Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alkóhól

*Þessi grein fjallar um hugtakið í efnafræði. Alkóhól getur einnig vísað til áfengis.*
**Alkóhól** eru afleiður vatns (H—O—H), sem einkennast af skautuðum hýdroxýl hóp, þar sem að lífrænir hópar hafa skipt út öðru vetnisatóminu. Alkóhól hafa því formúluna: R—OH; þar sem R táknar „leif“ (enska „residue“).

Dæmi um *alkóhól*:

* Etanól (vínandi): CH3CH2OH
* Glýseról: C3H8O3
* Metanól (tréspíritus): CH3OH
* Própanól

Í almennu tali er oftast átt við vínanda þegar talað er um *alkóhól*.

Samkvæmt nafnakerfi IUPAC enda nöfn *alkóhóls* á *–ól* og hliðargreinar fá forskeytið *hydroxy–*. Alífatísk alkóhól hafa almennu formúluna WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

Einfaldasta ómettaða alkóhólið er etenól, einnig þekkt sem vínýlalkóhól':

Einfaldasta arómatíska alkóhólið er fenól (fenýlalkóhól).

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Blómasafi

Blómasafni Kamellíablóms
Fiðrildi gæðir sér á blómasafa
Blóm (Gymnadenia conopsea) með spora fylltum af blómasafa
**Blómasafi** eða blómasykur er sykraður vökvi sem myndast í sérstökum kirtlum í krónublöðum blóma. Blómasafi safnast oft í lítinn poka, sem gengur niður úr krónublöðum og nefnist spori. Blómsafi getur einnig myndast í bikarblöðum. Blómasafi laðar að skordýr sem frjóvga blómið. Býflugur búa til hunang úr blómasafa.

## Tenglar

* „Hvernig verður hunang til og hvernig koma býflugurnar því í býflugnabúið?“. *Vísindavefurinn*.
# Moð

Litað viðarkurl notað sem moð.
**Moð** er í garðyrkju efni sem sett er ofan á moldina sem gróðursett er í til að viðhalda hita og raka í jarðvegi, hamla illgresi og auka næringu. Moð getur verið ýmist ólífrænt eða lífrænt og jafnvel er talað um lifandi moð þegar ákveðnum tegundum af jurtum (t.d. hvítsmára eða belgjurtum) er sáð í þeim tilgangi að hylja moldina umhverfis hinar eiginlegu nytjajurtir. Algengast er þó að nota jurtaleifar (t.d. trjákurl, hálm eða lauf), plast eða möl.

## Tengt efni

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Beiskjuefni

Fyrsta beiskjuefnið sem eingangrað var úr jurtum var morfín sem var einangrað árið 1804 úr blómum ópíumvalmúa (*Papaver somniferum*)
**Beiskjuefni** eða *lýtingur* (fræðiheiti *alkaloid*), alkalóíði eða plöntubasi er flokkur basískra, lífrænna köfnunarefnissambanda sem myndast í plöntum.
Beiskjuefni var fyrst einangrað úr plöntum árið 1804 og fyrst kynnt sem sérstakt hugtak árið 1819 í grein eftir þýskan efnafræðing, Carl F.W. Meissner.

Auk kolefnis, vetnis og köfnunarefnis, geta einnig verið í beiskjuefnum súrefni, brennisteinn og sjaldnar efnin eins og klór, bróm og fosfór.
Ýmis konar lífverur svo sem bakteríur, sveppir, jurtir og dýr framleiða beiskjuefni. Mörg beiskjuefni eru eitruð fyrir aðrar lífverur. Þau eru oft notuð sem deyfilyf eða vímuefni eins og kókaín, psílósín, koffín, nikótín, morfín og sem lækningalyf eins og berberín, krabbameinslyfið vinkristín, lyf sem hamla bjúgsöfnun eins og reserpín, galantamín, atrópín, vinkamín og kvinídín, asmalyfið efedrín og malaríulyfið kínín.

