Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monterey-sýsla (Kaliforníu)

| Monterey-sýsla
Monterey County |
| --- |
| Sýsla |
|  |
| Innsigli |
| Staðsetning Monterey-sýslu í Kaliforníu |
| Staðsetning Kaliforníu í Bandaríkjunum |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Land |  Bandaríkin |
| Fylki |  Kalifornía |
| Stofnun | 18. febrúar 1850 (1850-02-18) |
| Höfuðstaður | Salinas |
| Stærsta byggð | Salinas |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 9.770 km2 |
|  • Land | 8.500 km2 |
|  • Vatn | 1.270 km2 |
| Mannfjöldi (2020) |
|  • Samtals | 439.035 |
|  • Áætlað (2023) | 430.723 |
|  • Þéttleiki | 45/km2 |
| Tímabelti | UTC−08:00 (PST) |
|  • Sumartími | UTC−07:00 (PDT) |
| Svæðisnúmer | 805, 831 |
| Vefsíða | www.countyofmonterey.gov |

**Monterey-sýsla** (enska: *Monterey County*) er sýsla í Kaliforníu í Bandaríkjunum. Íbúafjöldinn árið 2020 var 439.035. Salinas er höfuðstaður sýslunnar og jafnframt stærsta borg hennar.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þrælahald í Grikklandi hinu forna

**Þrælahald** var útbreitt um gervallt **Grikkland hið forna**. Flestir fornmenn töldu ekki einungis að það væri nauðsynlegt heldur jafnvel eðlilegt: Hvorki stóumenn né kristnir drógu lögmæti þess í efa.

Með þrælum er átt við einstaklinga sem sviptir hafa verið frelsi sínu og hafa verið beygðir undir vald eiganda, sem getur selt þá eða leigt út að vild. Margir hópar grískra þræla falla ekki undir þessa skilgreiningu, enda nutu þeir einhverra réttinda. Sem dæmi má nefna helótana í Spörtu. Staða margra þessara hópa var ef til vill um margt líkari stéttaskiptingu miðalda.

Rannsóknir á forngrísku þrælahaldi eru ekki án vandkvæða. Heimildir eru stundum af skornum skammti og brotakenndar. Mest er vitað um Aþenu. Ekkert varðveitt fornrit er helgað þrælahaldi eingöngu. Birtingarmynd þræla í bókmenntum er margvísleg. Í gamanleikjum gegna þrælar einatt öðru hlutverki en þeir gera í harmleikjum.
# Trúarbrögð

Kort af útbreiðslu helstu trúarbragða í dag
Ýmis trúartákn
**Trúarbrögð** eru trú á yfirnáttúrulegar verur, guði eða dýrlinga ásamt siðfræði, venjum og jafnvel stofnunum tengdum trúnni. Víðari skilgreining er að trúarbrögð sé skýring á sambandi mannsins við alheiminn sem hann þrífst í. Trúarbrögð geta verið allt frá stórri skipulagðri stofnun eins og kaþólsku kirkjunni (sem byggir á eingyðistrú, rithefð og sterku félagslegu skipulagi) til trúarbragða ýmissa ættbálka í Afríku og Ástralíu (sem eru fjölgyðistrúar, byggja á munnlegri hefð og hafa yfirleitt fremur óformlegt skipulag) til þeirrar trúar að ekkert guðlegt afl sé til (guðleysi eða sterkt trúleysi, sem ekki má rugla saman við veikt trúleysi eða vantrú). Með fullri vissu má þó segja að flest trúarbrögð feli í sér trú á eitthvert form af guði eða skyldu afli.

Það er talið að séu um 10.000 trúarbrögð í heiminum. Fjölgyðistrú var hið dæmigerða trúarbragðaform fyrir útbreiðslu kristni og íslam. Sem dæmi eru flest form af hindúisma, fjölgyðistrú, og er hindúismi elsta (fjölgyðis) trúin stunduð í nútímanum.

