Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monroe-kenningin

James Monroe, fimmti forseti BandaríkjannaJohn Quincy Adams, höfundur Monroe-kenningarinnar og sjötti forseti Bandaríkjanna
**Monroe-kenningin** er stefna í utanríkismálum Bandaríkjanna sem gengur út á andstöðu við nýlendustefnu Evrópuríkja á vesturhveli jarðar. Samkvæmt kenningunni eru afskipti utanaðkomandi af stjórnmálum landa í Ameríka sögð geta verið fjandsamleg Bandaríkjunum. Kenningin hefur haft mikil áhrif á utanríkisstefnu Bandaríkjanna, sér í lagi á 20. öldinni.

James Monroe, fimmti forseti Bandaríkjanna varð fyrstur til þess að setja fram kenninguna 2. desember 1823 í árlegri stefnuræðu sinni í þinginu. Kenningin var þó ekki nefnd eftir honum fyrr en 1850. Kenningin var þó ekki síður hugarsmíð John Quincy Adams sem þá var utanríkisráðherra í Monroe-stjórninni en hann varð síðar sjálfur forseti. Á þessum tíma höfðu næstum allar spænsku nýlendurnar í Ameríku annaðhvort náð sjálfstæði eða stefndu þangað. Monroe fullyrti að nýi heimurinn og gamli heimurinn ættu að vera aðgreind áhrifasvæði, þar sem evrópsku nýlenduveldin ættu ekki að reyna að stýra eða hafa áhrif á fullvalda ríki á svæðinu. Litið yrði á slíkt sem ógn við öryggi Bandaríkjanna. Á móti myndu Bandaríkin þá viðurkenna og ekki hafa afskipti af þáverandi evrópskum nýlendum sem eftir voru né skipta sér af innanríkismálum evrópuríkja.

Þegar kenningin var sett fram fyrst var hún að mestu hunsuð af nýlenduveldunum, enda höfðu Bandaríkin þá ekki yfir að ráða voldugum flota eða landher. Bretar töldu þó kenninguna falla ágætlega að sínum hagsmunum og vísuðu til hennar þegar þeir framfylgdu sinni eigin *Pax Britannica* stefnu. Önnur Evrópulönd brutu þó nokkrum sinnum gegn henni á 19. öldinni, einkum Frakkar með íhlutun sinni í Mexíkó.

Með vaxandi styrk Bandaríkjanna við upphaf 20. aldarinnar fór kenningin að fá meira vægi þar sem landið gat nú framfylgt henni með valdi, til dæmis í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898. Kenningin hefur verið túlkuð með ýmsum hætti í gegnum tíðina og vísað var til hennar alla 20. öldina af bandarískum forsetum og öðrum ráðamönnum. Í forsetatíð Theodore Roosevelt í upphafi 20. aldar var gerð sú breyting á inntaki Monroe-kenningarinnar að Bandaríkin áskildu sér rétt til að grípa inn í innnanríkismál ríkja í Mið- og Suður-Ameríku til að viðhalda stöðugleika og „leiðrétta“ stefnu stjórnvalda þar ef ástæða væri til. Í Kalda stríðinu gripu bandarísk stjórnvöld einnig gjarnan til Monroe-kenningarinnar til að réttlæta inngrip í innanríkismálum Ameríkuríkja þegar talið var að kommúnistaöfl væru að ná völdum með stuðningi Sovétríkjanna. John F. Kennedy vitnaði til dæmis til kenningarinnar til að réttlæta átök við Sovétríkin í Kúbudeilunni.

Sú gagnrýni hefur oft komið fram að Monroe-kenningin hafi verið notuð til að réttlæta heimsvaldastefnu Bandaríkjanna sjálfra, þó að kenningin hafi í upphafi verið sett fram í andstöðu við slíka stefnu evrópsku heimsveldanna.

## Tilvísanir
# Bólusótt

Barn sýkt af bólusótt.
**Bólusótt** (á latínu *Variola* eða *Variola vera*) var bráðsmitandi sjúkdómur sem lagðist á fólk. Talið er að sé búið að útrýma sóttinni. Tvær veirur geta valdið bólusótt, *variola maior* og *variola minor*. *Variola maior* er skæðari og dregur sjúklinginn til dauða í 3–35% tilvika. Á hinn bóginn er *variola minor* mildari og leiðir til dauða í innan við 1% tilvika. Ör á húð eru dæmigerð fyrir þá sem fengið hafa bólusótt. Sjúkdómurinn getur leitt til blindu og ófrjósemi hjá körlum.

