Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dagur

**Dagur** er tímaeining sem afmarkast þeim tíma dags sem að staður er lýstur upp af sólinni. Hann byrjar við sólarupprás og endar við sólsetur. Meðallengd dags eru 12 klukkutímar.

Í mörgum löndum er skilgreiningin á einum degi oft sú sama og sólarhringur, það er, tíminn frá sólarupprás til næstu sólarupprásar. Lengd dagsins fer eftir möndulsnúningi jarðarinnar. Dagur getur jafnframt verið helmingur sólarhringsins á móti nóttu.

Forn hefð er fyrir því að nýr dagur hefst og lýkur þegar sólin er við sjóndeildarhring. Nákvæmur tími fer eftir hnattfræðilegri stöðu og árstíðum. Í Forn-Egyptalandi var dagurinn skilgreindur frá sólarupprás til næstu sólarupprásar. Í Forn-Evrópu afmarkaðist dagurinn af sólsetri.
# Tími

Stundaglas mælir tímann með sandi.
**Tími** er hugtak um huglægu víddina (eða aðferðina) þar sem að breyting gerist. Tími hefur verið mældur í fleiri aldir en á misnákvæman hátt en mælingar eru byggðar á alþjóðlega einingakerfinu þar sem að grunneining tíma er sekúnda.

Til að mæla og ákvarða tíma eru venjulega notaðar tímaeiningar sem eru ekki hluti af SI kerfinu, þ.e. mínútur, klukkustundir, dagar o.s.frv. Þessar einingar eru þó venjulega notaðar í sambland við SI kerfið. Til hæginda notum við klukkur (og dagatöl) sem að segja okkur hvað tímanum líður og þar með getum við áætlað hversu langur tími er liðin frá því að eitthvað gerðist (einhver breyting varð) eða hversu langt það er í að eitthvað gerist (hversu langt er til jóla til að mynda).

Við tölum um að klukkan sé t.d. 5:07:10 — sem er lesið sjö mínútur og 10 sekúndur yfir fimm — sem þýðir í raun að 18.430 sek. séu frá miðnætti (5,7 og 10 samanlagt í sextugakerfinu eru WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ), við vitum þá einnig að 67.970 sekúndur eru til miðnættis (næsta dags), því að í einum degi eru 24 klukkustundir eða u.þ.b. 86.400 sek (sekúndu fjöldi daga er breytilegur skv. sumum tímakerfum, sjá GMT). Deginum er ýmist skipt upp í tvisvar sinnum 12 klukkustundir eða 24 klukkustundir (hertími). Þegar honum er skipt upp í 12 klukkustundir er talað um tíma liðin frá hádegi (eftir hádegi, skammstafað e.h.) og miðnætti (e.m. eða f.h., fyrir hádegi), en í 24-klukkustundakerfinu er alltaf talað um tíma frá miðnætti.

Fortíð og framtíð eru hugtök um það sem hefur þegar gerst og það sem á eftir að gerast en fortíðinni er ekki hægt að breyta því að hún er þegar búin að gerast. Framtíðin er hins vegar í stöðugri breytingu frá okkur séð en hún gæti einnig verið fyrirfram ákveðin, að hluta eða algjörlega, án þess að við höfum aðgang að því hvernig hún muni fara fram. Hún fer eftir orsökum og afleiðingum atburða sem eru að gerast og eiga eftir að gerast.

## Tímaeiningar

* Sekúnda
* Mínúta
* Klukkustund
* Dagur
* Vika
* Mánuður
* Ár
* Áratugur
* Öld (árhundruð)
* Árþúsund
* Ármilljón

## Tengt efni

* Tímabil
* Dagatal

## Tenglar
# Sólarhringur

Yfirlitsmynd yfir birtu á ákveðinni stundu í janúar.
**Sólarhringur** er tímaeining, sem miðast við möndulsnúningstíma jarðar miðað við sólu og er (oftast) miðað við 24 klukkustundir. Sólarhringur er ekki SI-mælieining. Miðað við fastastjörnur er sólarhringurinn nákvæmlega 23 klukkustundir, 56 minútur og 4 sekúndur.

