Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

Wayback Machine|  |
| --- |
| Vefslóð | web.archive.org/ |
| Gerð | Vefsöfnun |
| Hleypt af stokkunum | 24. október 2001 (2001-10-24) |

**Wayback Machine** er safnvefsíða á internetinu sem stofnuð var af stafræna bókasafninu Internet Archive í San Francisco. Síðan er hönnuð til þess að gera notendum kleift að „ferðast aftur í tíma“ og sjá hvernig vefsíður litu áður út. Stofnendur vefsíðunnar, Brewster Kahle og Bruce Gilliat, þróuðu Wayback Machine til þess að tryggja „almennan aðgang að allri þekkingu“ með því að varðveita afrit af vefsíðum sem ekki eru lengur virkar.

Frá því að Wayback Machine var stofnuð árið 2001 hefur rúmlega 531 milljarði vefsíðna verið bætt í vefsafnið. Þjónustan hefur vakið deilur um það hvort það teljist brot á höfundarrétti að geyma afrit af vefsíðum án leyfis eigandans.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ár

**Ár** er tímaeining, sem miðast við göngu jarðar kringum sólina. **Hvarfár** er tíminn milli sólstaða og er hið náttúrulega árstíðaár. **Sólár** er umferðartími jarðar miðað við fastastjörnurnar og er 365,25636 dagar, en (gregorískt) **almanaksár** er 365,2425 dagar að meðaltali.

Vegna þess að árið er um það bil fjórðungi degi lengra en sem nemur heilum dögum ársins, er tímatalið hannað þannig að eitt ár er að jafnaði 365 dagar, nema að bætt er við aukadegi fjórða hvert ár (þegar ártalið er deilanlegt með tölunni 4). Þetta fjórða ár nefnist hlaupár og bætist aukadagurinn við febrúarmánuð. Undantekning er síðustu ár alda en þau eru ekki hlaupár, nema þegar talan 400 gengur upp í ártalinu, t.d. var árið 2000 hlaupár, en ekki árið 1900.

Árinu er enn fremur skipt upp í tólf mánuði, sem hafa misjafna lengd; ýmist 30 eða 31 sólarhringur, nema annar mánuður ársins, febrúar, hann hefur 28 daga, en 29 þegar hlaupár er.

## Uppruni orðsins

Orðið *ár* er einkum notað sem tímaeining, 365 dagar eða 12 mánuðir, en þýddi líka að fornu *góðæri* og *ársæld*. Þá blótuðu menn *til árs og friðar*, eins og segir í fornum bókum. Ár er sama orð og *år* í dönsku og sænsku, *year* á ensku og skylt *hornus* í latínu sem merkir ársgamall. Í eldgamalli slavnesku var orðið *jara* notað í merkingunni vor. Af því mætti ætla að ár sé leitt af stofni sem annars vegar merkti tími, hins vegar ársæld.

## Tengt efni

* Mánuðir
* Hátíðisdagar á Íslandi
* Listi yfir hátíðardaga Íslensku þjóðkirkjunnar
* Hátíðisdagar
* Lögbundnir frídagar
* Dagatal

## Heimildir

* Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 19. apríl 2007)
# Aímaríska

| Aímaríska *Aymara* |
| --- |
| **Málsvæði** | Bólivía, Perú, Chile |
| **Heimshluti** | Suður-Ameríka |
| **Fjöldi málhafa** | 2.227.642 |
| **Sæti** | 162 |
| **Ætt** | Aímarískt
 **Aímaríska** |
| **Skrifletur** | Latneskt stafróf |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `ay` |
| **ISO 639-2** | `ayn` |
| **SIL** | `AYN` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Aímaríska** (*Aymara*) er aímarískt tungumál sem er talað í Suður-Ameríku.

Wikipedia
Wikipedia: Aímaríska, frjálsa alfræðiritið

## Tenglar

* Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
* www.aymara.org

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mánudagur

**Mánudagur** er 2. dagur vikunnar og er nafn hans dregið af orðinu *máni* sem merkir tungl og var því í upphafi nefndur *mánadagur*. Dagurinn er á eftir sunnudegi og á undan þriðjudegi.