Bólusótt olli dauða um 300–500 milljóna manna á 20. öld. World Health Organization (WHO) áætlar að 1967 hafi 15 milljónir smitast af sjúkdómnum og tvær milljónir látist. Í kjölfar bólusetningarherferða á 19. og 20. öld tókst að útrýma bólusótt árið 1979. Engum sjúkdóm hefur verið fullkomlega útrýmt síðan. Árangrinum er ekki síst að þakka því að aðeins ein veira eða tvær valda sjúkdómnum.

## Tilvísanir
# Calvin Coolidge

| Calvin Coolidge |
| --- |
| Calvin Coolidge árið 1919. |
|  |
| Forseti Bandaríkjanna |
| **Í embætti** 2. ágúst 1923 – 4. mars 1929 |
| Varaforseti | *Enginn* (1923–1925) Charles G. Dawes (1925–1929) |
| Forveri | Warren G. Harding |
| Eftirmaður | Herbert Hoover |
| Varaforseti Bandaríkjanna |
| **Í embætti** 4. mars 1921 – 2. ágúst 1923 |
| Forseti | Warren G. Harding |
| Forveri | Thomas R. Marshall |
| Eftirmaður | Charles G. Dawes |
| Fylkisstjóri Massachusetts |
| **Í embætti** 2. janúar 1919 – 6. janúar 1921 |
| Vararíkisstjóri | Channing H. Cox |
| Forveri | Samuel W. McCall |
| Eftirmaður | Channing H. Cox |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 4. júlí 1872
Plymouth Notch, Vermont, Bandaríkjunum |
| Látinn | 5. janúar 1933 (60 ára)
Northampton, Massachusetts, Bandaríkjunum |
| Stjórnmálaflokkur | Repúblikanaflokkurinn |
| Maki | Grace Goodhue ​(g. 1905) |
| Börn | 2 |
| Háskóli | Amherst-háskóli (AB) |
| Undirskrift |  |

**John Calvin Coolidge** (4. júlí 1872 – 5. janúar 1933) var 30. forseti Bandaríkjanna frá 2. ágúst 1923 til 4. mars 1929 fyrir repúblikana. Hann var varaforseti Bandaríkjanna í forsetatíð Warrens G. Harding og tók við af honum þegar hann lést í embætti. Hann vann síðan forsetakosningarnar 1924 auðveldlega. Meðal þekktustu embættisverka Coolidges var að veita frumbyggjum Bandaríkjanna fullan ríkisborgararétt.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fyrirrennari: **Warren G. Harding** |

|  |
| --- |
| **Forseti Bandaríkjanna** |
| (1923 – 1929) |

 | Eftirmaður: **Herbert Hoover** |
| Fyrirrennari: **Thomas R. Marshall** |

|  |
| --- |
| **Varaforseti Bandaríkjanna** |
| (1921 – 1923) |

 | Eftirmaður: **Charles G. Dawes** |

  *Þetta æviágrip  sem tengist sögu og stjórnmálum er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynþáttur

**Kynþáttur** er hugtak sem notað er í víðtæku og margbreytilegu samhengi. Hugtakinu er ætlað að lýsa mismunandi erfðafræðilegum þáttum mannhópa sem hafa einangrast við ákveðin svæði í þróunarsögunni. Notkun hugtaksins er umdeild, að stórum hluta vegna félagsfræðilegs og stjórnmálalegs ágreinings um hver skilgreining á kynþáttum skuli vera, einnig hvort hægt sé að skipta mannkyninu niður í ólíka kynþætti yfirhöfuð. Enn fremur byggir kynþáttahyggja á hugtakinu kynþáttur og getur gert umræðu um kynþætti viðkvæma.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Billie Holiday

Billie Holiday og hundurinn hennar, Mister, árið 1947.
**Billie Holiday** (fædd **Eleanora Fagan**; 7. apríl, 1915 – 17. júlí, 1959) var bandarísk djass- og swing-söngkona sem hafði mikil áhrif á djasstónlist á 20. öld. Vinur hennar og samstarfsfélagi, saxófónleikarinn Lester Young hóf að kalla hana **Lady Day** sem festist við hana. Hún skapaði sérstakan söngstíl með óhefðbundnum frösum og takti og varð þekkt fyrir einstaka raddbeitingu og spunahæfileika.