Sólarhingur var upphaflega ákvarðaður út frá sýndargangi sólar, þ.e. *sönnum sóltíma* og samkvæmt jarðmiðjukenningunni var einn sólarhringur sá tími sem það tók sólina að fara einn hring á himninum, frá austri til austurs á ný. Réttara þykir þó að tala um þann tíma sem það tekur jörðina að snúast einn hring um möndul sinn miðað við fastastjörnur (sbr. sólmiðjukenningu). Sólarhringur sem þannig er mældur er ekki nákvæmlega 24 klukkustundir og vantar í raun fjórar mínútur til að hann fylli 24 tíma. Í raun tekur einn möndulsnúningur jarðar 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,091 sekúndur. En á þeim tíma hefur jörðin færst á braut sinni um sólu, og því hefur afstaða jarðar og sólar breyst. Það þýðir að jörðin þarf að snúast örlítið lengra til að sólin virðist á sama stað á himninum, en það tekur 3 mínútur og 55,909 sekúndur. Þess vegna er sólarhringurinn nákvæmlega 24 klukkustundir (sem eru 1440 mínútur, eða 86400 sekúndur), þótt einn snúningur jarðar sé í raun aðeins styttri. Nú er venja að líta svo á að sólarhringurinn byrji klukkan 0:00:00 og endi einni sekúndu eftir klukkan 23:59:59, en þá er klukkan annað hvort 24:00:00 eða 0:00:00 og er sá tími kallaður miðnætti. Klukkur dagsins í dag miðast við s.k. meðalsóltíma, en ekki sannan sóltíma.

**Dagur** er sá hluti sólarhrings, sem varir frá sólarupprás til sólarlags, en **nótt** er frá sólarlagi til sólarupprásar.

## Eyktir

Hverjum sólarhring er skipt í fjóra hluta: nótt, morgunn, dag, aftann. Hverjum hluta var síðan skipt í tvo aðra hluta sem kölluðust eyktir er stóðu í þrjár klukkustundir hver. Sumar þeirra eru enn notaðar í daglegu máli.

## Heimild

* Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 8. apríl 2007)
# Kvikmynd

**Kvikmynd** er röð mynda sem birtar eru með stuttu millibili svo að áhorfandanum virðist sem þær hreyfist, þ.e.a.s. persónur og hlutir á myndinni hreyfast til. Til þess að búa til kvikmyndir eru oftast notaðar myndavélar sem taka margar myndir í tímaröð inn á filmu eða á stafrænu formi. Hljóð er einnig tekið upp samtímis og er síðan spilað í takt við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. Kvikmyndir eru einnig teiknaðar eða gerðar í þrívídd, þá er notaður tölvubúnaður og öðruvísi myndavélar og hljóðið er tekið upp í hljóðveri.

## Fyrstu kvikmyndirnar

Fyrsta alvöru kvikmyndin kom út árið 1888, og fékk nafnið "Roundhay Garden Scene." Myndin eru þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski Louis Le Prince. Alls komu fjórar myndir út það ár, þrjár af þeim leiksstýrðar af Le Prince. Þær voru Roundhay Garden Scene, Accordion Player og Traffic Crossing Leeds Bridge. Sú fjórða var Horse and Rider Jumping Over an Obstacle, leiksstýrð af hinum þýska Ottomar Anschütz. Myndin A Trip To The Moon, sem franski sjónhverfingamaðurinn Georges Meliés gaf út árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvörunni handriti. Myndin sjálf er án hljóðs, en ákveðnir hlutir líkjast nútíma kvikmyndahandriti. Árið 1927 kom fyrsta myndin með hljóði út. Hún fékk nafnið "The Jazz Singer" og var leikstýrð af ameríska leikaranum Alan Crosland

## Tengt efni

* Kvikmyndagerð á Íslandi
* Listi yfir íslenskar kvikmyndir
* Teiknimynd

  *Þessi kvikmyndagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kvikmyndastjóri

**Leikstjóri** hefur sjórn á öllum helstu skapandi hliðum við gerð sjónvarpsþátta og kvikmynda. Hann talar við leikarana um það hvernig hann vilji að hann/hún leiki hlutverkið. Starfssvið leikstjórans gæti líka verið handrit, klipping, leikaraval, tökustaðsval. Þó að leikstjórinn ætti að hafa fulla stjórn á sköpun listrænlegra hluta kvikmyndarinnar er hann stundum bundinn við samning við framleiðanda eða kvikmyndaverið.

## Heimildir

 Geymt 13 október 2006 í Wayback Machine

 Geymt 1 maí 2015 í Wayback Machine

  *Þessi kvikmyndagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kóreska

| Kóreska *한국어 (韓國語) (Suður-Kórea) 조선말 (朝鮮말) (Norður-Kórea)* |
| --- |
| **Málsvæði** | Norður-Kórea og Suður-Kórea |
| **Fjöldi málhafa** | 77.233.270 |
| **Ætt** | Kóresk mál |
| **Skrifletur** | Hangul Hanja Romaja |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** |  Suður-Kórea  Norður-Kórea  Kína (Yanbian og Changbai) |
| **Viðurkennt minnihlutamál** | Samveldi sjálfstæðra ríkja |
| **Stýrt af** | Kóresku tungumálastofnuninni |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `ko` |
| **ISO 639-2** | `kor` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Kóreska** (Suðurkóreska: 한국어 , *hangugeo*; Norður-Kóreska: 조선말 , *chosŏnmal*) er fyrsta mál um 80 milljón manns, mest af kóreskum uppruna, sem gerir það að þrettánda mest talaða tungumáli heims. Það er málið sem er notað bæði í Norður- og Suður-Kóreu (þ.e. landfræðilega á Kóreuskaganum). Þessi tvö lönd nota málið aðeins mismunandi, og munurinn er svipaður og á milli meginlands Kína og Taívan, en stjórnmálalegur ágreiningur hefur aukið þann mun. Norður-Kórea hefur sett lög sem gera suður-Kóreska afbrigðið ólöglegt, að viðlagðri dauðarefsing, og menntun og fjölmiðlar í Suður-Kóreu lýsa afbrigðinu úr norðri sem skrítnu og óþægilegu.