## Fjölmennustu trúarbrögð heims

Samkvæmt skoðanakönnun frá 2015 sem skoðaði trúarbrögð í 57 söldum eru fimm fjölmennustu trúarbrögð heim eftirfarandi::

1. *Kristni* - 2,3 milljarður
2. *Íslam* - 1,8 milljarðar
3. *Hindúismi* - 1,1 milljarður
4. *Búddismi* - 500 milljónir
5. *Alþýðutrú* - 400 milljónir (Í raun ekki ein trúarbrögð, heldur samsafn ýmissa)

## Tenglar

* „Hvernig urðu öll trúarbrögð til?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvað eru til mörg trúarbrögð í heiminum?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvaða trúarbrögð eru útbreiddust í heiminum?“. *Vísindavefurinn*.
# Stóra-Bretland

Stóra Bretland er staðsett á milli Írlands og meginlands Evrópu.
**Stóra-Bretland** er stærsta eyjan í eyjaklasa undan vesturströnd Evrópu sem nefnist Bretlandseyjar. Á eyjunni er að finna löndin England, Skotland og Wales. Hún er umflotin Norðursjó, Ermarsundi, Írlandshafi og Atlantshafi.

Eyjan er 229.850 ferkílómetrar að flatarmáli, stærsta eyja Evrópu og sú áttunda stærsta í heiminum. Með 60 milljón íbúa er Bretland jafnframt þriðja fjölmennasta eyja heims, á eftir Jövu og Honsú (Japan). Eyjan er láglend í suðri og austri en hæðir og fjöll einkenna norður- og vesturhluta hennar. Fyrir lok síðustu ísaldar var Stóra-Bretland skagi út frá meginlandi Evrópu en þegar yfirborð sjávar hækkaði myndaðist Ermarsund sem í dag skilur eyjuna frá meginlandinu. Golfstraumurinn streymir hjá eyjunni og gerir það að verkum að loftslag þar er mildara en víða annars staðar á svipaðri breiddargráðu í heiminum.

Nafngiftin Stóra-Bretland er tilkomin vegna þess að er til annað *Bretland*, Bretagne-hérað í Frakklandi sem er hinum megin við Ermarsund og sem hefur verið kallað *Litla-Bretland* eða *Brittany* á ensku þar sem *-ny* er smækkunarending.

## Tenglar

* „Er Bretland land eða heiti á mörgum löndum saman?“. *Vísindavefurinn*.
* „Eru einhver fjöll á Bretlandi?“. *Vísindavefurinn*.
# 1639

Árið **1639** (**MDCXXXIX** í rómverskum tölum) var 39. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

* 15. mars - Brynjólfur Sveinsson varð biskup í Skálholti.
* Magnús Björnsson varð lögmaður norðan og vestan.

### Fædd

### Dáin

* 1. mars - Ólafur Egilsson, prestur á Ofanleiti í Vestmannaeyjum. (f. 1564)

### Opinberar aftökur

* Ónafngreind stjúpfeðgin tekin af lífi á Alþingi fyrir blóðskömm, hann hálshogginn, henni drekkt.

## Erlendis

Okotsk árið 1737.
* Janúar - Fyrsta prentverkið tók til starfa í Norður-Ameríku, í Cambridge, Massachusetts.
* 18. febrúar - Áttatíu ára stríðið: Spánverjar og Hollendingar mættust í sjóorrustu á Ermasundi. Um 1.600 Spánverjar féllu og 1.700 Hollendingar. Spánverjar misstu 3 skip og flýðu.
* 13. mars - Háskólinn *New College* á Nýja Englandi var nefndur *Harvard College* í höfuðið á velgjörðarmanni skólans John Harvard.
* 14. apríl - Þrjátíu ára stríðið: Sænski herinn undir stjórn Johans Banér, vann sigur á keisarahernum í orrustunni við Chemnitz í Saxlandi.
* 18. júní - [[Biskupastríðin]: Karl 1. Englandskonungur gerði Berwick-friðarsáttmálann við Skota.
* 20. júní - Kirsten Svendsdatter fann lengra gullhornið í Møgeltønder á Jótlandi.

