Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Morfín

Byggingarformúla morfíns: C17H19NO3.
**Morfín** (C17H19NO3) er sterkt verkjalyf sem unnið er úr ópíumi sem það er helsta virka efnið í. Kerfisbundið nafn þess er 7,8-dídehýdró-4,5-epoxý-17-metýlmorfínan-3,6-díól. Nafn lyfsins er dregið af draumaguðinum Morfeosi.

Morfín (sem og önnur ópíumskyld lyf) virkar beint á miðtaugakerfið í mönnum. Það er oft notað í lækningaskyni til að deyfa óbærilegan sársauka vegna beinbrota, skurðaðgerða, áfalla, krabbameins o.fl.

## Saga

Þýski apótekarinn Friedrich Wilhelm Adam Serturner einangraði morfín fyrstur manna árið 1804 og nefndi það „morphium“ eða morfín, eftir gríska guðinum Morfeosi. Ýmis efni hafa verið unnin úr eða byggð á morfíni, meðal annarra heróín (díasetýlmorfín) og var það fyrst gert árið 1853. Það var hins vegar ekki fyrr en sprautan kom til sögunnar árið 1874 sem notkun þess varð mikil.

## Áhrif á menn

Hliðarverkanir morfíns eru minni hugræn geta, sælutilfinning, svimi, sinnuleysi, skert sjón og ógleði. Morfín dregur einnig úr matarlyst og veldur hægðartregðu. Morfín er afskaplega ávanabindandi og neytendur þess þróa fljótt með sér þol og líkamlega jafnt sem sálfræðilega fíkn.

Morfín er helst gefið:

* til að lina mikinn sársauka, til dæmis
	+ sársauka eftir skurðaðgerð
	+ sársauka við áfall/slys
* til að lina langvarandi sársauka
	+ vegna stærri tannaðgerða
	+ hjá krabbameinssjúklingum
* sem viðbót við deyfingu

## Heimildir

* „Fyrstu sprautunálarnar (á ensku)“. Sótt 2. nóvember 2005.

## Tenglar

* *Hvað getið þið sagt mér um morfín?*; af Vísindavefnum Geymt 2 nóvember 2012 í Wayback Machine
* Vefsíða Doktor.is um morfín Geymt 13 október 2004 í Wayback Machine
* „Upplýsingar um 'hermannaveikina' (á ensku)“. Sótt 2. nóvember 2005.
# Turnfálki

| Turnfálki |
| --- |
|   |
| Ástand stofns |
|  Ekki í útrýmingarhættu
(IUCN) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Fuglar (*Aves*)  |
| Ættbálkur: | Fálkungar (*Falconiformes*)  |
| Ætt: | Fálkar (*Falconidae*)  |
| Ættkvísl: | Fálkar (*Falco*)  |
| Tegund: | F. tinnunculus  |

 |
| Tvínefni |
| Falco tinnunculus Linnaeus, 1758 |
|  Útbreiðslukort |

**Turnfálki** (fræðiheiti: *Falco tinnunculus*) er tegund fálka.

## Heimildaskrá

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Freðmýri

Freðmýri í Rússlandi
**Freðmýri** eða **túndra** er heiti á nyrsta gróðurbelti jarðar, þar sem sífreri er við -1 °C. Þar er hiti of lágur og vaxtartími of stuttur til að tré geti dafnað. Orðið „túndra“ kemur úr samískri mállýsku og þýðir „trjálaus slétta“, en þó vaxa sums staðar tré í túndru. Mörkin á milli gróðurbelta freðmýrar og skóglendis eru kölluð skógarmörk (trjálína). Á túndru vaxa lágvaxnar jurtir eins og lágvaxnar víðitegundir, fjalldrapi, grös, starir, mosi og fléttur.

Sífreri freðmýranna getur mótað landslagið og lyft því upp og skapað freðmýrafyrirbæri eins og rústir og melatígla.

## Heimildir.

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Tundra*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 7. mars 2006.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Slétturnar miklu

Slétturnar miklu táknaðar með grænum lit
**Slétturnar miklu** eða **gresjurnar miklu** eru gríðarstór flöt gresja austan við Klettafjöllin í Norður-Ameríku. Þær ná yfir, í heild eða að hluta, bandarísku fylkin Nýju-Mexíkó, Texas, Oklahoma, Colorado, Kansas, Nebraska, Wyoming, Montana, Suður-Dakóta og Norður-Dakóta, og kanadísku héruðin Alberta, Manitóba og Saskatchewan.