Fyrir utan notkun í Kóreu, er málið líka minnihlutamál í t.d. hluta af Kína, þ.e. í Jilin, og hjá hluta fólks á rússnesku eyjunni Sakhalín, sem er norður af Japan. Kóreska hefur 7 málsnið (sjá nánar hér) og málið er líka með virðingarkerfi varðandi formleika í mismunandi aðstæðum, t.d. til að sýna auðmýkt

One basic rule of Korean honorifics is ‘making oneself lower’; the speaker can use honorific forms and also use humble forms to make themselves lower

Ekki hefur tekist að sýna fram á skyldleika kóresku við neitt annað tungumál. Helmingur orðaforðans eru tökuorð úr kínversku.

Engin tilvísunarfornöfn eru til í kóresku og enginn greinir. Nafnorð flokkast ekki í kyn og taka engum breytingum í fleirtölu. Kóreska er ýmist rituð lóðrétt eða lárétt með Hangul sem hefur 40 bókstafi. 21 bókstafur táknar sérhljóð (tíu einhljóð og ellefu tvíhljóð) en nítján bókstafir tákna samhljóð, þar af tákna fimm stafir tvö samhljóð í einu. Grundvallarorðaröð er frumlag — andlag — sögn.

Elstu ritheimildir eru frá um 1100.

Nútíma kóreska er skrifuð frá vinstri til hægri (en líkt og með kínversku getur líka verið skrifuð lóðrétt) með kóreska stafrófinu (sem heitir hangúl, 한글, í Suður-Kóreu en chosŏn'gŭl, 조선글, í Norður-Kóreu). Hangúl (e. hangul) er stundum skrifað hangeul á ensku. Letrið styðst við 24 einfalda stafi (*jamo*) og 27 flóknari stafi sem búnir er til úr þeim einföldu.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Taílenska

**Taílenska** (ภาษาไทย *Phasa Thai*) er þjóðlegt og opinbert tungumál Taílands og móðurmál Taílendinga. Hún er töluð af um 65 milljónir manna. Um 80 % íbúa tælands tala tælensku. 75 önnur túngumál eru töluð í landinu.
Taílenska er skrifuð með taílensku letri.
Taílenska er beygingarlaust mál, engar beygingarendingar sýna tölu, föll, kyn eða tíðir. Fleirtala stundum mynduð með tvítekningu. Grundvallarorðaröð, frumlag - sögn - andlag.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Busan

Kortið sýnir staðsetningu Busan í Suður-Kóreu
**Busan** (áður nefnd **Pusan**) er hafnarborg í Suður-Kóreu, staðsett á suðausturhluta Kóreuskagans. Íbúafjöldi borgarinnar er 3,6 milljónir (desember 2015), sú næstfjölmennasta á eftir höfuðborginni Seúl. Landfræðileg lega og staðsetning borgarinnar eru kjöraðstæður fyrir alþjóðlega hafnarstarfsemi, og þar er stærsta flutningaskipahöfn landsins, sem er jafnframt sú fimmta stærsta á heimsvísu. Helstu atvinnuvegir borgarinnar eru skipa- og hafnariðnaður, vöruflutningar, viðskipti og ferðaþjónusta.

Á tíma Kóreustríðsins (1950-1953) var Busan starfandi höfuðborg Suður-Kóreu en borgin var þá eitt fárra svæða sem var ekki undir valdi Alþjóðalýðveldisins Kóreu.