Fyrsta greinin frá 1819 sem fjallaði um beiskjuefni.
## Heimild

* „Hvað er alkaloid og hvernig er það íslenskað?“. *Vísindavefurinn*.
# Berkeley (Kaliforníu)

Horft yfir Berkeley frá Berkeley-hæðum
**Berkeley** er borg í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Hún er staðsett í norðanverðri Alameda-sýslu, norðan við Oakland á austurströnd San Francisco-flóa. Íbúar Berkeley eru um 118.962 (2023).

Berkeley er þekkt fyrir að vera ein frjálslyndasta borg Bandaríkjanna. Borgin var miðstöð ýmissa baráttuhreyfinga fyrir mannréttindum og málfrelsi á sjöunda áratugnum. Í borginni austanverðri er einn þekktasti háskóli Bandaríkjanna, Kaliforníuháskóli í Berkeley.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sonoma-sýsla (Kaliforníu)

| Sonoma-sýsla
Sonoma County |
| --- |
| Sýsla |
|  |
| Innsigli |
| Staðsetning Sonoma-sýslu í Kaliforníu |
| Staðsetning Kaliforníu í Bandaríkjunum |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Land |  Bandaríkin |
| Fylki |  Kalifornía |
| Stofnun | 18. febrúar 1850 (1850-02-18) |
| Höfuðstaður | Santa Rosa |
| Stærsta byggð | Santa Rosa |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 4.580 km2 |
|  • Land | 4.080 km2 |
|  • Vatn | 500 km2 |
| Mannfjöldi (2020) |
|  • Samtals | 488.863 |
|  • Áætlað (2023) | 481.812 |
|  • Þéttleiki | 110/km2 |
| Tímabelti | UTC−08:00 (PST) |
|  • Sumartími | UTC−07:00 (PDT) |
| Svæðisnúmer | 707 |
| Vefsíða | sonomacounty.gov |

**Sonoma-sýsla** (enska: *Sonoma County*) er sýsla í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Árið 2020 var íbúafjöldinn 488.863. Santa Rosa er höfuðstaður og stærsta borg sýslunnar.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Konunglegi grasagarðurinn í Kew

Inni í vatnaliljahúsinu.
Temperate gróðurhúsið
Pálmahúsið í Kew garðinum
**Konunglegi grasagarðurinn í Kew** (e. *Royal Botanic Gardens, Kew* eða *Kew Gardens*) er grasagarður og hópur gróðurhúsa á milli hverfanna Richmond og Kew í suðvestur-London á Englandi. Hann er mikilvægur ferðamannastaður og rannsóknarstofnun í grasafræði. Þar vinna 700 manns og honum eru veittar 56 milljónir breskra punda árlega. Um það bil tvær milljónir ferðamanna heimsóttu garðinn árið 2008. Hann var stofnaður árið 1759 og hélt upp á 250 ára afmælið árið 2009. Frá árinu 1840 hefur hann verið grasagarður Bretlands.
Á vorin blómstra krókusar og blómlaukar og kirsuberjatré. Ýmis tré og jurtir standa í blóma yfir sumarið en á haustin blómstra hrossakastaníur, sólblómi og vatnalilju.

Davies alpahúsið
Forstjórinn er Stephen Hopper og hann sér um stærsta safn lifandi jurta í heimi. Yfir 650 vísindamenn vinna þar. Í lifandi söfnunum eru yfir 30.000 jurtategundum og í jurtasafninu eru yfir sjö milljónir niðurlagða jurta (þetta er stærsta safn jurta í heimi). Í bókasafni garðsins eru yfir 750.000 bækur og það eru um 175.000 myndir og teikningar af jurtum í myndsafninu. Árið 2003 var garðurinn settur á heimsminjaskrá UNESCO.

