Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mið-Evróputími

**Tímabelti í Evrópu**:

|  |  |
| --- | --- |
| blár |  Staðartími Vestur-Evrópu (UTC+0)
Sumartími Vestur-Evrópu (UTC+1) |
| ljósblátt |  Staðartími Vestur-Evrópu (UTC+0) |
| rauður |  Staðartími Mið-Evrópu (UTC+1)
Sumartími Mið-Evrópu (UTC+2) |
| ólífu |  Staðartími Austur-Evrópu (UTC+2)
Sumartími Austur-Evrópu (UTC+3) |
| gulur |  Staðartími Kalíníngrad (UTC+2) |
| grænn |  Staðartími Moskvu (UTC+3) |

Ljóslitir tákna þjóðir sem fara eftir sumartíma: Alsír, Hvíta-Rússland, Ísland, Marokkó, Rússland, Túnis, Tyrkland.

**Mið-Evróputími** (enska: *Central European Time*, skammstafaður *CET*, *MET* eða *MEZ*) er staðaltími sem er einni klukkustund á undan samræmdum heimstíma (UTC) og er því oft skrifaður UTC+01:00. Stór hluti Evrópu og nokkur Norður-Afríkulönd nota þennan staðaltíma. Hann er líka þekktur sem til dæmis Berlínartími, Rómartími eða Brusseltími. Öll löndin sem nota Mið-Evróputíma skipta yfir í sumartíma sem þá verður UTC+02:00.

15. lengdargráða gengur gegnum miðju tímabeltisins. Í Vestur-Afríku er UTC+01:00 kallaður Vestur-Afríkutími (WAT).

Mið-Evróputími er tímabelti fyrir eftirfarandi lönd/svæði:

* Albanía
* Andorra
* Austurríki
* Belgía
* Bosnía og Hersegóvína
* Danmörk
* Frakkland
* Gíbraltar (Bretland)
* Holland
* Ítalía
* Kósovó
* Króatía
* Liechtenstein
* Lúxemborg
* Malta
* Mónakó
* Norður-Makedónía
* Noregur
* Pólland
* San Marínó
* Serbía
* Slóvakía
* Slóvenía
* Spánn (ekki á Kanaríeyjum)
* Svartfjallaland
* Sviss
* Svíþjóð
* Tékkland
* Ungverjaland
* Vatíkanið
* Þýskaland

## Sjá einnig

* Sumartími Mið-Evrópu

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 14. öldin

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 2. árþúsundið |
| **Aldir:** | 13. öldin · 14. öldin · 15. öldin |
| **Áratugir:** |
1301–1310 ·
1311–1320 ·
1321–1330 ·
1331–1340 ·
1341–1350
1351–1360 ·
1361–1370 ·
1371–1380 ·
1381–1390 ·
1391–1400 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**14. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1301 til enda ársins 1400.

## Atburðir og aldarfar

Freska eftir einn af upphafsmönnum endurreisnarinnar í málaralist á Ítalíu, Giotto di Bondone, sem sýnir ljóðskáldið Dante Alighieri.
* Hansasambandið réði yfir verslun með fisk í Norður-Evrópu.
* Miðstöð skreiðarverslunar á Norðurlöndunum var í Björgvin í Noregi og þaðan sóttu kaupskip til Íslands. Öldin er stundum kölluð „norska öldin“ í Íslandssögunni.
* Litla ísöldin hófst.
* Hungursneyðin mikla gekk yfir Evrópu 1315 til 1317.
* Tyrkjaveldi hóf útþenslu sína og Tyrkir réðust í fyrsta skipti inn á Balkanskaga.
* Malíveldi náði hátindi sínum.
* Hundrað ára stríðið milli Englands og Frakklands hófst þegar Játvarður 3. gerði tilkall til frönsku krúnunnar 1337.
* Svarti dauði drap nánast helming íbúa Evrópu um og eftir miðja öldina.
* Mingveldið hófst í Kína árið 1368 og tók við af hinu mongólska Júanveldi.
* Endurreisnin hófst í borgríkjum Norður-Ítalíu.