Í dagatölum er mánudagur oft skráður sem fyrsti dagur vikunnar þar sem hann er yfirleitt fyrsti dagur vinnuvikunar.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Þriðjudagur

Goðið Týr en eftir honum var dagurinn upphaflega nefndur.
**Þriðjudagur** er 3. dagur vikunnar og nafnið dregið af því. Dagurinn er á eftir mánudegi og á undan miðvikudegi.

Fram á 12. öld, að því er talið er, hét dagurinn *Týsdagur* í höfuðið á goðinu Tý og er enn nefndur eftir honum í öðrum germönskum málum (d. Tirsdag, nn. Tysdag, e. Tuesday, þ. Dienstag).

Sömuleiðis í rómönsku málunum heitir dagurinn eftir stríðsguðinum Mars (spænska: martes, ítalska: martedì).

Í slavnesku málunum heitir dagurinn *annar dagur* (rússneska; vtornik, króatíska; utorak, pólska; wtorek), öfugt við íslensku þar sem vikan er talin byrja með sunnudegi að viðbættri endingu sem býr til nafnorð úr lýsingarorðum eða öðrum orðum; -utor (annar) og -ak / -ek.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Miðvikudagur

**Miðvikudagur** er 4. dagur hverrar viku og er nafn hans af því dregið að hann er sá dagur sem er í miðri hverri viku. Miðvikudagur er á eftir þriðjudegi en á undan fimmtudegi. Til forna var dagurinn kenndur við Óðin, æðsta ás norrænnar goðafræði, og hét þá Óðinsdagur. Enn sjást merki þess bæði í dönsku (og öðrum norrænum málum) og ensku, onsdag og Wednesday. Núverandi heiti á sér hinsvegar samsvörun í þýsku, *Mittwoch*, og í færeysku, *mikudagur*.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Fimmtudagur

**Fimmtudagur** er 5. dagur vikunnar og er nafnið komið út frá því. Dagurinn er á eftir miðvikudegi en á undan föstudegi. Á Íslandi til forna var dagurinn helgaður Þór og hét þá Þórsdagur. Svo er enn í dönsku, norsku og ensku, Torsdag og Thursday. Sum tungumál kenna daginn frekar við þrumuna, sem Þór stjórnaði. Það á við um þýskuna: Donnerstag og hollenskuna: Donderdag.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Föstudagur

**Föstudagur** er 6. dagur vikunnar. Dagurinn er á eftir fimmtudegi en á undan laugardegi. Nafnið er dregið af því, að þennan dag skyldi fólk fasta á kjöt. Dagurinn er seinasti almenni vinnudagur vikunnar. Til forna var dagurinn kenndur við Freyju og hét Frjádagur. Það nafn er enn við lýði í dönsku, sænsku, norsku, ensku og þýsku: Fredag, Friday og Freitag.

Frumbygginn í sögu Daniels Defoe um Róbinson Krúsó hét Friday, sem var íslenskað sem **Frjádagur**.

## Tenglar

* „Föstudagur“; grein í Morgunblaðinu 1960

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Laugardagur

**Laugardagur** er 7. og síðasti dagur hverrar viku. Nafn hans er dregið af því að eitt sinn tíðkaðist að fólk laugaði sig, það er færi í bað, á þessum degi. Laugardagur er á eftir föstudegi en á undan sunnudegi, sem er þá fyrsti dagur næstu viku.

Laugardagur er hvíldardagur og helgur hjá gyðingum, sjöunda dags aðventistum og jafnvel fleirum.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Sunnudagur

**Sunnudagur** er 1. dagur vikunnar og er nefndur eftir sólinni en á skáldamáli er hún einnig nefnd *sunna*. Dagurinn er á eftir laugardegi og undan mánudegi.

Í dagatölum er sunnudagurinn oft hafður sem seinasti dagur vikunnar vegna þess að almenn vinnuvika byrjar yfirleitt á mánudegi.