Pálmahúsið var byggt af arkitektinum Decimus Burton og járnsgerðarmanninum Richard Turner milli 1844 og 1848 og var fyrsta stórahúsið úr beygðu járni. Það er talið merkasta dæmi um gler og járnskúlptúr frá Viktoríutímanum. Glerið er handblásið. Í Pálmahúsinu er hægt að skoða plöntur frá hitabeltinu. Temperate húsið sem er helmingi stærra en Pálmahúsið er stærsta glergróðurhús frá Viktoríutímanum sem varðveist hefur. Gróðurhúsið Þe Prince of Wales Conservatory var opnað 1987 en í því eru sýnishorn af tíu mismunandi gróðurhverfum sem spanna allt frá eyðimörkum til hitabeltisins. Í Kew gróðurhúsunum tókst á 19. öld að fróvga gúmmítré (Hevea brasiliensis) til ræktunar utan Suður-Ameríku. Í febrúar 1913 var Tehúsið brennt af súffragettunum Olive Wharry og Lilian Lenton. Mörg hundruð tré fórust í stórviðri árið 1987.

Kew höllin, sólúr í forgrunni
Kews höllin er minnsta höll bresku konungsfjölskyldunnar. Hún var byggð 1631 og síðar keypti George III höllina. Bak við höllina er drottningargarðurin en þar er safn af jurtum sem taldar voru lækningajurtir. Aðeins eru þar jurtir sem komnar voru til Englands á 17. öld. Fyrir framan höllina er sólúr
Sérstök lest fer hringferð um garðinn með gesti og stoppar á nokkrum stöðum. Sjálfboðaliðar bjóða á hverjum degi upp á ókeypis skoðunarferðir um garðinn undir leiðsögn.

## Tenglar

* Kew grasagarðurinn - opinber vefsíða
* BBC *A Year at Kew* documentary behind the scenes at Kew Gardens

  *Þessi Lundúnagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þróunarlíffræði

**Þróunarlíffræði** er undirgrein líffræðinnar sem fæst við uppruna og ætterni tegunda, auk þess hvernig þær breytast yfir tíma, þ.e. þróun þeirra. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **þróunarlíffræðingar**.
# Stofnerfðafræði

**Stofnerfðafræði** (einnig nefnd **hóperfðafræði**) fjallar um þróun stofns í erfðafræði og hvernig erfðavísar og arfgerðir dreifast um stofninn, sökum náttúruvals, genaflökts, stökkbreytinga og genastreymis. Enska heitið á stofnerfðafræði er population genetics.

Stofnerfðafræði tekur á umfjöllunarefnum eins og aðlögun og tegundamyndun.

## Tengt efni

* Þýði

## Heimildir
# Stökkbreyting

**Stökkbreyting** er hvers kyns arfgeng breyting á röð kirna í erfðaefni lífveru, hvort sem hún er komin til vegna geislunar, efnabreytingar, veira, stökkla eða vegna villna við afritun þess. Lífvera sem tekið hefur stökkbreytingu kallast **stökkbrigði**.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Náttúruval

**Náttúruval** er sú kenning að ef einstaklingar af mismunandi arfgerðum eru misvel hæfir til að lifa og að eignast lífvænleg afkvæmi við ráðandi skilyrði, hljóta þau genin, sem stuðla að meiri hæfni, að breiðast út á kostnað hinna. Náttúruval er því það þegar hæfari eiginileikar erfast frá einni kynslóð til annarrar vegna samspils milli eiginleika lífverunnar og umhverfis hennar. Fyrstur til að setja fram þessa kenningu var Charles Darwin og nefndi hann hana náttúruval (enska: *natural selection*).

## Tengt efni

* Charles Darwin
* Genaflökt
* David Hume
* Kynval
* Stofnerfðafræði
* Þróunarsálfræði

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Genaflæði

**Genaflæði** og **genastreymi** eru hugtök í stofnerfðafræði sem eiga við flutning genasamsætna frá einum stofns lífvera til annars; t.d. þegar einstaklingur flyst búferlum.