Holiday átti erfiða æsku og hóf feril sinn sem næturklúbbasöngkona í Harlem í New York-borg. Þar uppgötvaði framleiðandinn John Hammond hana og hún gerði útgáfusamning við Brunswick Records árið 1935. Samstarf hennar við Teddy Wilson gat af sér smellinn „What a Little Moonlight Can Do“ sem varð brátt sígilt djasslag. Á 4. og 5. áratug 20. aldar gaf hún út fjölda metsöluplatna hjá Columbia Records og Decca Records meðal annarra. Seint á 5. áratugnum lenti hún ítrekað í kasti við lögin vegna eiturlyfjafíknar. Hún sat í fangelsi um stutt skeið en sneri aftur með metsölutónleika í Carnegie Hall.

Síðustu ár hennar kom hún fram á fjölda tónleika sem seldust upp, en vegna breytinga á rödd hennar fengu plötur hennar blendin viðbrögð, þótt þær seldust vel. Síðasta breiðskífa hennar, *Lady in Satin*, kom út árið 1958. Holiday lést úr skorpulifur aðeins 44 ára að aldri.

Billie Holiday hlaut fjögur Grammýverðlaun eftir andlát sitt fyrir bestu sögulegu hljómplötuna. Hún hefur verið skráð í Frægðarhöll Grammýverðlaunanna og Frægðarhöll ryþmablússins. Auk þess var hún líka skráð í Frægðarhöll rokksins en ekki sem rokksöngkona, heldur djasssöngkona. Á vef þeirra stendur að Billie Holiday hafi breytt djassinum til frambúðar. Ævi hennar hefur verið gerð skil í nokkrum kvikmyndum. Nýjasta myndin er *The United States vs. Billie Holiday* frá 2021.

## Tilvísanir
# Linda Ronstadt

Linda Ronstadt árið 2009.
**Linda Maria Ronstadt** (f. 15. júlí 1946) er fyrrum bandarísk söngkona er lét af störfum sem slík árið 2011 vegna ofankjarnalömunar (sem hafði á þeim tíma verið misgreint sem Parkinsons) er gerði henni ekki lengur kleift að syngja. Hún hefur þó haldið áfram þátttöku sinni í opinberu lífi að einhverju leyti eftir það, eins og í formi ræðuflutnings og útgáfu sjálfsævisögu sinnar, *Simple Dreams: A Musical Memoir*. Á ferli sínum söng hún og tók upp margs konar lög, þar á meðal rokk og kántrí. Náðu 38 þeirra á bandaríska Billboard Hot 100 listann.

Meðal verðlauna sem hún hefur öðlast eru 10 Grammy-verðlaun, ein Emmy-verðlaun og ein ALMA-verðlaun.
# Dægurmenning

Djasstónlist er ein af fyrstu tónlistarstefnunum sem var kölluð dægurtónlist og gagnrýnd fyrir „heimskuvæðingu“ sem fólst í einhæfni og endurtekningu.
**Dægurmenning** eða **fjöldamenning** er samheiti yfir viðhorf, hugmyndir, ímyndir og tákn sem einkenna ríkjandi alþjóðlega vestræna menningu í samtímanum og birtast meðal annars í dægurtónlist, kvikmyndum, fjölmiðlum og nýmiðlum. Meðal þessara einkenna eru einstaklingshyggja og áhersla á einstaklingsfrelsi samfara neysluhyggju. Íslenska heitið „dægurmenning“ vísar til þess að í dægurmenningu er lögð áhersla á líðandi stund og hversdagsleika fremur en varanlegt gildi.