360 gráðu útsýni yfir Busan
## Tenglar

* Opinber vefsíða Busan
* Busan í orðabók Britannica (á ensku)

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hangúl

| Hangúl |
| --- |
| ㄱ | ㄲ | ㄴ | ㄷ | ㄸ | ㄹ |
| ㅁ | ㅂ | ㅃ | ㅅ | ㅆ | ㅇ |
| ㅈ | ㅉ | ㅊ | ㅋ | ㅌ | ㅍ |
| ㅎ | ㅏ | ㅐ | ㅑ | ㅒ | ㅓ |
| ㅔ | ㅕ | ㅖ | ㅗ | ㅘ | ㅙ |
| ㅚ | ㅛ | ㅜ | ㅝ | ㅞ | ㅟ |
| ㅠ | ㅡ | ㅢ | ㅣ | ㄳ | ㄵ |
| ㄶ | ㄺ | ㄻ | ㄼ | ㄽ | ㄾ |
| ㄿ | ㅀ | ㅄ |

Nútíma kóreska er skrifuð með kóreska stafrófinu (sem heitir **hangúl**, 한글, í Suður-Kóreu en **chosŏn'gŭl**, 조선글, í Norður-Kóreu). Nútíma kóreska er skrifuð frá vinstri til hægri (en líkt og með kínversku getur líka verið skrifuð lóðrétt, og eru þá lóðréttu línurnar frá hægri til vinstri). Hangúl (e. hangul) er stundum skrifað hangeul á ensku. Letrið styðst við 24 einfalda stafi (*jamo*) og 27 flóknari stafi sem búnir er til úr þeim einföldu.

Hangul var hannað á árunum 1443 og 1444 en kynnt fyrir kóresku þjóðinni árið 1446. Það var fyrir tilstilli þáverandi konung landsins, Sejong, að skriftin var hönnuð. Áður en hangúl kom til sögunnar töluðu Kóreumenn kóresku en skrifuðu mestmegnis á kínversku, sem er mjög frábrugðin kóresku. Stór hluti Kóreumanna var ólæs og þess vegna var það mikil bylting þegar byrjað var að rita kóresku með hangúl.

Þar sem hangúl hefur fá tákn er því t.d. mun auðveldara að hana læra stafróðið heldur en kínversku táknin. Sejong konungur er frægasti konungurinn í sögu Kóreu og prýðir 10.000 won seðilinn.

Hangul var þó notað saman við kínversk tákn (kölluð hanja á kóresku) að verulegu leyti fram til ársins 1970, en kínversku táknin voru þá gjarna notuð á eftir kóreskum orðum til útskýringar og virka sem hálfgerð orðabókarskýring. Nú er hangúl notað nær eingöngu bæði í Suður-Kóreu og Norður-Kóreu en þó kemur fyrir að Hanja er sett í sviga til að skýra orð nánar, til dæmis í fréttablöðum og ritgerðum.

Kóresk börn þurfa enn að læra mikla kínversku í grunnskólum en mikið af kóreskum orðaforða er tekinn úr kínversku.

Þess má einnig geta að fyrir utan Kóreumenn er indónesískur ættbálkur sem notar hangúl.

Hvert tákn í hangúl er kallað jamo. Til eru 29 tákn sem skiptast upp í

* 14 samhljóða
* 10 sérhljóða
* 5 tvöföld tákn (td. ㄸ tt, ㄲ kk, ㅃ pp)

Þessum táknum er svo raðað saman þannig að mest eru þrjú jamo í einni samstæðu. Samstæðan myndar alltaf eitt atkvæði. Táknunum er raðað þannig upp að fyrst kemur samhljóði svo sérhljóði og síðast er skrifað endatákn sem er oftast líka samhljóði eða tvöfalt tákn. Skrifað er frá hægri til vinstri og frá toppi og niður innan samstæðunnar og sama á við um línur.

## Hangúl í Unicode

Það eru fjórar mismunandi leiðir til að skilgreina hangúl í Unicode. Maður getur valið hvort maður vill fá hvert tákn fyrir sig eða heila samstæðu og hvernig maður vill að hún birtist.

* U+1100–U+11FF: Inniheldur öll tákn hangúl gömul og ný.
* U+3130–U+318F: Hangúl samvinnandi tákn
* U+AC00-U+D7A3: Inniheldur allar nútíma samstæður hangúl.
* U+FFA0–U+FFDF: Hangúl samvinnandi tákn.
# Ulsan

| Ulsan
울산 (kóreska) |
| --- |
| Stórborg |
| Stórborgin Ulsan 울산광역시 |
| Taehwafljót og UlsanKolon Industries |
| FániSkjaldarmerki |
| Land |  Suður-Kórea |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 1,057 km2 |
| Mannfjöldi (2025) |
|  • Samtals | 1.095.014 |
|  • Þéttleiki | 1,0/km2 |
| Tímabelti | UTC+09:00 |
| Vefsíða | www.ulsan.go.kr/u/english/main.ulsan |

**Ulsan** (kóreska: 울산; framburður: úlsan), formlega **Stórborgin Ulsan**, er sjöunda stærsta stórborg Suður-Kóreu og áttunda stærsta borgin í heild, með yfir 1,1 milljón íbúa. Hún er staðsett í suðausturhluta landsins, með Busan í suðri og Gyeongju í norðri.

## Tilvísanir