## Heimildir
# Genaflökt

Hér sjást niðurstöður tíu keyrslna, hverri upp á 50 kynslóðir, í stofnerfðafræðilegu hermilíkani þar sem fylgst er með tíðni einnar genasamsætu sem í upphafi er til staðar með tíðninni 0,5. Keyrslurnar voru endurteknar fyrir mismunandi stofnstærðir. Sjá má að rek samsætunnar til annað hvort eyðingar (tíðni 0,0) eða festingar (tíðni 1,0) er mun hraðara í smærri stofnum.
**Genaflökt** (einnig **genarek**) er hugtak í stofnerfðafræði sem á við þau áhrif sem tilviljun hefur á þróun erfðaefnis lífvera, en genaflökt er mest áberandi í litlum stofni. Nánar til tekið er genaflökt áhrif á samsætutíðni í stofni lífvera sem verða af völdum handahófs við mökun og æxlun. Orsök genaflökts er tölfræðileg og liggur í úrtaksskekkju: Það, að þeir einstaklingar sem skila afkvæmum til næstu kynslóðar séu slembiúrtak úr stofninum, auk þess að hending ræður meðal tvílitna lífvera hvaða samsætur komast milli kynslóða, veldur því að samsætutíðnin breytist með tíma og ákveðnar samsætur geta horfið úr genasjóði stofnsins. Áhrif genaflökts eru því ávallt til aukinnar einsleitni og eru því minni sem stofnstærðin er meiri.

Genaflökt er eitt af undirstöðuatriðum þróunar, ásamt náttúruvali, stökkbreytingum og búferlaflutningum. Ólíkt náttúruvali er genaflökt handahófskennt, en ræðst ekki af hæfni lífveranna til að þrífast í umhverfi sínu.

Stofnerfðafræðingar áttuðu sig snemma á því að genaflökt getur átt sér stað, en nokkur ágreiningur hefur verið um mikilvægi þess í þróun lífvera. Ronald Fisher taldi það í besta falli smávægilegt, en síðan Motoo Kimura setti fram hlutleysiskenningu sína hefur genaflökt fengið aukið vægi í stofnerfðafræðilegum reiknilíkönum.

## Tengt efni

* Náttúruval
* Stofnerfðafræði

## Heimildir
# Útdauði

| Ástand stofns |
| --- |
| eftir hættustigi á Rauða lista IUCN |
| * Útdauð tegund
* Útdauða í náttúrulegum heimkynnum
* Í bráðri útrýmingarhættu
* Í útrýmingarhættu
* Viðkvæm tegund
* Við hættumörk
* Ekki í hættu
 |

**Útdauði** eða **aldauði** er það þegar tegund lífveru deyr út, þ.e. finnst hvergi lifandi á jörðinni og er hugtak í líffræði og vistfræði. Dæmi um útdauðar tegundir er t.d. geirfuglinn (var útrýmt úr heiminum 3. júní 1844, þegar síðustu tveir fuglarnir voru drepnir í Eldey á Reykjaneshrygg), dúdúfuglinn og balítígurinn.

## Myndasafn

* Geirfugl
* Dúdúfugl
* Blái bukki
* Japanskt sæljón

## Tenglar

* *Hvenær eru dýr aldauða?*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1964[*óvirkur tengill*]
* „Aldauðinn í lok Perm“ (PDF). *notendur.hi.is*. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 17 maí 2022.
# Þróun mannsins

**Þróun mannsins** er líffræðileg þróun sem hefur leitt til þess að maðurinn kom fram sem sérstök tegund fremdardýra. Þróunarsagan er viðfangsefni vísindarannsókna sem reyna að skýra þessa þróun. Rannsóknir á þróun mannsins eru viðfangsefni margra vísindagreina, s.s. líkamsmannfræði, málfræði og erfðafræði. Hugtakið „maður“ í þessu samhengi á við um tegundir innan ættkvíslarinnar *Homo*, en fjallar líka um aðrar tegundir í hópnum *Hominini* eins og t.d. austurapa (*Australopithecus afarensis*).