Gresjurnar miklu voru bithagar stórra hjarða villtra vísunda sem ýmsir ættbálkar indíána veiddu sér til viðurværis. Síðar voru þær nýttar undir nautgriparækt og enn síðar jarðrækt þótt þurrkar gerðu bændum erfitt fyrir.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Æxlihnúður

*Amanita caesarea*
**Æxlihnúður** sveppa eða sveppaldin er fjölfruma vefur sem heldur uppi grósekkjum eins og kólfum og öskum. Æxlihnúðurinn er hluti af æxlunarskeiði sveppa. Aðrir hlutar lífskeiðs þeirra einkennast af vexti mýslisins.

Ef gróin þroskast í kólfum er æxlihnúðurinn kallaður kólfhirsla (*basidioma*), en ef þau þroskast í grósekkjum er hann kallaður askhirsla (*ascoma*).
# Gistilíf

**Gistilíf** er það þegar ein lífvera lifir á annarri og hagnast af því en skiptir hina lífveruna ekki máli.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Muroidea

Muroidea er stærsti yfirætt nagdýra. Henni tilheyra t.d. mýs, rottur, hamstra og fleiri. *Muroidea* er skipt í 6 ættir 19 undirættir u.þ.b. 280 ættkvísl og a.m.k 1750 tegundir.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Íkornar

| Íkornar |
| --- |
|  Mismunandi tegundir af ættinni Sciuridae |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Undirættbálkur: | Sciuromorpha  |
| Ætt: | **Sciuridae** Fischer de Waldheim, 1817 |

 |

**Íkornar** eru allar tegundir innan ættarinnar **Sciuridae** sem eru lítil og meðalstór nagdýr. Meðal íkornategunda eru trjá- og jarðíkornar (*Sciurinae*) og flugíkornar, múrmeldýr og sléttuhundar.

Íkorni teygir sig eftir fóðri og getur snúið afturlöpp þannig ða hann geti klifrað niður með höfuðið fyrst.
Íkornar eru vanalega lítil dýr allt frá afrískum dvergíkorna sem er 7-10 sm að lengd og aðeins 10 g yfir í múrmeldýr í Alpafjöllum sem verður 53-73 sm og 5 - 8 kg. Þeir eru vanalega mjóslegnir með loðið skott og stór augu og feldur þeirra er oftast mjúkur með silkiáferð. Oftast eru afturfætur lengri en framfætur og það eru fjórar eða fimm tær á hverri loppu. Íkornar hafa gott jafnvægisskyn sem kemur sér vel þegar klifrað er í trjám.

Algengasta íkornategund í Evrópu er rauðíkorni (*Sciurus vulgaris*) og sést hann oft safna hnetum á haustin því hann leggst ekki í dvala á veturna. Á Bretlandseyjum hefur rauðíkornum fækkað undanfarið en gráíkornum (*Sciurus carolinensis*) fjölgað. Gráíkornar leggjast ekki í dvala og eru virkir allt árið. Þeir helga sér óðöl og ræðst stærð af fæðuframboði.

## Tenglar

* „Hvað geturðu sagt mér um íkorna?“. *Vísindavefurinn*.
* „Af hverju má ekki flytja íkorna til Íslands?“. *Vísindavefurinn*.
* Tree of Life: Sciuridae Geymt 12 júní 2010 í Wayback Machine
* Squirrel Tracks: How to identify squirrel tracks in the wild
* National Geographic link on Squirrels Geymt 14 júní 2007 í Wayback Machine
# Múshéri

| Múshéri |
| --- |
|  Ochotona princeps |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Héradýr (*Lagomorpha*)  |
| Ætt: | *Ochotonidae*  |
| Ættkvísl: | Ochotona Link, 1795 |

 |
| Tegundir |
|
30 tegundir, sjá texta |

Múshéri í Himalajafjöllum.
Múshéri í Jasper, Alberta, Kanada.
**Múshéri** er lítið nagdýr af ættbálki héradýra (*Lagomorpha*) og af múshéraætt (*Ochotonidae*). Múshérar lifa í klettóttu fjallendi aðallega á norðurslóðum í allt að 4100 metra hæð. Múshéri er um 20 cm. á hæð, með litla útlimi og kringlótt eyru. Múshérar gefa frá sér hátíðnihljóð til að tjá hættumerki. Um 30 mismunandi tegundir finnast af honum.

Þrátt fyrir nafnið er múshéri hvorki af sömu ættkvísl né ætt og hérar heldur af sama ættbálki.