Allir mánuðir sem hefjast á sunnudegi innihalda föstudaginn þrettánda.

|  |
| --- |
| **Vika** |
| Sunnudagur | Mánudagur | Þriðjudagur | Miðvikudagur | Fimmtudagur | Föstudagur | Laugardagur |
# Klukkustund

**Klukkustund** eða **klukkutími** er mælieining fyrir tíma, táknuð með **h**, en er ekki hluti alþjóðlega einingakerfisins (SI). (Algeng íslensk skammstöfun er *klst.*) Klukkustund eru sextíu mínútur, eða 3.600 sekúndur, sem er um það bil 1/24 hluti sólarhrings.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vika

**Vika** er mælieining fyrir tíma, sem er lengri en dagur og styttri en mánuður. Í flestum nútíma tímatölum, þar á meðal gregoríska tímatalinu, er ein vika sjö dagar.

Vikudagarnir eru eftirtaldir:

* sunnudagur
* mánudagur
* þriðjudagur
* miðvikudagur
* fimmtudagur
* föstudagur
* laugardagur

Samkvæmt hefð er sunnudagur talinn sem fyrsti dagur vikunnar í kristnum löndum, eins og sést t.d. á nafninu *þriðjudagur*. Með tilkomu ISO 8601 staðalsins hefur þetta breyst í mörgum löndum þar sem ný vika hefst nú á mánudegi. Þessi munur skiptir t.d. máli þegar vikunúmer eru notuð. Oft er einnig rætt um *viðskiptaviku* eða *vinnuviku* í þessu sambandi.
Dagatöl evrópskra ríkja hefjast þannig yfirleitt á mánudegi, en í t.d. Bandaríkjunum er algengara að reikna frá sunnudegi.

Dagarnir mánudagur til föstudags nefnast *virkir dagar*, en laugardagur og sunnudagur *helgi- eða frídagar* og til samans kallast þeir *helgi*.

## Sjá einnig

* Almanak Háskólans: Vikunúmer og fyrsti dagur viku
# Sekúnda

| sekúnda |
| --- |
| Einingakerfi | SI |
| Mælir | tíma |
| Merki | s |

**Sekúnda** er SI grunneining tíma, táknuð með **s**. (Algeng íslensk skammstöfun er „*sek.*“). Er einnig grunneining tíma í cgs-kerfinu. Sekúnda er venjulega skilin sem og í sögulegu samhengi skilgreind sem WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 úr degi. Af eðlisfræðingum er hún hins vegar nákvæmlega skilgreind sem sem 9.192.631.770 sveiflutímar ákveðinnar raföldu loftkennds sesíns. Sextíu sekúndur eru ein mínúta (mín.) og 3.600 sekúndur eru ein klukkustund (klst.) (hvorug eininganna eru þó SI-mælieining). Gráða, í hornamáli er 60 bogamínútur og 3.600 bogasekúndur.

SI margfeldi: sekúnda (*s*)| Undirmargfeldi |  | Margfeldi |
| --- | --- | --- |
| Gildi | Tákn | Nafn |  | Gildi | Tákn | Nafn |
| 10–1 s | ds | desisekúnda |  | 101 s | das | dekasekúnda |
| 10–2 s | cs | sentisekúnda | 102 s | hs | hektósekúnda |
| 10–3 s | **ms** | **millisekúnda** | 103 s | ks | kílósekúnda |
| 10–6 s | **μs** | **míkrósekúnda** | 106 s | Ms | megasekúnda |
| 10–9 s | **ns** | **nanósekúnda** | 109 s | Gs | gigasekúnda |
| 10–12 s | **ps** | **píkósekúnda** | 1012 s | Ts | terasekúnda |
| 10–15 s | **fs** | **femtósekúnda** | 1015 s | Ps | petasekúnda |
| 10–18 s | as | attósekúnda | 1018 s | Es | exasekúnda |
| 10–21 s | zs | zeptósekúnda | 1021 s | Zs | zettasekúnda |
| 10–24 s | ys | yoktósekúnda | 1024 s | Ys | yottasekúnda |
| 10–27 s | rs | rontósekúnda | 1027 s | Rs | ronnasekúnda |
| 10–30 s | qs | qúektósekúnda | 1030 s | Qs | qúettasekúnda |
| Algengar einingar eru **feitletraðar**. |