### Ódagsettir atburðir

* Rússneskir kósakkar náðu til Kyrrahafsins við Okotsk þar sem þeir reistu síðar bækistöð.
* Danska hverfið Kristjánshöfn (Christianshavn) var stofnað.
* Japanir leyfðu Evrópubúum að versla við höfn nálægt Nagasaki.

### Fædd

* 30. mars - Ívan Mazepa, rúþenskur hernaðar- og stjórnmálaleiðtogi (d . 1709)
* 8. maí - Giovanni Battista Gaulli, ítalskur listmálari (d. 1709).
* 22. desember - Jean Racine, franskt leikskáld (d. 1699).

### Dáin

* 20. janúar - Mústafa 1. Tyrkjasoldán (f. 1592).
* 21. maí - Tommaso Campanella, ítalskt skáld (f. 1568).
* 6. ágúst - Hans van Steenwinckel, flæmskur arkitekt (f. 1587).
* 28. október - Stefano Landi, ítalskt tónskáld (f. 1587).

## Tilvísanir
# Breska heimsveldið

Svæði sem voru undir yfirráðum Breta á einhverjum tíma. Undirstrikuðu heitin eru enn breskar hjálendur.
Land Breska heimsveldisins árið 1897 merkt bleikum lit.
**Breska heimsveldið** náði yfir sjálfstjórnarnýlendur, nýlendur, verndarríki, umboðsstjórnarríki og önnur landsvæði undir stjórn Bretlands og aðildarríkja þess. Breska heimsveldið var stærsta heimsveldi sögunnar og öflugasta ríki jarðar á hátindi sínum, seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar. Það var afrakstur landafundanna miklu sem hófust með sjóferðum og landkönnun Evrópubúa seint á 15. öldinni. Fyrstu nýlendur Breta voru kaupstaðir og nýlendur sem Englendingar og síðar Skotar stofnuðu á 16. og 17. öld.

Sagt var að sólin settist aldrei í Breska heimsveldinu vegna þess hversu útbreitt það var, en yfirráðasvæði þess náði yfir nær öll tímabelti heimsins. Árið 1921 bjuggu 458 milljónir manna í Breska heimsveldinu, en það var um það bil fjórðungur fólksfjölda heimsins á þeim tíma. Það náði yfir um það bil 33 milljónir km², sem er rúmur fjórðungur af landsvæði jarðar. Á þeim tíma var Bretland þó ekki lengur leiðandi stórveldi á heimsvísu. Hernám Japana í Asíu og Eyjaálfu í síðari heimsstyrjöld dró úr trú á hernaðarmátt Breta. Eftir stríðið hófst afnýlenduvæðing um allan heim þegar fyrrum nýlendur evrópsku heimsveldanna fengu sjálfstæði ein af annarri. Stærsta og verðmætasta nýlenda Breta, Indland, hlaut sjálfstæði árið 1947. Súeskreppan 1956 er sögð hafa gert Bretum ljóst að heimsveldið væri úr sögunni, en aðrir vilja miða við afhendingu Hong Kong til Kína árið 1997 sem formleg endalok þess.

Karl 3. Bretakonungur er enn í dag konungur í 14 fyrrum nýlendum Breta, auk Bretlands sjálfs. Þetta eru í dag sjálfstæð ríki sem eiga aðild að Breska samveldinu.

## Tilvísanir

  *Þessi sagnfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Olía

**Olía** er almennt heiti á hvers kyns lífrænum vökva sem ekki blandast vatni.

Olía er annars vegar þau kolvetni sem finnast í jörðu og eru fljótandi við herbergishita og afurðir unnar úr þeim og hins vegar ýmis tríglyseríð sem eru vökvar við herbergishita, unnin úr plöntum og dýrum (til dæmis ólífuolía og lýsi). Ástæðan fyrir því að þessir tveir flokkar efna eru báðir nefndir olíur er sögulegs eðlis.

## Orðsifjar

### Úr jarðlegnum dýraleifum

Orðið „olía“ í þegar átt er við vökva úr jarðlegnum dýraleifum er líklega tökuorð úr danska orðinu *olje* sem kemur líklega úr latnesku orðunum *oleum* („olía“), *olīvum* („ólífuolía“).