Dægurmenning er oft gagnrýnd fyrir að vera lágmenning, gegnsýrð af markaðshyggju og heimskuvædd til að gera hana aðgengilega fyrir fjöldann. Dægurmenningu er þannig stillt upp bæði sem andstæðu við hámenningu, hefðbundnar greinar lista sem einkum yfirstéttin hafði möguleika til að njóta áður, og alþýðumenningu, þar sem miðlunin fer fram í nánu samhengi augliti til auglitis. Dægurmenning á sér rætur í hvoru tveggja og hefur líka haft mikil áhrif á bæði hámenningu og alþýðumenningu enda eru mörkin þarna á milli alls ekki skýr.

Einkenni á listsköpun dægurmenningar eru fjöldaframleiðsla og dreifing í stórum upplögum, oft fyrir alþjóðamarkað. Dægurmenning er áberandi hluti af daglegu lífi fólks í iðnvæddum samfélögum um allan heim.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dragonball

| *Dragonball-Dragonball Z* |
| --- |
|  |
| Tegund | Hasar skáldsaga Drama Shonen Ofurnáttúrurlegt

Dragonball er japönsk manga-sería sem var síðar meir gerð að anime-þáttaröð. |

**Dragonball** og **Dragonball Z** segja sögu Goku. Sem er geimvera frá plánetunni *Vegeta*. Dragonball er þekkt fyrir að svokallaðir ofurmenn geta skotið rosalegum geislum frá höndum sínum og breytt sér í *Super Saiyans*. Ferlið eykur ekki aðeins krafta þeirra til muna, heldur litar það hár þeirra skærljóst.

  *Þessi anime/mangagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Harvard-háskóli

Memorial Hall í Harvard
**Harvard-háskóli** (enska: *Harvard University*) er einkarekinn háskóli í Cambridge í Massachusetts í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1636 og er elsti háskólinn þar í landi. Skólinn var nefndur *Harvard College* 13. mars 1639 í höfuðið á John Harvard sem arfleiddi skólann að helmingi eigna sinna og um 400 bókum en þær voru fyrsti vísirinn að bókasafni skólans.

Á árunum 1869-1909 umbreytti forseti skólans Charles William Eliot skólanum og gerði hann að nútímalegum rannsóknarháskóla. Eliot innleiddi m.a. valnámskeið, smærri málstofur og inntökupróf.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Harvard University*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 9. janúar 2007.

## Tenglar

* Vefsíða skólans

  *Þessi skólagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Geimferðastofnun Bandaríkjanna

**Geimferðastofnun Bandaríkjanna** (enska **National Aeronautics and Space Administration**; skammstöfun **NASA**) er geimferðastofnun stofnuð árið 1958. Hún ber ábyrgð á geimferðaáætlun Bandaríkjanna og lofthjúpsrannsóknum.

## Tenglar

* Vefsíða Geimferðastofnunar Bandaríkjanna

## Neðanmálsgreinar
# Tucker Carlson

| Tucker Carlson |
| --- |
|  |
| Fæddur | Tucker McNear Carlson 16. maí 1969 (1969-05-16) San Francisco, Kaliforníu, BNA |
| Þjóðerni | Bandarískur |
| Störf | Sjónvarpsmaður |
| Flokkur | Repúblikani |

**Tucker Swanson McNear Carlson** (fæddur 16. maí 1969) er bandarískur íhaldsmaður, sjónvarpsmaður, stjórnmálaskýrandi og rithöfundur. Carlson starfaði fyrir ýmsar sjónvarpsstöðvar, þar á meðal CNN og MSNBC, þar til hann byrjaði sem stjórnmálaskýrandi fyrir Fox News árið 2009. Hann stjórnaði pólitíska umræðuþættinum *Tucker Carlson Tonight* á Fox News frá 14. nóvember 2016 til 24. apríl 2023.

## Tucker Carlson Tonight

Frá og með árinu 2020 hefur *Tucker Carlson Tonight* verið með stærsta áhorfendahópinn af öllum fréttaþáttum í Bandaríkjunum. Í þáttunum hefur Tucker Carlson sagt álit sitt á stjórnmálum, innflytjendum, þungunarrofi, kynþáttaátökum, utanríkisstefnu Bandaríkjanna, ásamt ýmsu öðru, sem hefur valdið miklum deilum. Hann hefur opinberlega talað gegn stefnu vinstrimanna og lýst sér sem stuðningsmanni hægri popúlista. Samtökin Politico hafa lýst Tucker Carlson sem einum áhrifamesta talsmanni Donalds Trumps Bandaríkjaforseta og stjórnmálastefnu hans. Donald Trump hefur viðurkennt að hann horfi reglulega á *Tucker Carslon Tonight* og það er vitað að álit Tuckers Carlsons hefur haft áhrif á ákvarðanir og stefnu Trumps.