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mínúta

**Mínúta** er mælieining fyrir tíma, táknuð með **m**, en er ekki SI-mælieining. (Algeng íslensk skammstöfun er *mín*). Er venjulega 1/60 af klukkutíma eða 60 sekúndur en getur stundum verið 59 eða 61 sekúnda, sjá hlaupsekúnda.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mánuður

**Mánuður** er tímabil sem hefur enga fasta lengd. Orðið mánuður á rætur að rekja til orðsins „máni,“ vegna þess að tíminn sem líður milli fullra tungla er um 29,53 dagar (sem kallast tunglmánuður). Af þeim sökum voru mánuðirnir allir upprunalega 30 sólarhringar. Yfir söguna hafa lengdir mánaða verið breytilegar og geta núna haft 28 til 31 sólarhringa eftir því hvaða mánuð er um að ræða.

Nú eru 12 mánuðir í árinu og hafa þeir allir sín eigin nöfn, sá fyrsti heitir janúar og sá síðasti desember. Á Íslandi var hins vegar annað skipulag á mánuðum áður en núverandi skipulag var tekið upp.

## Núverandi mánaðarskipulag:

Í gregoríska tímatalinu eru, líkt því júlíanska, tólf mánuðir:

* Janúar (31 dagur)
* Febrúar (28 dagar, 29 á hlaupári)
* Mars (31 dagur)
* Apríl (30 dagar)
* Maí (31 dagur)
* Júní (30 dagar)
* Júlí (31 dagur)
* Ágúst (31 dagur)
* September (30 dagar)
* Október (31 dagur)
* Nóvember (30 dagar)
* Desember (31 dagur)

## Eldra mánaðarskipulag

Á Íslandi var til forna notað eftirfarandi mánaðarskipulag miðað við núverandi tímatal:

* Þorri – Hefst á föstudegi í 13. viku vetrar á bilinu 19. til 25. janúar.
* Góa – Hefst á sunnudegi í 18. viku vetrar á bilinu 18. til 24. febrúar.
* Einmánuður – Hefst á þriðjudegi í 22. viku vetrar á bilinu 20. til 26. mars.
* Harpa – Hefst á næsta fimmtudegi eftir 18. apríl.
* Skerpla – Hefst á laugardegi í 5. viku sumars á bilinu 19. til 25. maí.
* Sólmánuður – Hefst á mánudegi í 9. viku sumars á bilinu 18. til 24. júní.
* Heyannir – Hefst á sunnudegi eftir aukanætur á miðju sumri á bilinu 23. til 30. júlí.
* Tvímánuður – Hefst á þriðjudegi í 18. viku sumars eða hinni 19., ef sumarauki er, á bilinu 22. til 28. ágúst.
* Haustmánuður – Hefst á fimmtudegi í 23. viku sumars á bilinu 20. til 26. september.
* Gormánuður – Hefst á laugardegi á bilinu 21. til 27. Október.
* Ýlir – Hefst á mánudegi í 5. viku vetrar á bilinu 20. til 27. nóvember.
* Mörsugur – Hefst á miðvikudegi í 9. viku vetrar á bilinu 20. til 27. desember.

## Tenglar

* „Hvers vegna notum við ekki lengur gömlu íslensku nöfninn á mánuðunum og hvenær var því hætt?“. *Vísindavefurinn*.
# Wikiorðabókin

**Wikiorðabók** er samstarfsvettvangur sem hefur það markmið að safna saman orðabókaskilgreiningum. Hún er fjöltyngd orðabók svo hún virki bæði sem venjuleg orðabók og til þýðinga á milli tungumála. Hún er eitt af verkefnum Wikimedia almannaheillasamtökunum sem rekur systurverkefni Wikipediu. Fyrsta wikiorðabókin var stofnuð á ensku 12. desember 2002. Á ensku eru greinarnar orðnar tæplega 80.000, en fæstar eru svo stórar, til dæmis hefur sú íslenska aðeins 24 greinar (þann 20. júlí 2005).