### Fituefni úr ólífum

Orðið „olía“ í þegar átt er við fljótandi fituefni úr ólífum er líklega tökuorð úr miðlágþýska orðinu *olie* sem kom úr latnesku orðunum *oleum* („olía“), *olīvum* („ólífuolía“).

## Ýmsar tegundir olíu

* Matarolía
* Ilmolía
* Gírolía
* Fiskiolía
* Hitunarolía
* Jarðolía
* Mótórolía
* Málningarolía
* Hráolía
* Magaolía
* Gerviolía
* Fylgiolía
* Grænmetisolía

## Tengt efni

* Olea
* Oleum

## Neðanmálsgreinar

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Madeiraeyjar

Madeira-eyjaklasinn.
**Madeiraeyjar** eru lítill eyjaklasi um 520 km undan vesturströnd Norður-Afríku og um 400 km norður af Kanaríeyjum. Eyjarnar tilheyra Portúgal og eru tvær þeirra byggðar. Madeira er stærri eyjan, 741 km² , og Porto Santo sú minni, aðeins 42 km². Að auki eru þrjár óbyggðar smáeyjar kallaðar Ilhas Desertas og aðrar þrjár óbyggðar eyjar, kallaðar Selvageneyjar, sem eru nær Kanaríeyjum en Madeira. Portúgalar uppgötvuðu eyjarnar árið 1418. Þær eru nú sjálfstjórnarhérað innan Portúgal. Eyjarnar draga nafn sitt af lárviðarskógi (*madeira* þýðir „viður“ á portúgölsku) sem er á undanhaldi á suðurhluta Madeira. Skógurinn er á heimsminjaskrá UNESCO. Eyjarnar eru einnig frægar fyrir samnefnt vín sem er styrkt vín, mikið notað í matargerð.
# Tortímandinn

| Tortímandinn |
| --- |
| The Terminator |
|  |
| Leikstjóri | James Cameron |
| Handritshöfundur | James Cameron |
| Framleiðandi | Cinema '84
Pacific Western |
| Leikarar | Linda Hamilton
Arnold Schwarzenegger
Michael Biehn |
| Frumsýning | 27. okt 1984 |
| Lengd | 107 mín |
| Tungumál | enska |
| Aldurstakmark | Bönnuð innan 16 ára |

**Tortímandinn** (e.The Terminator) er bandarísk kvikmynd frá árinu 1984 sem bæði er leikstýrt af og skrifuð af leikstjóranum og handritshöfundinum James Cameron. Með aðalhlutverk í myndinni fara þau Linda Hamilton, Arnold Schwarzenegger og Michael Biehn. Kvikmyndin er sú fyrsta í því sem seinna varð sería framhaldsmynda sem allar snúast um uppreisnarsinnann og skæruliðann John Connor, móður hans Söru Connor og baráttu síðustu manna jarðar við Skynet, vélrænan ógnvald sem hefur öðlast sjálfsvitund sökum framúrskarandi gervigreindar og hefur tekið þá ákvörðun að þurka mannkynið út.

## Sjá einnig

* Tortímandinn 2: Dómsdagur
# Bob Hope

Bob Hope árið 1978
**Bob Hope** (fæddur **Leslie Townes Hope** þann 29. maí 1903, lést 27. júlí 2003) var bresk-bandarískur uppistandari, leikari, söngvari, dansari, íþróttamaður, og höfundur. Ferill hans stóð yfir í meira en 80 ár og var hann í meira en 70 kvikmyndum þar af 54 með honum í aðalhlutverki. Hann lauk ferli sínum árið 1997 og lést svo hundrað ára gamall að heimili sínu í Toluca Lake hverfinu í Los Angeles.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# David Niven

