# Rússneska

| Rússneska *Русский язык* |
| --- |
| **Málsvæði** | Búlgaría, Finnland, Grikkland, Indland, Ísrael, Kanada, Kína, Mongólía, Pólland, Rúmenía, Rússland, Tékkland og Þýskaland |
| **Heimshluti** | Fyrrum Sovétríki, Vestur-Evrópa, Asía, Norður-Ameríka |
| **Fjöldi málhafa** | 253 milljónir |
| **Sæti** | 9 |
| **Ætt** | Indóevrópskt  Baltóslavneskt   Slavneskt    Austurslavneskt     **Rússneska** |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** | Abkasía, Gagásía, Hvíta-Rússland, Kasakstan, Krím, Kirgistan, Rússland, Suður-Ossetía og Transnistría |
| **Stýrt af** | Rússnesku tungumálastofnuninni |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `ru` |
| **ISO 639-2** | `rus` |
| **SIL** | `RUS` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Rússneska** (русский язык *rússkíj jazyk*, borið fram [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] hlusta) er austurslavneskt tungumál sem er talað í Rússlandi, en er líka algengt samskipta- og móðurmál í öðrum fyrrverandi ríkjum Sovétríkjanna. Rússneska var opinbert mál Sovétríkjanna og hefur enn opinbera stöðu í Rússlandi, Hvíta-Rússlandi, Kasakstan, Kirgistan og Tadsíkistan. Rússneska er algengt samskiptamál í Úkraínu, Moldóvu, Kákasus og Mið-Asíu, og í minna mæli í Eystrasaltslöndunum og Ísrael.

Alls tala um 253 milljónir rússnesku á heimsvísu. Rússneska er stærsta móðurmál í Evrópu, mest talaða slavneska málið og útbreiddasta tungumál Evrasíu. Hún er sjöunda stærsta móðurmál heims og níunda mest talaða mál heims. Rússneska er eitt af sex opinberum málum Sameinuðu þjóðanna, og fjórða mest notaða málið á Internetinu.

Rússneska er rituð með afbrigði af kýrillísku letri. Hún er eitt þriggja mála sem nú eru notuð sem teljast til austurslavnesku málagreinarinnar, hin tvö eru úkraínska og hvítrússneska. Elstu heimildir ritaðar á austurslavnesku máli eru frá 10. öld. Rússneskan hefur í gegnum aldirnar orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku, sem telst til suðurslavneskra mála, bæði hvað varðar orðaforða og málfræði. Þar að auki er í málinu gífurlegt magn tökuorða úr frönsku og þýsku yfir hugtök í stjórnmálum, vísindum og tækni.

## Greining

Rússneska er austur-slavneskt mál innan indóevrópskrar málaættar. Austurslavnesk eru enn fremur úkraínsku og hvítrússnesku.

Grunnorðaforði, orðmyndunarreglur auk annarrar málfræði og ekki síst bókmenntahefðin hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá kirkjuslavnesku. Kirkjuslavneska sem er enn notuð sem helgimál rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar er suðurslavneskt mál, á meðan að rússneska er austurslavnesk. Mörg orð í nútímarússnesku ritmáli eru líkari nútímabúlgörsku en úkraínsku eða hvítrússnesku. Austurslavneski orðaforðinn hefur þó oft varðveist í talmáli í ýmsum rússneskum mállýskum.

Nafnorð hafa 6 föll. Auk þeirra 4 sem við þekkjum úr íslensku eru staðarfall og tækisfall.
Rússneska hefur hvorki ákveðinn né óákveðinn greini og tengisögn í nútíð (er) er ekki notuð. Viktor er námsmaður - Viktor student.

## Útbreiðsla

|  |
| --- |
| Útbreiðsla rússnesku |
| *Hinn rússneskumælandi heimur*
Dökkblátt: opinbert mál
Grænblátt: mikið notað, víðast skilið eða talað; ekki opinbert  |

Rússneska er opinbert mál í Rússlandi og eitt af opinberum málum í Kasakstan, Kirgistan og Hvíta-Rússlandi. Hún er ein af sex opinberun málum Sameinuðu þjóðanna.