## Tengill

* Íslenska Wikiorðabókin

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dagatal

Veggdagatal frá Indónesíu.
**Dagatal** er upptalning daga og kerfi til að skipa þeim niður með því að skilgreina tiltekin tímabil, á borð við vikur, mánuði og ár. Dagsetning vísar til eins dags í þessu kerfi. Dagatal er almennt heiti á framsetningu slíks kerfis, til dæmis í töfluformi eða sem listi, bæði á pappír og stafrænu formi. Dagatal getur líka verið listi yfir fyrirhugaða atburði, eins og málaskrá.

Tímabil í dagatölum miðast oftast (en þó ekki alltaf) við gang sólarinnar eða tunglsins. Í fornöld var algengt að miða við sólbundið tungltímatal með reglulegum innskotsmánuði til að tryggja samræmi við sólarárið til lengri tíma.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Snúningur jarðar

Hreyfimynd sem sýnir snúning jarðar
**Snúningur jarðar** er snúningur jarðarinnar um öxul sinn eða jarðöxulinn. Jörðin snýst frá vestri til austurs eða rangsælis ef horft er á hana frá Pólstjörnunni. Þar sem öxullinn mætir yfirborði jarðar í norðri og suðri eru norðurpóll og suðurpóll jarðarinnar. Segulnorður og segulsuður eru punktar þar sem segulsvið jarðar vísar beint niður eða beint upp. Þessir punktar eru breytilegir og falla ekki saman við pólana.

Jörðin snýst einn hring miðað við sólina á um það bil 24 klukkustundum (einum sólarhring) en á 23 klukkustundum, 56 mínútum og 4 sekúndum ef miðað er við stjörnurnar. Með tímanum hægist eilítið á snúningi jarðarinnar vegna sjávarfallahröðunar sem tunglið veldur. Með atómklukku má þannig sjá að dagurinn í dag er um 1,7 millísekúndum lengri en hann var fyrir hundrað árum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dægursveifla

**Dægursveifla** er náttúruleg hringrás sem tekur 24 klukkutíma. Dægursveiflan kemur fram í líffræðilegum ferlum sem samsvara sólarhring jarðar og eru stundum kenndir við innri dægurklukku. Slíkir ferlar hafa fundist hjá dýrum, jurtum, sveppum og blágerlum. Dæmi um slíkan feril er dægusveifla melatóníns í mannslíkamanum. Slíkir ferlar eru þó líka tengdir við ytri áreiti sem nefnast tímagjafar og geta til dæmis verið breytingar á ljósi og hita.

## Tilvísanir
# Árstíð

**Árstíðir**|

| *Tempraða beltið* |
| --- |
| Vor |
| Sumar |
| Haust |
| Vetur |

 |

| *Hitabeltið* |
| --- |
| Þurrkatími | Kaldtími |
| Heittími |
| Regntími |

 |

Árstíðir norðurhvels jarðar.
**Árstíð** er tímabil ársins sem er venjulega miðuð við árlegar breytingar á veðri.

## Árstíðarmunur á norðurhveli og suðurhveli

Vegna möndulhalla jarðar þá skín annað hvort meiri sól á norðurhvel eða suðurvel sem gerir það að verkum að árstíðir eru gagnstæðar á norðurhveli og suðurhveli. Vetrarmánuðir einu heimshveli eru sumarmánuðir á hinu og haustmánuðir á einu heimshveli eru vormánuðir á hinu. Vetrarsólstöður á öðru heimshvelinu bera upp sama dag og sumarsólstöður á hinu og sama mynstur gildir um jafndægur að vori og jafndægur að hausti.