## *Hominidi*

**Í þúsundum ára**
Heimildir : - -

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Líffræðileg fjölbreytni

Líffræðileg fjölbreytni kóralrifs
**Líffræðileg fjölbreytni** eða **líffjölbreytni** er hugtak sem nær yfir fjölbreytni vistkerfa og tegunda en einnig um fjölbreytni innan tegunda. Þegar talað er um fjölbreytni innan tegunda er átt við bæði útlit (svipgerð) og erfðir (arfgerð). Í dag lifa milljónir ólíkra tegunda lífvera á jörðunni. Þær eru niðurstaða 3,5 milljarða ára þróunar.

Mikilvægt er að tryggja að þeir ferlar sem liggja til grundvallar við myndun líffræðilegrar fjölbreytni fái að starfa óhindrað.

Hugtakið varð fyrst almennt meðal náttúruverndarsinna og innan verndunarlíffræði á 9. áratug 20. aldar. Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1992 sem haldin var í Rio de Janeiro í Brasilíu skrifuðu 150 þjóðir undir samning um verndun líffræðilegrar fjölbreytni. Í samningnum koma fram þrjú meginmarkmið; 1) verndun líffræðilegrar fjölbreytni, 2) sjálfbær nýting náttúrunnar, og 3) jöfn og réttlát skipting ávinnings af notkun erfðaauðlinda.

Árið 2010 var alþjóðlegt ár líffræðilegrar fjölbreytni.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Líflandafræði

**Líflandafræði** fæst við rannsóknir á dreifingu líffræðilegs fjölbreytileika í tíma og rúmi. Hún þróaðist út frá þróunarlíffræði á 7. áratugnum. Dreifingu lífvera er oft hægt að skýra með sögulegum þáttum eins og tegundamyndun, útdauða, landreki, ísmyndun og breytingum á sjávarstöðu og árfarvegum auk tiltækrar orku.

Líflandafræði notar gjarnan landfræðileg upplýsingakerfi og stærðfræðilíkön til að skilja og spá fyrir um dreifingu lífvera.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fjöldaútdauði

**Fjöldaútdauði** er skyndileg fækkun og útdauði margra tegunda yfir stuttan tíma, t.d. af völdum náttúruhamfara. Yfir 99% þeirra tegunda sem hafa verið til eru nú útdauðar, margar af völdum fjöldaútdauða. Þekktasti fjöldaútdauðinn er krítar-tertíer fjöldaútdauðinn sem risaeðlurnar dóu út í.
# Uppruni tegundanna

Forsíða *Uppruna tegundanna*
Uppruni tegundanna (fullt nafn á ensku: *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life*) er fræðirit eftir Charles Darwin sem gefið var út þann 24. nóvember 1859. Ritið er talið grunnurinn að þróunarlíffræði. Í ritinu kynnti Darwin kenningu sína um að tegundir þróast frá kynslóð til kynslóðar með náttúruvali. Þar kynnti Darwin gögn um að líffræðilegur fjölbreytileiki varð til þegar verur með sameiginlegan forföður kvíslast í ólíkar áttir. Darwin nýtti gögn sem hann safnaði á leiðangri um borð í skipinu HMS *Beagle* á fjórða áratug nítjándu aldar ásamt niðurstöðum rannsókna og prófana í kjölfar leiðangursins.

Þegar *Uppruni tegundanna* kom út höfðu mismunandi kenningar um þróun tegundanna verið lagðar fram til að útskýra nýjar uppgötvanir í vísindum. Stuðningur við slíkar kenningar ríkti meðal andófslíffærafræðinga og almennings, en snemma á 19. öld hafði enska vísindasamfélagið mikil tengsl við ensku biskupakirkjuna. Kenningar um frumbreytingu (e. *transmutation*) tegunda voru umdeildar því þær voru í mótsögn við þá trú að tegundir væru fastir hlutar í hönnuðu stigveldi og að mannfólk væri einstætt og óskylt öðrum dýrum. Deilt var um pólítiskar og guðfræðilegar afleiðingar frumbreytingarkenningarinnar, en vísindasamfélagið viðurkenndi hana ekki.