David Niven árið 1973.
**David Niven** (1. mars 1910 – 29. júlí 1983) var enskur leikari og rithöfundur. Hann hóf feril sinn á millistríðsárunum í kvikmyndum Samuel Goldwyn. Í Síðari heimsstyrjöld gekk hann aftur í breska herinn þar sem hann hafði gegnt stöðu liðþjálfa áður en hann hóf leikferil í Hollywood. Eftir stríðið tók hann aðeins að sér aðalhlutverk. Þekktustu hlutverk hans eru aðalhlutverkið í *Nýir sigrar Rauðu akurliljunnar* 1950, Phileas Fogg í *Umhverfis jörðina á 80 dögum* 1956 og meistararæninginn sir Charles Lytton í kvikmyndunum um *Bleika pardusinn* 1963, 1982 og 1983. Frá 1960 bjó hann í Château-d'Œx í Sviss til að forðast skatta í Bretlandi.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mikki Mús

Upphafleg teikning af Mikka Mús úr Steamboat Willie
**Mikki Mús** (**Mickey Mouse** á ensku) er teiknimyndapersóna sem er lukkudýr Walt Disney-fyrirtækisins. Walt Disney og Ub Iwerks sköpuðu hann saman hjá Walt Disney-hreyfimyndastúdíóinu árið 1928. Mikki er talandi og manngerð mús sem venjulega klæðist rauðum stuttbuxum, stórum gulum skóm og hvítum hönskum. Mikki er ein frægasta skáldpersóna í heimi.

Mikki birtist fyrst í tilraunateiknimyndinni *Plane Crazy* en var opinberlega kynntur til sögunnar í stuttmyndinni *Steamboat Willie* (1928), einni fyrstu hljóðteiknimynd allra tíma. *Steamboat Willie* var fordæmalaus á sínum tíma fyrir það hvernig hún skeytti saman teiknimynd við tónlist og alls kyns óhljóð. Myndin var einn mesti smellur í bandarískum kvikmyndahúsum þess árs og skaut Walt Disney upp á stjörnuhimininn nánast á einu bretti. Því er ekki ofsögum sagt að Mikki hafi lagt grunninn að risaveldi Walt Disney og í raun öllum bandaríska teiknimyndaiðnaðinum. Mikki átti eftir að birtast í fleiri en 130 myndum, þ. á m. *The Band Concert* (1935), *Brave Little Tailor* (1938) og *Fantasíu* (1940). Mikki birtist aðallega í stuttmyndum en líka endrum og eins í kvikmyndum í fullri lengd. Tíu af teiknimyndum Mikka voru tilnefndar til Óskarsverðlauna sem besta teiknistuttmyndin, en aðeins ein vann: *Lend a Paw* árið 1942. Árið 1978 varð Mikki fyrsta teiknimyndapersónan sem fékk stjörnu á Hollywood Walk of Fame-götunni.

Frá og með árinu 1930 birtist Mikki líka oft í myndasögum. Dagblaðastrípa með hans nafni, aðallega teiknuð og samin af Floyd Gottfredson, birtist vikulega í 45 ár. Mikki hefur einnig birst í myndasögublöðum eins og *Topolino* í Ítalíu, Andrésar Andarblöðunum á Íslandi og í sjónvarpsþáttaröðum eins og *The Mickey Mouse Club* á meðal annarra. Hann birtist líka í öðrum miðlum, þ. á m. tölvuleikjum. Hægt er að heilsa upp á Mikka og fá eiginhandaráritun hans í skemmtigörðum Disney.

Mikki er oft í fylgd kærustu sinnar, Mínu Músar, hundsins síns Plútós, vina sinna, Andrésar Andar og Guffa, og erkióvinar síns, Svarta-Péturs. Þótt hann hafi í upphafi verið hrekkjótt andhetja mildaðist Mikki með árunum og varð fremur góðlyndur en ævintýragjarn. Árið 2009 byrjaði Disney að leggja meiri áherslu á hrekkjótta og ævintýragjarna hlið hans fremur en glaðlyndi og kátleika.

Mikki birtist fyrst á íslensku árið 1939 og hét þá Búri bragðarefur. Leiftur gaf út.

