus* B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *nubigena* (Herb.) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *pseudonubigena* B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *pulchricolor* (Herb.) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *punctatus* B.Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *stridii* (Papan. & Zacharof) B.Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *tauri* (Maw) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *weldenii* (Hoppe & Fuernr.) B. Mathew
	+ *Crocus biflorus* subsp. *yataganensis* Kernd. & Pasche
* *Crocus chrysanthus* Herb. - Tryggðakrókus
	+ *Crocus chrysanthus* subsp. *chrysanthus*
	+ *Crocus chrysanthus* subsp. *multifolius* Papan. & Zacharof
* *Crocus cyprius* Boiss. & Kotschy
* *Crocus danfordiae* Maw
	+ *Crocus danfordiae* subsp. *danfordiae*
	+ *Crocus danfordiae* subsp. *kurdistanicus* Maroofi & Assadi
* *Crocus hartmannianus* Holmboe
* *Crocus kerndorffiorum* Pasche **(1993) *Crocus leichtlinii* (Dewar) Bowles
* *Crocus nerimaniae* Yüzbasioglu & Varol **(2004) *Crocus pestalozzae* Boiss.
* *Crocus wattiorum* (B. Mathew, **1995**) B. Mathew **(2000) *Crocus demirizianus* O.Erol & L.Can **(2012) *Crocus yakarianus* Yıldırım & O.Erol **(2013)Series *Speciosi: blöð koma eftir blómgun, haustblómstrandi
* *Crocus pulchellus* Herb. - Engjakrókus
* *Crocus speciosus* M. Bieb. - Haustkrókus
	+ *Crocus speciosus* subsp. *ilgazensis* B.Mathew
	+ *Crocus speciosus* subsp. *speciosus*
	+ *Crocus speciosus* subsp. *xantholaimos* B.Mathew

**Series *Orientales: vorblómstrandi
* *Crocus alatavicus* Semenova & Reg.
* *Crocus caspius* Fischer & Meyer (áður í *Series* Biflori) *Crocus korolkowii* Regel ex Maw - Fjallakrókus
* *Crocus michelsonii* B. Fedtsch.

**Series *Flavi: vorblómstrandi
* *Crocus adanensis* T. Baytop & B. Mathew (áður í **Series *Biflori)
* *Crocus antalyensis* Mathew
	+ *Crocus antalyensis* subsp. *antalyensis*
	+ *Crocus antalyensis* subsp. *striatus* O.Erol & M.Koçyiğit **(2010)**
	+ *Crocus antalyensis* subsp. *gemicii* L.Sik & O.Erol **(2011) *Crocus candidus* E.D. Clarke
* *Crocus flavus* Weston - Gullkrókus
	+ *Crocus flavus* subsp. *flavus*
	+ *Crocus flavus* subsp. *dissectus* T.Baytop & B.Mathew
	+ *Crocus flavus* subsp. *sarichinarensis* Rukšans
* *Crocus graveolens* Boiss. &Reut.
* *Crocus hyemalis* Boiss.
* *Crocus olivieri* Gray
	+ *Crocus olivieri* subsp. *olivieri* - Balkan og Tyrklandi
	+ *Crocus olivieri* subsp. *balansae* (J.Gay ex Baker) B. Mathew - einlendur við İzmir, vestur Tyrklandi
	+ *Crocus olivieri* subsp. *istanbulensis* B. Mathew, Istanbul, Tyrklandi.
* *Crocus paschei* H. Kerndorff
* *Crocus vitellinus* Wahl.

**Series *Aleppici: blöð um svipað leyti og blómin, haust eða vetrarblómstrandi
* *Crocus aleppicus* Baker
* *Crocus boulosii* Greuter
* *Crocus veneris* Tappein ex Poech

**Series *Carpetani: vorblómstrandi
* *Crocus carpetanus* Boiss. & Reut.
* *Crocus nevadensis* Amo & Campo

**Series *Intertexti: vorblómstrandi
* *Crocus fleischeri* J.Gay.

**Series *Laevigatae: blöð koma um svipað leyti og blómin, haustblómstrandi
* *Crocus boryi* J.Gay
* *Crocus laevigatus* Bory & Chaub.
* *Crocus tournefortii* J.Gay.

* *Crocus alatavicus*
* *Crocus aleppicus*
* *Crocus ancyrensis*
* *Crocus banaticus*
* *Crocus biflorus*
* *Crocus cancellatus*
* *Crocus carpetanus*
* *Crocus cartwrightianus* 'Albus'
* *Crocus caspius*
* *Crocus chrysanthus*
'Zwanenburg Bronze'
* *Crocus corsicus*
* *Crocus etruscus* 'Zwanenburg'
* *Crocus flavus*
* *Crocus goulimyi*
* *Crocus graveolens*
* *Crocus hyemalis*
* *Crocus imperati* 'De Jager'
* *Crocus kotschyanus*
* *Crocus laevigatus* 'Fontenayi'
* *Crocus malyi*
* *Crocus minimus*
* *Crocus nevadensis*
* *Crocus nudiflorus*
* *Crocus olivieri*
* *Crocus pallasii*
* *Crocus pulchellus*
* *Crocus serotinus* subsp. *clusii*
* *Crocus serotinus* subsp. *salzmannii*
* *Crocus scharojanii*
* *Crocus tournefortii*
* *Crocus versicolor*

## Tilvísanir

## Heimildir

* E.A. Bowles, *A Handbook of Crocus and Colchicum for Gardeners*, Martin Hopkinson 1924
* Brian Mathew, Christopher Grey-Wilson, *Bulbs*, (ill. Marjorie Blamey), Collins, 1981
* Brian Mathew, *Crocus*: A Revision of the Genus *Crocus*, Timber Press, 1983. ISBN 0-917304-23-3
* Brian Mathew, *Flowering Bulbs for the Garden*, Collingridge/Royal Botanic Gardens, Kew, 1987. ISBN 0-600-35175-0
* Novica Randjelovic, David A. Hill, Vladimir Randjelovic, 'The Genus Crocus L. in Serbia'. Serbian Academy of Sciences and Arts, Belgrade, 1990 (in English)
* Maw, George. *A Monograph of the Genus* Crocus. London, Dulau and Co., 1886 Geymt 13 ágúst 2009 í Wayback Machine
* Rix, Alison. George Maw, Joseph Hooker and the genus *Crocus*, *Curtis's Botanical Magazine*, Volume 25 Issue 2, Pages 176 - 187, 2008 Geymt 12 október 2012 í Archive.today
* *The Pleasures of Crocus*, Royal New Zealand Institute of Horticulture 1996

## Tenglar

### Gagnasöfn

* World Checklist - genus *Crocus* Geymt 12 júní 2013 í Wayback Machine
* USDA Geymt 10 nóvember 2012 í Wayback Machine
* NCBI Taxonomy Browser
* IPNI

### Annað

* Crocus photos of International Bulb Society Geymt 2 október 2008 í Wayback Machine
* Crocus photos of Pacific Bulb Society
* Sorting Crocus Names
* E A Bowles Society Geymt 11 febrúar 2012 í Wayback Machine
* The Alpine House - Crocus Group Geymt 23 febrúar 2009 í Wayback Machine
* Todd Boland. Crocus to Brighten the Spring Garden. Dave's Garden, September 28, 2013
* The Alpine Garden: Crocus Geymt 30 september 2013 í Wayback Machine