## Ár 14. aldar

Fela
* s
* r
* b

 14. öldin: Ár og áratugir

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1291–1300** | 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299 | 1300 |
| **1301–1310** | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 |
| **1311–1320** | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 |
| **1321–1330** | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 |
| **1331–1340** | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 |
| **1341–1350** | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 |
| **1351–1360** | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 |
| **1361–1370** | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 |
| **1371–1380** | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 |
| **1381–1390** | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 |
| **1391–1400** | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 | 1400 |
| **1401–1410** | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 | 1410 |
# Sómalska

Útbreiðsla sómölsku.
**Sómalska** (sómalíska, sómalí) er kúsískt mál talað af 5 - 6 milljónum aðallega í Sómalíu þar sem það er ríkismál ásamt arabísku, einnig nokkuð í Kenía, Eþíópíu og Djíbútí. ritað með latínustafrófi.
# Vestnorræna ráðið

**Vestnorræna ráðið** er samstarfsráð þinga og ríkisstjórna Færeyja, Grænlands og Ísland sem stofnað árið 1985. Ráðið skipa 6 fulltrúar frá hverju landi (18 alls) sem tilnefndir eru af viðkomandi þingum. Ráðið heldur árlega aðalfundi til skiptis í löndunum þremur sem fara með æðsta ákvörðunarvald í málum þess. Framkvæmd og skipulag samstarfsins á milli aðalfunda er í höndum þriggja manna forsætisnefndar sem skipuð er einum fulltrúa frá hverju landi, einn þeirra telst formaður ráðsins. Núverandi formaður er Bill Justinussen (september 2014 til august 2015)

Markmið ráðsins eru eftirfarandi:

* Að vinna saman að vestnorrænum hagsmunum og hugðarefnum.
* Að vernda auðlindir og menningu landanna í Norður-Atlantshafi og efla samráð ríkis- og landstjórna Vestur-Norðurlanda, einkum í viðkvæmum og alvarlegum málum sem snerta t.d. mengun, auðlindanýtingu o.fl.
* Að fylgja eftir samstarfi ríkis- og landstjórna vestnorrænu landanna.
* Að efla samstarf við Norðurlandaráð og koma á framfæri vestnorrænum áhersluatriðum í norrænu samstarfi.
* Að vera tengiliður milli þinga landanna, vestnorrænna stofnana og alþjóðlegra samtaka.

Meðlimir Vestnorræna ráðsins eru einnig í Norðurlandaráðinu en samtökin eru ótengd þrátt fyrir að þau eigi nokkuð samstarf sín á milli.

## Tengt efni

* Norðurlandaráð
* Hoyvíkursamningurinn

## Tengill

* Heimasíða Vestnorræna ráðsins
# Samveldi sjálfstæðra ríkja

Fáni SSR.
**Samveldi sjálfstæðra ríkja** (**SSR**) (rússneska: Содружество Независимых Государств (**СНГ**) er bandalag níu fyrrum Sovétlýðvelda: Armeníu, Aserbaísjan, Hvíta-Rússlands, Kasakstan, Kirgistan, Moldóvu, Rússlands, Tadsikistan og Úsbekistan.

Sambandið varð til við upplausn Sovétríkjanna og tilgangur þess var að auðvelda aðskilnað lýðveldanna. Ýmsir hafa þó haldið því fram að sambandið sé tæki Rússlands til að viðhalda áhrifum sínum í lýðveldunum. Frá stofnun hafa SSR-ríkin gert með sér marga samninga sem varða samstarf á sviði efnahagsmála, varnarmála og utanríkisstefnu.

Kort sem sýnir SSR-ríkin. Þau ná yfir nær allt það svæði sem áður tilheyrði Sovétríkjunum.
Sambandið var stofnað 8. desember 1991 af leiðtogum Rússlands, Hvíta-Rússlands og Úkraínu. Úkraína varð hins vegar aldrei fullgildur aðili að SSR þar sem úkraínska þingið fullgilti ekki stofnsáttmálann. Úkraína tók þátt í starfsemi bandalagsins og varð aðili að Fríverslunarsvæði Samveldis sjálfstæðra ríkja árið 2011. Árið 2014 hætti Úkraína þátttöku í samtökunum í kjölfar stríðs Rússlands og Úkraínu og kallaði fulltrúa sína heim árið 2018.