Bókin var ætluð almennum lesendum og vakti mikla athygli á sínum tíma. Darwin var þekktur vísindamaður svo kenningum hans var tekið af alvöru og sönnunargögnin sem hann kynnti hvöttu til vísindalegrar, heimspekilegrar og trúlegrar umræðu. Umræðan um bókina studdi herferð T. H. Huxley fyrir því að skilja vísindi frá trú og gera þau veraldleg. Innan tveggja áratuga ríkti sátt meðal vísindamanna um að þróun hafði átt sér stað, en þeir voru þó tregir að veita kenningunni það vægi sem Darwin taldi viðeigandi. Á tímabili hins svokallaða „myrkurs Darwinisma“ frá 1880 til 1930 var áherslan á aðrar þróunarkenningar. Fyrir fimmta áratug tuttugustu aldar hafði hugmynd Darwins um aðlögun tegunda með náttúruvali fests í sessi og er nú talið grunnhugtak náttúruvísinda.

Bókin kom út á íslensku árið 2004 í þýðingu Guðmundar Guðmundssonar í ritröðinni Lærdómsrit Hins íslenska bókmenntafélags.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þróunarsálfræði

|  |
| --- |
| **Sálfræði** |
|  |
| Sögubrot |
| Ártöl í sögu bandarískrar sálfræði |
| Ártöl í sögu íslenskrar sálfræði |
| Helstu undirgreinar |
| Félagssálfræði |
| Hagnýtt sálfræði |
| Hugræn sálfræði |
| Námssálfræði |
| Tilraunasálfræði |
| Klínísk sálfræði |
| Líffræðileg sálfræði |
| Málsálfræði |
| Þroskasálfræði |
| Þróunarsálfræði |
| Listar |
| Sálfræðileg rit |
| Sálfræðileg efni |

**Þróunarsálfræði** snýst um að útskýra hugræna eiginleika og hæfileika með því að líta á þá sem afleiðingu aðlögunar, aðlögunar sem hægt er að útskýra út frá kenningum um náttúruval. Hliðastæðar aðferðir eru notaðar til að útskýra virkni ónæmiskerfisins og hjartans, sem dæmi.

Þróunarsálfræði styður kenningu sem kallast á ensku *massive modularity hypothesis*, en í henni er því haldið fram að mannsheilinn hafi marga samverkandi hluta sem vinna saman og að þessir hlutar hafi þróast með náttúruvali. Dæmi um þetta er sjón, heyrn, og minni, en lítt er deilt um að þessir eiginleikar hafi þróast með náttúruvali. Hins vegar er mun meira deilt um t.d. tungumálanám og makaval.

Þróunarsálfræði á rætur sínar að rekja til hugrænnar sálfræði og þróunarlegrar líffræði, en þróunarsálfræði byggir einnig mikið á dýrafræði, gervigreindarfræðum, hátternisfræði og fleiri greinum.

## Heimild

* „Evolutionary psychology á ensku wikipediu“. Sótt 3. maí 2006.
* 'Forever and a Day' or 'Just One Night'? Geymt 29 október 2007 í Wayback Machine On Adaptive Functions of Long-Term and Short-Term Romantic Relationships
# Steingervingafræði

**Steingervingafræði** er undirgrein jarðfræðinnar, sem fæst við rannsóknir á fornum lífverum byggðum á steingervingum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast **steingervingafræðingar**.
# Arfbótastefna

**Arfbætur** (einnig **kynbætur**, **mannbætur** eða **mannakynbætur**) er hugmyndafræði sem hefur það að markmiði að bæta erfðagæði mannfólks. Þau nutu töluverðra vinsælda á fyrri helmingi tuttugustu aldar. Fyrsta alþjóðlega þing arfbótasinna var haldið 1921 og var sótt og stutt af mörgum þekktum mönnum svo sem; Leonard Darwin, syni Charles Darwin, sem var forseti þingsins, heiðursvaraforseta þess Winston Churchill, Alexander Graham Bell ásamt fjölda annara. Arfbótastefna Þriðja ríkisins einblíndi nokkuð á viðhorf Eugen Fischer og hugmyndir hans um þroskunarerfðafræði.