Carlson hætti störfum hjá Fox News þann 23. apríl árið 2023. Starfslok hans hjá fyrirtækinu komu stuttu eftir að Fox féllst á að greiða kosningavélaframleiðandanum Dominion Voting Systems andvirði um 107 milljarða króna í bætur vegna ósanninda sem sem margir fjölmiðlamenn Fox breiddu út um að Dominion hefði beitt vélum sínum til að stuðla að svindli í bandarísku forsetakosningunum 2020.

## Stjórnmál

Tucker Carlson var upphaflega talsmaður frjálslyndrar efnahagsstefnu en nú myndi hann hins vegar gagnrýna hugmyndafræði frjálslyndra og kalla hana verkfæri elítunnar til að ræna auði Bandaríkjamanna. Carlson gerðist virkur fylgismaður verndarstefnunnar sem byggist á þeim grundvelli að Bandaríkin hafi tapað á því að taka virkan þátt í alþjóðamálum og viðskiptum og ættu þar af leiðandi að draga sig til baka á alþjóðavettvangi. Carlson hefur talað gegn frjálsri verslun og innrásum Bandaríkjanna í Miðausturlönd.

## Tilvísanir
# Project 2025

**Project 2025** er umfangsmikil aðgerðaáætlun sem bandaríska hugveitan the Heritage Foundation lagði fram árið 2023. Aðgerðaáætlunin fjallar um það hvernig framkvæmdavaldið ætti að fara að við að koma á hægrisinnaðri stefnu innan ríkisstjórnar Bandaríkjanna eftir valdatöku Donald Trump árið 2025. Meðal þess sem kemur fram í áætluninni er að koma á verulega hertri löggjöf í fjölda mála og hefur þungunarrofslöggjöf verið mikið til umræðu. Donald Trump hefur ítrekað hafnað því að hann ætli sér að vinna samkvæmt þessari áætlun. Þrátt fyrir það þykja aðgerðir Trumps eftir valdatöku hans árið 2025 að mörgu leyti samræmast áætluninni.

## Tilvísanir

## Tenglar

* Vefur Project2025
# George Clinton

| George Clinton |
| --- |
|  |
|  |
| Varaforseti Bandaríkjanna |
| **Í embætti** 4. mars 1805 – 20. apríl 1812 |
| Forseti | Thomas Jefferson (1805–1809) James Madison (1809–1812) |
| Forveri | Aaron Burr |
| Eftirmaður | Elbridge Gerry |
| Fylkisstjóri New York |
| **Í embætti** 1. júlí 1801 – 30. júní 1804 |
| Vararíkisstjóri | Jeremiah Van Rensselaer |
| Forveri | John Jay |
| Eftirmaður | Morgan Lewis |
| **Í embætti** 30. júlí 1777 – 30. júlí 1795 |
| Vararíkisstjóri | Pierre Van Cortlandt |
| Forveri | *Embætti stofnað* |
| Eftirmaður | John Jay |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 26. júlí 1739(1739-07-26)
Little Britain, New York, bresku Ameríku |
| Látinn | 20. apríl 1812 (72 ára)
Washington, D.C., Bandaríkjunum |
| Þjóðerni | Bandarískur |
| Stjórnmálaflokkur | Demókratíski Repúblikanaflokkurinn |
| Maki | Cornelia Tappen (g. 1770; d. 1800) |
| Börn | 6 |
| Undirskrift |  |

**George Clinton** (26. júlí 1739 – 20. apríl 1812) var bandarískur stjórnmálamaður, einn af landsfeðrum Bandaríkjanna, fyrsti fylkisstjóri New York (1777 – 1795 og 1801 – 1804) og fjórði varaforseti Bandaríkjanna (1805 – 1812). Clinton var annar tveggja varaforseta til að þjóna undir tveimur forsetum (hinn var John C. Calhoun), þeim Thomas Jefferson og James Madison og sá fyrsti til að deyja í embætti.