## Tilvísanir

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mary Poppins (kvikmynd)

| Mary Poppins |
| --- |
| Mary Poppins |
|  |
| Leikstjóri | Robert Stevenson |
| Handritshöfundur | Bill Walsh Don DaGradi |
| Framleiðandi | Walt Disney Ed Walsh |
| Leikarar | Julie Andrews Dick Van Dyke David Tomlinson Glynis Johns |
| Kvikmyndagerð | Edward Colman |
| Klipping | Cotton Warburton |
| Tónlist | Richard Sherman (lög) Robert Sherman (lög) Irwin Kostal (kvikmyndataka) |
| Dreifiaðili | Buena Vista Distribution |
| Frumsýning | 27. ágúst 1964 |
| Lengd | 139 mínútur |
| Land |  Bandaríkin |
| Tungumál | Enska |
| Ráðstöfunarfé | 4-4.5 milljónir USD |
| Heildartekjur | 102.2 milljónir USD |

Mary Poppins er bandarísk söngvamynd frá árinu 1964 leikstýrð af Robert Stevenson og framledd af Walt Disney. Lögin í myndinni voru samin af Sherman-bræðrum. Myndin er blanda af gamanmynd og fantasíu og byggist á samnefndum bókum enska rithöfundarins P. L. Travers. Hún var frumsýnd í Bandaríkjunum 27. ágúst 1964. Í myndinni er blandað saman teiknimynd og leikinni mynd. Handritið er eftir Bill Walsh og Don DaGradi.

## Heimildir

## Tenglar

* *Mary Poppins (kvikmynd)* á Internet Movie Database

  *Þessi kvikmyndagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Easy A

| Easy A |
| --- |
| Auglýsingaplakat myndarinnar. |
| Leikstjóri | Will Gluck |
| Handritshöfundur | Bert V. Royal |
| Framleiðandi | Will Gluck
Zane Devine |
| Leikarar | * Emma Stone
* Penn Badgley
* Amanda Bynes
* Thomas Haden Church
* Patricia Clarkson
* Cam Gigandet
* Lisa Kudrow
* Malcolm McDowell
* Aly Michalka
* Stanley Tucci
 |
| Kvikmyndagerð | Michael Grady |
| Klipping | Susan Littenberg |
| Tónlist | Brad Segal |
| Frumsýning |  17. september 2010
 12. nóvember 2010 |
| Lengd | 92 mín. |
| Land | Bandaríkin |
| Tungumál | Enska |
| Aldurstakmark | 12 ára |
| Ráðstöfunarfé | $8 milljónir |

Easy A er bandarísk unglingamynd frá árinu 2010 sem Will Gluck leikstýrði og framleiddi. Emma Stone, Penn Badgley, Amanda Bynes og Lisa Kudrow fara með aðalhlutverk í myndinni sem er að hluta til byggð á skáldsögunni *The Scarlett Letter* eftir Nathaniel Hawthorne. Myndin var kvikmynduð í myndveri Screen Gems í Ojai í Kaliforníu sem einnig fjármagnaði myndina.

Myndin fjallar um Olive Penderghast sem er ung menntaskólastelpa sem byrjar að segja lygasögur af sjálfri sér og lendir í vandræðum út af því.

Easy A fékk frábæra dóma gagnrýnenda og margir kölluðu myndina bestu táningamyndina síðan *Clueless*. Emma Stone var tilnefnd til Golden Globe-verðlauna fyrir leik sinn en hún vann ekki. Myndinni gekk vel í kvikmyndahúsum og fékk yfir 80 milljónir Bandaríkjadala í tekjur.

## Söguþráður

Olive Penderghast lýgur því að vinkonu sinni, Rhiannon, að hún komist ekki með henni í útileigu um helgina af því að hún ætli að fara á stefnumót með eldri strák. Mánudaginn eftir helgina biður Rhiannon hana um að segja sér frá stefnumótinu og Olive segir henni að hún hafi misst meydóminn með stráknum.

Lygin kvisast út og líf Olive breytist á þann hátt að það fer að líkjast lífi Hester Prynne's í skáldsögunni *The Scarlett Letter* sem stúlkan er einmitt að lesa í skólanum. Hún ákveður að hagnýta sér umtalið sem þetta hefur í för með sér til að styrkja félagslega og fjárhagslega stöðu sína.

## Heimildir