Endanleg markmið stefnunar eru að gera fólk skarpara, hraustara og fegurra með stjórnun erfðaeiginleika.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Forngríska

| Forngríska *gríska* |
| --- |
| **Málsvæði** | Útdautt, breyttist í nýgrísku |
| **Heimshluti** | Við austanvert Miðjarðarhaf |
| **Fjöldi málhafa** | útdautt |
| **Ætt** | Indóevrópsk  Gríska   **Forngríska** |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-2** | `grc` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Forngríska** er það tímabil í grískri málsögu sem samsvarar klassískri fornöld. Tímabilinu má skipta gróflega í fjögur smærri tímabil: mýkenskan tíma, snemmgrískan tíma, klassískan tíma og síðklassískan tíma eða síðfornöld.

Gríska er indóevrópskt tungumál

## Mállýskur

Gríska var farin að greinast í ólíkar mállýskur áður en grískumælandi hópar fólks settust fyrst að í Grikklandi en þó ekki að fullu fyrr en eftir landnámið.

Venjulega eru mállýskur snemmgríska og klassíska tímans flokkaðar í fjóra eða fimm mállýskuhópa:

* **Attíska-jóníska**
	+ Jóníska
	+ Attíska

* **Miðgríska**
	+ Arkadíska-kýpverska
	+ Æólíska-akkæíska
		- Æólíska (Böótíska, lesbíska, þessalíska)
		- Akkæíska (aðallega argverska)

* **Vestur-gríska**
	+ Norðvestur-gríska (öll afbrigði af dórísku og hugsanlega fornmakedónísku)

Arkadísku-kýpversku mállýskurnar virðast vera skyldastar mýkenískri grísku, sem er elsta skráða málstig grískunnar, talað á meginlandi Grikklands og á Krít um 16.-11. öld f.Kr.; sennilega eru arkadísku-kýpversku mállýskurnar komnar af mýkensku mállýskunni. Norðvestur-grísku mállýskurnar eða dórísku mállýskurnar eru mest frábrugðnar öllum hinum. Deilt er um tengsl milli æólísku og attísku-jónísku mállýskanna á elsta stigi þeirra.

Umtalsverð áhrif mállýskanna hver á aðra gera að verkum að erfitt er að vita með vissu hvernig tengslum er háttað á milli þeirra.

Eftir landvinninga Alexanders mikla á 4. öld f.Kr. varð til ný stöðluð mállýska sem er nefnd koine eða samgríska mállýskan, sem var að mestu leyti byggð á attísku en í afar einfölduðu formi og undir áhrifum frá ýmsum öðrum mállýskum.

## Bókmenntamállýskur

Forngrískar bókmenntir voru einungis skrifaðar á nokkrum mállýskum. Elstu bókmenntir Grikkja eru Hómerskviður en þær voru samdar á tilbúinni mállýsku, sem er oftast nefnd „hómerísk“ gríska og er blanda af jónískri grísku og (í minna mæli) æólískri grísku auk nokkurra skáldlegra séreinkenna. Grískur kveðskapur var áfram saminn á æólísku (m.a. lesbísku) og jónísku, og síðar á attísku (harmleikir) en kórljóð voru þó ætíð höfð á dórísku. Bókmenntir á óbundnu máli voru samdar á jónísku og attísku. Sumir gamanleikir endurspegla aðrar mállýskur.

## Frekari fróðleikur

* Buck, Carl Darling, *The Greek Dialects* (London: Duckworth, 2003). ISBN 1-85399-556-8
* Palmer, Leonard R., *The Greek Language* (Oklahoma: University of Oklahoma Press, 1996). ISBN 0-8061-2844-5

## Tenglar

* „Er einhver munur á forngrísku og nýgrísku?“. *Vísindavefurinn*.