  *Þetta æviágrip  sem tengist sögu og stjórnmálum er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skátahreyfingin

Hópur af ungum skátum
**Skátahreyfingin** er alþjóðleg hreyfing sem var stofnuð af breskum hershöfðingja, Robert Baden-Powell lávarði, árið 1907. Hugsjón hans var að búa til hreyfingu sem stuðlaði að líkamlegum og andlegum þroska ungmenna svo þau gætu tekið þátt í samfélaginu. Margt í skátahreyfingunni á uppruna sinn í *Frumskógarbókinni* eftir Rudyard Kiplings sem á ensku kom út í tveimur bókum: *The Jungle Book* og *The Second Jungle Book*.

## Markmið Skátahreyfingarinnar

Meginmarkmið skátahreyfingarinnar er að veita ungu fólki tækifæri til að verða sjálfstæðir, virkir og ábyrgir einstaklingar í samfélaginu með því að stuðla að uppeldi og menntun með lífsgildum sem byggja á skátaheitinu og skátalögunum. Leitast er við að skapa betri heim þar sem hver einstaklingur hefur tilgang og gegnir mikilvægu hlutverki til uppbyggingar samfélagsins.

## Skátadagurinn

Skátadagurinn er haldinn hátíðlega um allan heim þann 22. febrúar ár hvert. Dagurinn er haldinn í tilefni þess að þann dag árið 1857 fæddist Lord Baden Powell, stofnandi skátahreyfingarinnar. Á Íslandi hefur verið sú venja hjá flestum skátafélögum að vígja inn nýja skáta og gera þá fullgilda meðlimi skátahreyfingarinnar.

## Bandalag íslenskra skáta

*Aðalgrein: Bandalag íslenskra skáta*

Bandalag íslenskra skáta (BÍS) eru landssamtök skáta á Íslandi og regnhlífarsamtök fyrir íslensk skátafélög. BÍS er aðili að heimssamtökum skáta, WOSM og WAGGGS. BÍS rekur *Skátamiðstöðina* sem staðsett er í Reykjavík og er þjónustumiðstöð fyrir skátafélögin í landinu, auk þess að vera aðalmálsvari skátahreyfingarinnar gagnvart erlendum og innlendum aðilum eins og stjórnvöldum, öðrum félagasamtökum og einstaklingum.

## Tenglar

* *Nítíu skátaár*; grein í Morgunblaðinu 1997[*óvirkur tengill*]
* *Skátareglan vill gera börnin að góðum og gildum borgurum*; grein í Morgunblaðinu 1953[*óvirkur tengill*]
* *Skátamótið í Þrastaskógi*; grein í Morgunblaðinu 1925[*óvirkur tengill*]
* *Skátabúðir í Laugardal 1928*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1928[*óvirkur tengill*]

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Oddfellowreglan

**Oddfellowreglan** er bræðrafélag sem rekur rætur sínar til nokkurra stúka sem stofnaðar voru í Bretlandi á 18. öld og höfðu þann tilgang að aðstoða félaga sína í neyð.

Nafnið er dregið af nafni gilda sem félagar (*fellows*) stofnuðu þegar meistarar tóku að takmarka aðgang að hinum hefðbundnu iðnaðarmannagildum á 14. öld. *Odd Fellows* er dregið af því að félagar í þessum gildum komu úr ýmsum iðngreinum (*odd* í merkingunni „hinum og þessum“). Elísabet 1. hóf baráttu gegn leynifélögum í Bretlandi og undir lok ríkisára hennar höfðu flest gildin verið lögð niður.

Sumum þessara félaga tókst að lifa af með því að breyta um hlutverk og gerast góðgerðastofnanir. Reglurnar voru með aðalstöðvar í London en stofnuðu „stúkur“ (*lodges*) annars staðar. Elsta dæmið um reglur fyrir Oddfellowstúku eru frá 1730

Óháða Oddfellowreglan var stofnuð í Bandaríkjunum árið 1819 og breiddist þaðan út um allan heim. Stórstúka Íslands (stofnuð 1897) er grein af bandarísku Óháðu Oddfellowreglunni.