Georgía gerðist aðili að bandalaginu árið 1993, en dró aðild sína til baka árið 2008 eftir stríð Rússlands og Georgíu.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1735

Lóndrangar, séðir frá þjóðveginum.
Titilsíða *Systema Naturae* eftir Carl Linné.
Árið **1735** (**MDCCXXXV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Biskupum fyrirskipað að sjá til þess að íslenskir prestar haldi prestsþjónustubækur.
* 31. maí - Ásgrímur Böðvarsson kleif stærri Lóndrangann á Snæfellsnesi í fyrsta sinn.
* Séra Þorleifur Skaftason í Múla flutti messu í Siglufjarðarskarði að beiðni Steins Jónssonar biskups til að hrekja burt óvætti.
* Manntal tekið yfir alla heimilisfeður á Íslandi og þess getið hvar hver bóndi átti að versla.
* Jens Spendrup, sýslumaður Skagfirðinga, drukknaði í Héraðsvötnum ásamt einum öðrum.
* Sprengidagur kom fyrst fyrir í orðasafni

Jóns Grunnvíkings.

### Fædd

* 15. janúar - Vigfús Hansson Scheving, sýslumaður í Skagafirði.
* 2. júlí - Halldór Jakobsson, sýslumaður í Strandasýslu.
* Eyjólfur Jónsson Johnsonius, konunglegur stjörnuskoðari (d. 1775).

### Dáin

* Október - Jens Spendrup, sýslumaður Skagfirðinga, drukknaði í Héraðsvötnum.

### Opinberar aftökur

* Pétur Halldórsson tekinn af lífi í Eyjafjarðarsýslu fyrir blóðskömm.

## Erlendis

* 22. september - Robert Walpole flotamálaráðherra settist að í Downingstræti 10 í London. Hann varð síðar forsætisráðherra og hefur húsið verið ráðherrabústaður síðan.
* 6. desember - Fyrsta botnlangatakan var gerð í London.
* Sænski líffræðingurinn Carl Linné gaf út bókina *Systema naturae*.
* Rússnesk-tyrkneska stríðið 1735-1739 hófst.
* Frímúrarareglan festi rætur í Svíþjóð. Sama ár bannaði Holland inngöngu fólks í Frímúrararegluna.
* Frumefnið platína uppgötvað í Kólumbíu í Suður-Ameríku. Kóbalt var einnig uppgötvað sama ár.

### Fædd

* 28. september - Augustus FitzRoy, hertogi af Grafton, forsætisráðherra Bretlands. (d. 1811).
* 30. október - John Adams, annar forseti Bandaríkjanna og fyrsti varaforsetinn (d. 1826).
* 26. nóvember - Sir John Thomas Stanley, breskur ferðalangur (d. 1807).

### Dáin

* John Arbuthnot, enskur rithöfundur (f. 1667).
* Frans 2. Rákóczi, Transylvaníufursti (f. 1676).

## Tilvísanir
# 1648

Árið **1648** (**MDCXLVIII** í rómverskum tölum) var 48. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

* 21. apríl - Snjór var í mitti á sléttlendi á Suðvesturlandi, segir í Setbergsannál.

### Ódagsettir atburðir

* Veturinn var nefndur *Glerungsvetur* á Íslandi.
* Bæjarbruni varð á Stórólfshvoli hjá ekkju Vigfúsar Gíslasonar sýslumanns, og er í gömlum annálum sagt, að meiri gersemar og verðmæti muni naumast hafa eyðilagst í eldsvoða á Íslandi fram til þess tíma, þ.á m. voru handrit merk, skjöl og mikill bókakostur, dýrmætir skartgripir og aðrir fjármunir. Ekkjan, Katrín ríka Erlendsdóttir, bjargaðist naumlega út með börnum sínum.
* Henrik Bjelke var gerður að höfuðsmanni á Íslandi og sleginn til riddara síðar sama ár.