Rússneska er aðallega töluð í Rússlandi en er einnig mikið notuð í fyrrum Sovétríkjum. Fram að árinu 1917 var rússneska eina opinbera málið í Rússneska keisaradæminu (að undanteknu Stórfurstadæminu Finnlandi). Á sovéska tímabilinu var opinber stefna að öll mál væru jafnrétthá, en í raun var rússneska hið opinbera mál og var notast mest við hana í öllu opinberu. Eftir upplausn Sovétríkjanna árið 1991 hafa nánast öll hin nýfrjálsu ríki lagt mikið kapp á að styrkja þjóðtungu sína á kostnað rússneskunnar.

Í Lettlandi, þar sem meira en þriðjungur íbúa hafa rússnesku að móðurmáli, hefur staða málsins verið mjög umdeild. Stærstur hluti rússneskumælandi íbúa flutti til landsins frá Rússlandi þegar það var undir hæl Sovétríkjanna og eiga margir Lettar erfitt með að sætta sig við að þeir séu fullgildir íbúar landsins. Sama er að segja um Eistland þar sem um fjórðungur íbúa er rússneskumælandi.

Í þeim Austur-Evrópulöndum sem voru aðildarlönd að Varsjárbandalaginu var rússneska skyldugrein í öllum skólum. Eftir upplausn Sovétveldisins hefur hlutverk rússnesku sem samskiptamál í þessum löndum minnkað verulega og má segja að enska hafi algjörlega tekið við því hlutverki hjá yngra fólki.

## Mállýskur

Mállýskumunur hefur verið mjög mikill í rússnesku þó að munur á milli mállýskna hafi minnkað mikið á 20. öld. Mállýskumunur er bæði hvað varðar framburð, orðaforða og málfræði. Sú rússneska sem notuð er opinberlega og kennd í skólum byggist á mállýsku Moskvusvæðisins.

## Stafagerð

Rússneska er rituð með afbrigði af kyrillísku letri með stafrófi sem er myndað úr 33 bókstöfum; 20 samhljóðum, tíu sérhljóðum, einu hálfsérhljóði (й), og tveimur breytistöfum (ъ og ь) sem breyta framburði þess stafs sem kemur á undan þeim.

Kýrillískt letur var búið til á 9. öld til að rita kirkjuslavnesku. Það var tekið upp sem skrifletur í Garðaríki á 10. öld. Síðasta stóra stafsetningarbreytingin í rússnesku átti sér stað 1917-18.

| Kyrillískur bókstafur | Skrifletur | Akademísk umritun | Nálgun með íslensku stafrófi | Framburðarábending |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| А а |  | a | a |
| Б б |  | b | b |
| В в |  | v | v |
| Г г |  | g | g |
| Д д |  | d | d |
| Е е |  | je, e | é, e |
| Ё ё |  | jo, o | jo, o | (eins og o í boð) |
| Ж ж |  | ž | zh, zj | (raddað sje-hljóð) |
| З з |  | z | z | (raddað s-hljóð) |
| И и |  | i | í |
| Й й |  | j | j |
| К к |  | k | k | (ófráblásið) |
| Л л |  | l | l |
| М м |  | m | m |
| Н н |  | n | n |
| О о |  | o | o |
| П п |  | p | p | (ófráblásið) |
| Р р |  | r | r |
| С с |  | s | s |
| Т т |  | t | t | (ófráblásið) |
| У у |  | u | ú | (eins og ú í bú) |
| Ф ф |  | f | f |
| Х х |  | ch/kh | ch | (líkt þýsku ch; dauft ach-hljóð) |
| Ц ц |  | c | ts |
| Ч ч |  | č | tsj |
| Ш ш |  | š | sh, sj |
| Щ щ |  | šč | stsj | (langt, mjúkt tje-hljóð) |
| Ъ ъ |  |  |  | (sýnir harðan framburð af samhljóðanum á undan) |
| Ы ы |  | y | i | (hart i-hljóð) |
| Ь ь |  | ' eða j | j | (sýnir mjúkan framburð af samhljóðanum á undan) |
| Э э |  | e | e | (samsvarar dönsku æ) |
| Ю ю |  | ju | jú |
| Я я |  | ja | ja |

## Tilvísanir

## Tenglar

Wikipedia
Wikipedia: Rússneska, frjálsa alfræðiritið

* Umritunarreglur fyrir umritun rússnesku á íslensku
* Ókeypis orðalistar á rússnesku
* "Грамота". Kennsluefni um rússnesku.