## Tenglar

* Glatkistan

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Frímúrarareglan

Merki Frímúrarareglunnar, bæði til með og án G-sins sem stendur fyrir Guð og er til að minna Frímúrara að Guð er miðjan í Frímúrarareglunnar .

**Frímúrarareglan** er alþjóðlegt bræðrafélag sem að eigin sögn byggist á sameiginlegum siðferðisgildum meðlima og trú á æðri máttarvöld. Ekki er vitað um uppruna Frímúrarareglunnar en því hefur verið haldið fram að hún hafi verið stofnuð allt frá tímum byggingar Musteris Salómons konungs og fram á 17. öld. Áætlað er að í dag séu um fimm milljónir félaga, þar af tvær milljónir í Bandaríkjunum og um hálf milljón í Englandi, Skotlandi og Írlandi. Leynd hvílir yfir þeim siðum sem viðhafðir eru á fundum frímúrara og hefur það kallað á margar samsæriskenningar, tortryggni og jafnvel ofsóknir í gegnum tíðina. Sem fyrr segir rekur Frímúrarareglan sögu sína a.m.k. aftur til miðalda en ekki er þekkt hvernig hún varð til þó að margar tilgátur hafi verið settar fram um það.

## Samsæriskenningar

Frímúrarareglan hefur lengi verið alræmd fyrir leyndarhyggju sína, táknfræði og sambönd marga hátt settra reglubræðra sem ná inn í hagkerfi, lagakerfi, stjórnsýslu, listaheim, fjölmiðla og iðnað vestrænna ríkja. Þetta hefur leitt til þess að Frímúrarareglan hefur orðið vinsælt viðfangsefni margra samsæriskenninga í gegnum aldirnar, eitthvað sem reglunni hefur aldrei tekist að losna við þrátt fyrir margar tilraunir til að bæta ímynd sína út á við. Enn sem komið er hefur engum tekist að sanna ásakanir um samsæri eða illvirki frímúrara.

Helsta hráefni samsæriskenningana í kringum Frímúrararegluna kemur frá táknfræði reglunar, sem notast töluvert við þekkt gnóstísk dulspekitákn, en eitt slíkt er hið „Alsjáandi auga“ eða „Auga forsjónarinnar“. Ein vinsælasta samsæriskenningin í samtímanum eru áætluð tengsl Frímúrarareglunar við aðra mun alræmdari, leynilega dulspekireglu sem kallast Illuminati, en sú regla notaðist við svipaða táknfræði. Bæði Illuminati reglan og Frímúrarareglan voru gerðar útlægar í Bæjaralandi af Karli Theódór kjörfursta árið 1784 vegna tortryggni hans á leynimakki reglana.

Kaþólski fræðimaðurinn Léon de Poncins (1897) talar bæði um Frímúrararegluna og Illuminati í ritinu *Launstríðið* (1936), sem gefur aðra sýn á mannkynssöguna sem vettvang dulspekilegs stríðs leynilegra afla sem vilja öðlast vald yfir hugarheimi almennings.

## Tengt efni

Frímúrarareglan á Íslandi

## Hlekkir

* Heimasíða Frímúrarareglunnar á Íslandi
* Alþjóðleg frímúrararegla karla og kvenna Le Droit Humain - Íslandssambandið

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vestri (kvikmyndir)

Amerískur kúreki árið 1887.
**Vestri** eða **kúrekamynd** er kvikmyndategund og bókmenntategund sem upphaflega kemur frá Bandaríkjunum og segir sögur sem gerast í Villta Vestrinu (og stundum í Mexíkó, Kanada eða óbyggðum Ástralíu á sama tímabili) á síðari helmingi 19. aldar. Kvikmyndir af þessu tagi fjalla oft um einfara, sem venjulega er andhetja; kúreki eða byssumaður, sem ferðast um á hesti. Stundum verður hesturinn önnur aðalpersóna myndarinnar.

Fyrsti vestrinn er talinn vera *Lestarránið mikla* frá 1903 sem er aðeins tólf mínútna löng þögul mynd.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*