### Fædd

### Dáin

* 9. mars - Halldór Jónsson hertekni, bóndi og lögréttumaður sem hertekinn var í Tyrkjaráninu.
* 27. júní - Arngrímur Jónsson lærði (f. 1568) prestur á Mel í Miðfirði.

### Opinberar aftökur

* Sveinn „skotti“ Axlar-Bjarnarson (f. um 1590) hengdur í Rauðuskörðum á Barðaströnd, fyrir „landhlaup“ og tilraun til nauðgunar.

## Erlendis

Vestfalíufriðurinn undirritaður í Münster á málverki eftir Gerard Terborch.
* 26. janúar - Kósakkar hófu uppreisn gegn yfirráðum Pólverja og stofnuðu síðar sjálfstætt lýðveldi þar sem nú er miðhluti Úkraínu.
* 30. janúar - Sjálfstæði Hollands var viðurkennt með friðarsamningum í Münster sem bundu enda á Áttatíu ára stríðið.
* 19. júlí - Síðasta stóra orrustan í þrjátíu ára stríðinu þegar Svíar réðust á Prag og unnu sigur eftir þriggja daga átök.
* Ágúst - Franska borgarastyrjöldin (*La Fronde*) braust út þegar Mazarin kardináli lét handtaka leiðtoga Parísarþingsins.
* 24. október - Þrjátíu ára stríðið endaði með undirritun friðarsamninga í Münster í Vestfalíu. Samningarnir fólu meðal annars í sér viðurkenningu á sjálfstæði Sviss.
* 31. október - Arabar sömdu við Portúgali um að þeir síðarnefndu mættu reisa virki í furstadæminu Sharjah og í Óman.
* 11. nóvember - Frakkar og Hollendingar sömdu um að skipta á milli sín eyjunni Sankti Martin.
* 23. nóvember - Krýning Friðriks 3. fór fram í Danmörku.
* 11. desember - Enska borgarastyrjöldin: Hreinsun Prides fór fram á þingmönnum Langa þingsins og Afgangsþingið tók við.

### Ódagsettir atburðir

* Jakob hertogi af York flúði frá Englandi til Haag.
* Holsteinski stærðfræðingurinn Nicolaus Mercator hóf störf við Kaupmannahafnarháskóla.
* Portúgalir tóku Lúanda aftur af Hollendingum og gerðu að stjórnsýslumiðstöð.
* Rabbíinn Sabbatai Zevi í Smyrnu lýsti því yfir að hann væri messías.

### Fædd

* 26. apríl - Pétur 2. konungur Portúgals (d. 1712).

### Dáin

* 28. febrúar - Kristján 4. konungur Íslands og Danmerkur.
* 12. mars - Tirso de Molina, spænskt leikskáld (f. um 1571).
* 17. maí - Peter Melander hershöfðingi í her keisarans (f. 1585).
* 20. maí - Vladislás 4. Vasa konungur Póllands (f. 1595).
* 1. september - Marin Mersenne, franskur munkur, stærðfræðingur og heimspekingur (f. 1588).

## Tilvísanir
# Central Intelligence Agency

Skjaldamerki CIA.
Inngangurinn að höfuðstöðvum CIA í Langley í Virginíu.
**Central Intelligence Agency** eða **CIA** er greiningardeild og leyniþjónusta Bandaríkjanna sem stofnuð var árið 1947. CIA er arftaki Office of Strategic Services (OSS) sem stofnuð var í seinni heimsstyrjöldinni og var ætlað að samhæfa njósnastarfsemi hinna ýmsu stofnana Bandaríkjahers. CIA heyrir þó ekki undir Bandaríkjaher.