## Tenglar

* Upplýsingar um árstíðir á Stjörnufræðivefnum Geymt 18 september 2010 í Wayback Machine
# Kvartilaskipti

Kvartilaskipti sjást hér vel á hreyfimynd.
**Kvartilaskipti** nefnast breytingar á útliti Tunglsins á einum tunglmánuði, sem er um 29,53 dagar. Helmingur af yfirborði Tunglsins er ávallt upplýstur (nema þegar Jörðin skyggir á það í tunglmyrkva) en nærhlið Tunglsins er breytilegt athuganda á Jörðinni vegna breytilegrar afstöðu Jarðar, Sólar og Tunglsins. Það er sem sagt ekki Jörðin sem skyggir á Tunglið að jafnaði heldur sér athugandi á jörðinni mismikið af upplýstu hlið Tunglsins.

Upphaf tunglmánaðar er með nýju Tungli, þá sést nærhlið þess ekki (nærhlið er sú hlið sem snýr að athuganda). Fyrsta kvartil er þegar mjó sigðlaga rönd byrjar að sjást hægra megin, þá er talað um *sigðmána*. Hún vex til vinstri þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um *hálft vaxandi* Tungl. Annað kvartil er svo þegar meira en helmingur yfirborðsins er upplýstur og skugginn er vinstra megin, þá er talað um vaxandi *gleiðmána*. Þegar skugginn vinstra megin er alveg horfinn og allt yfirborð nærhliðar er upplýst er talað um *fullt tungl*. Þriðja kvartil er svo þegar sigðlaga skuggi byrjar að vaxa hægra megin, allt þar til helmingur nærhliðar er upplýstur og þá er talað um *hálft minnkandi* Tungl. Í fjórða kvartili vex skugginn svo áfram frá hægri þar til hann þekur alla nærhliðina og aftur er komið nýtt Tungl.

## Tengt efni

* Kvartil

Heiðgult himinfé,
höfði kinkandi.
Alveg eins og C,
er þá minnkandi.

— Minniskvæði eftir Örn Snorrason (Aquila) til að muna að skarður máni er vaxandi, þegar broddarnir vísa í austur, en tungl er minnkandi, er til vesturs snýr.

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Kvartilaskipti Geymt 18 ágúst 2011 í Wayback Machine
* Stjörnufræðivefurinn: Tunglið Geymt 7 ágúst 2011 í Wayback Machine
# Hebreska almanakið

Mynd úr dagatali gyðinga frá miðöldum.
**Hebreska almanakið** eða **Ártal gyðinga** (á hebresku הלוח העברי) er blanda af sólar og tunglári, mánuðirnir eru reiknaðir út frá gangi tungls en aðlögun er gerð til að það haldist í samsvörun við sólina og árstíðirnar.

Upphaflega var þetta tímatal notað til allra þarfa Ísraelsmanna. En allt frá því að gyðingar voru neyddir af rómverjum, á öldinni fyrir kristburð, til að nota júlíanska tímatalið til allra veraldlegra nota hefur það einungis verið notað til að reikna út hvenær trúarathafnir eigi að fara fram. Eftir stofnun Ísraels hefur þetta tímatal þó aftur komið í notkun samhliða því gregoríska.

Tímasetning hebreska almanaksins miðast við að upphaf tímans og sköpun veraldar hafi átt sér stað 1 dag í mánuðinum Tishrei ár 1 sem samsvarar 7 október ár 3761 fyrir Krist. Þó eru trúarstefnur innan gyðingdóms sem telja upphaf heims einu ári seinna þ.e. ár 3760.

Útreikningur almanaksins hefur farið fram á tvennan hátt. Fyrir ár 70 (eftir Krist), þegar seinna musterið í Jerúsalem var eyðilagt hófst nýr mánuður þegar sést hafði til nýs tungls og áramót voru miðuð við þroskastig byggs. Eftir þann atburð dreifðust gyðingar um mörg lönd og og erfitt að halda reiður á sameiginlegum tíma á nýju tungli og var smám saman skapað kerfi sem reiknaði út hvenær nýr mánuður byrjaði.

Sólarár og tunglár eru ekki jafn löng og munar um það bil ellefu dögum. Til að halda þeim nokkurn veginn jöfnum er hebreska almanakið bundið í 19 ára skeið, það er 235 tunglmánuði. Bætt er við einum tunglmánuði annað hvort eða þriðja hvort ár, samanlagt 7 sinnum á 19 árum.

Í almanaki gyðinga eru eftirtaldir mánuðir:

1. **Nisán** eða **abíb** (*aviv*)
2. **Ijár**
3. **Siván**
4. **Tammúz**
5. **Ab** (*av*) eða **menahém ab** (*menahém av*)
6. **Elúl**
7. **Tisjré** (*tisjri*)
8. **Hesjván** eða *marhesjván*
9. **Kislév**
10. **Tebét** (*tevét*)
11. **Sjebát** (*sjvat*)
12. **Adár** (í hlaupári gyðinga: *Adár I*)
13. (Í hlaupaári gyðinga: *Adár II*)
# Hádegi

**Hádegi** dags að staðartíma á sér stað klukkan 12:00, á sólartíma samsvarar það hinsvegar þeim tíma sem sólin er á hvirfilpunkti sínum (mitt á milli sólarupprásar og sólarlags).
# Alþjóðlega einingakerfið

**Alþjóðlega einingakerfið** eða **SI kerfið** (franska: *Système International d'Unités*) er heiti á alþjóðlegu mælieiningakerfi, sem notað er í flestum ríkjum, nema í Bandaríkjunum, Líberíu og Mjanmar. Við ákvörðun á kerfinu, voru innleiddar þáverandi skilgreiningar í metra-kílógrammi-sekúndu einingakerfinu sem kallaðist *MKS* og þar að auki bætt inn nokkrum skilgreiningum á öðrum mælieiningum í viðbót. Skilgreiningar sumra af mælieiningunum hafa verið endurnýjaðar síðan kerfið gekk fyrst í gildi, eins og til dæmis metri og sekúnda.

SI kerfið er stundum ranglega kallað metrakerfið, en metrakerfið er annað og eldra kerfi.

Flestar mælieiningar í SI kerfinu eru byggðar á einni grunnmælieiningu og síðan ákveðið forskeyti eftir stöðu tölunnar í tugakerfinu, grunneiningarnar kílógramm og sekúnda eru samt undantekningar, kílógramm þar sem forskeyti er við grunneininguna og sekúnda því að tímatalning byggist á eldra kerfi sem notast við tylftir. Ein mínúta er þannig hálft stórt hundrað sekúndna, eða 60 sekúndur.

## Tengt efni

* Eðlismassi
* Hiti
* Lengd
* Massi
* Rúmmál
* SI grunneining
* Tími
* Þyngd

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stjörnutími

**Stjörnutími** er tímakvarði sem byggist á snúningi Jarðar miðað við fastastjörnur á himni, ólíkt sólartíma sem miðast við afstöðu sólarinnar. Á tiltekinni athugunarstöð verður sama stjarna nokkurn veginn á sama stað á himninum á sama stjörnutíma.

Vegna pólriðu er raunverulegur stjörnudagur ekki alveg reglulegur en meðalstjörnudagur er 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,0916 sekúndur að lengd. Hann er því um 3 mínútum og 56 sekúndum styttri en sólarhringurinn.

Eitt stjörnuár er sá tími sem það tekur sólina að birtast á sama stað á himninum. Það er um 6 tímum og 9,1626 mínútum lengra en almanaksárið og 20 mínútum 24,5128 sekúndum lengra en hvarfár. Munurinn stafar af möndulveltu jarðar og flutningi vor- og haustpunktanna vegna hennar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hitabelti

Heimskort með hitabeltið í rauðu.
**Hitabelti** eða **brunabelti** er loftslagsbelti jarðar sem samsvarar svæðinu umhverfis miðbaug þar sem ársmeðalhitinn er yfir 20 °C. Heittempraða beltið tekur við af hitabeltinu.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*