Megin hlutverk stofnunarinnar er að safna og greina upplýsingar um ríkisstjórnir, fyrirtæki og ríkisborgara annarra landa til þess að geta ráðlagt bandarískum yfirvöldum við stefnumótun. Þar til í desember 2004 var CIA í raun megingreiningardeild bandarískra yfirvalda en þá voru sett lög um stofnun miðlægrar greiningardeildar, Director of National Intelligence (DNI), sem tók yfir hluta af starfsemi CIA. DNI er miðlæg greiningardeild sem starfar einnig með greiningardeildum annarra stofnana, svo sem alríkislögreglunnar FBI og greiningardeildum hersins, en samkvæmt lögum má CIA ekki fjalla um mál innan Bandaríkjanna.

Höfuðstöðvar CIA eru í Langley í Virginíu.

## Tenglar

* Heimasíða CIA
# Newgatefangelsi

Gamla Newgatefangelsi sem var rifið í lok 18. aldar
**Newgatefangelsi** er eitt af sögufrægustu fangelsum Bretlands. Það var fyrst byggt í Newgate, London, árið 1188 að skipun Hinriks II og síðan stækkað mikið 1236. Það var notað í ýmsum tilgangi, meðal annars fyrir glæpamenn sem biðu aftöku.

Gamla fangelsið var svo rifið og nýtt fangelsi byggt frá 1770 til 1778 samkvæmt teikningum George Dance. Í Gordonsuppþotunum 1780 var kveikt í húsinu og margir fangar fórust en um 300 sluppu. Það var endurbyggt tveimur árum síðar.

Nýja Newgatefangelsið á 19. öld
1783 voru gálgarnir í London færðir frá Tyburn og komið fyrir fyrir utan Newgatefangelsi sem varð til þess að þar söfnuðust reglulega saman stórir hópar áhorfenda að aftökum.

Frá 1868 voru aftökur framkvæmdar innan fangelsismúranna. 1902 var fangelsið rifið og dómshúsið Old Bailey reist á sama stað.

Fangelsið kemur fyrir í mörgum skáldsögum Charles Dickens, þar á meðal *Barnaby Rudge*, *Glæstar vonir* og *Oliver Twist*. Auk þess kemur það fyrir í *Moll Flanders* eftir Daniel Defoe og *The Great Train Robbery* eftir Michael Crichton. Hlutverki einnar álmu þess sem geðveikrahæli var lýst í miklum smáatriðum í *The System of the World* eftir Neal Stephensson.

Jörundur hundadagakonungur lenti tvisvar í Newgatefangelsi kringum 1820 vegna skulda, áður en hann var sendur til Tasmaníu.
# Lillian Gish

Ljósmynd af Lillian Gish árið 1921.
**Lillian Diana Gish** (14. október 1893 – 27. febrúar 1993) var bandarísk leikkona sem starfaði jafnt á sviði, í kvikmyndum og sjónvarpi. Leiklistarferill hennar spannaði 75 ár, eða frá 1912-1987.

Lillian var stjarna í Hollywood á öðrum og þriðja áratug 20. aldar, og helst fyrir leik sinn í myndum leikstjórans D.W. Griffith, en hún lék t.d. aðalhlutverkið í mynd hans *Birth of a Nation* (1915). Hún er einnig fræg fyrir að hafa leikið í hinni frægu kvikmynd, og einu kvikmynd, leikstjórans Charles Laughton, *The Night of the Hunter* (*Nótt veiðimannsins*). Lillian lauk svo ferli sínum með því að leika á móti Bette Davis í *The Whales of August* sem Lindsay Anderson leikstýrði.

## Tenglar

* „Lillian Gish“. *Morgunblaðið*. 9. september 1984. bls. 88–89.

  *Þessi æviágripsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Brendan Fraser

Fraser, 2022
**Brendan James Fraser** (f. 1968 í Indianapolis) er bandarískur leikari.

Fraser vann Óskarsverðlaunin sem besti aðalleikarinn árið 2023 fyrir leik sinn í kvikmyndinni *The Whale*.

## Tilvísanir

  *Þessi kvikmyndagrein  sem tengist æviágripi er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*