## Tegundir

### Undirætt *Pika*

* Ochotona alpina
* Ochotona argentata
* Ochotona collaris
* Ochotona hoffmanni
* Ochotona hyperborea
* Ochotona pallasi
* Ochotona princeps
* Ochotona turuchanensis

### Undirætt *Ochotona*

* Ochotona cansus
* Ochotona curzoniae
* Ochotona dauurica
* Ochotona huangensis
* Ochotona nubrica
* Ochotona pusilla
* Ochotona rufescens
* Ochotona thibetana
* Ochotona thomasi

### Undirætt *Conothoa*

* Ochotona erythrotis
* Ochotona forresti
* Ochotona gaoligongensis
* Ochotona gloveri
* Ochotona himalayana
* Ochotona iliensis
* Ochotona koslowi
* Ochotona ladacensis
* Ochotona macrotis
* Ochotona muliensis
* Ochotona nigritia
* Ochotona roylei
* Ochotona rutila

## Tilvísanir
# Grein (flokkunarfræði)

Blái hluti myndarinnar táknar grein, en hún hópar saman skriðdýrum (*reptilia*) og fuglum (*aves*) en þau eru talin einstofna.
**Grein** er hópur í vísindalegri flokkun lífvera sem inniheldur einn sameiginlegan forföður og alla afkomendur (sifja) hans. Þeir afkomendur sem kvíslast út frá greinum eru einstofna. Líta má á hugtakið grein í flokkunarfræði sem trjágrein- ef grein er klippt af tré (þ.e. þróun tegunda) þá samanstendur trjágreinin sem klippt var af af neðsta hluta greinarinnar (sameiginlega forföðurinn) og öllum öngunum sem kvíslast út frá neðri hluta greinarinnar (afkomendur).

## Tenglar

* Umfjöllun um grein (*clade*) Geymt 1 maí 2009 í Wayback Machine á heimasíðu Háskóla Kaliforníu, í Berkeley
# Héraætt

| Héraætt |
| --- |
|  Brúnhéri |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Héradýr (*Lagomorpha*)  |
| Ætt: | Héraætt (*Leporidae*) Fischer de Waldheim, 1817 |

 |
| Type genus |
| *Lepus* Linnaeus, 1758 |
| Ættkvíslir |
| * *Pentalagus*
* *Bunolagus*
* *Nesolagus*
* *Romerolagus*
* *Brachylagus*
* *Sylvilagus*
* *Oryctolagus*
* *Poelagus*
* *Caprolagus*
* *Pronolagus*
* *Lepus*
* *†Aztlanolagus*
* *†Nuralagus*
 |

**Héraætt** (Fræðiheiti: Leporidae) er ætt kanína og héra og telur yfir 60 tegundir. Þær eru innlendar víða um heim en hafa til að mynda verið fluttar til Ástralíu og Íslands.

Dýr af héraætt eru lítil eða meðalstór spendýr sem eru aðlöguð að ferðast hratt yfir. Afturfætur eru stórir með 4 tær en framfætur styttri með 5 tær. Eyru og augu eru stór og eru heyrn og sjón góð, sér í lagi nætursjón. Dýrin hafa tvær stórar og sterkar framtennur sem nýtast til að naga. Tegundir af héraætt eru jurtaætur og endurnýta saur sinn (éta).

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Mús

| Mús |
| --- |
|  Húsamús |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Músaætt (*Muridae*)  |
| Undirætt: | *Murinae*  |

 |

**Mús** er heiti á ýmsum tegundum lítilla nagdýra af músaætt. Þekktasta músategundin er húsamús (*Mus musculus*) sem býr í sambýli við menn um allan heim. Mýs eru yfirleitt taldar meindýr, þótt þær séu einnig vinsæl gæludýr og mikið notaðar sem tilraunadýr við vísindarannsóknir.

## Tegundir músa á Íslandi

* Húsamús (*Mus musculus*)
* Hagamús (*Apodemus sylvaticus*)

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Rottur

| Rottur Tímabil steingervinga: Snemma á jökultíma – Nútími |
| --- |
|  Svartrotta |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Yfirætt: | Muroidea  |
| Ætt: | Músaætt (*Muridae*)  |
| Undirætt: | Murinae  |
| Ættkvísl: | Rottur (*Rattus*) Fischer de Waldheim, 1803 |

 |
| Tegundir |
| * *Rattus adustus*
* *Rattus annandalei*
* *Rattus argentiventer*
* *Rattus baluensis*
* *Rattus bontanus*
* *Rattus burrus*
* *Rattus colletti*
* *Rattus elaphinus*
* *Rattus enganus*
* *Rattus everetti*
* *Rattus exulans*
* *Rattus feliceus*
* *Rattus foramineus*
* *Rattus fuscipes*
* *Rattus giluwensis*
* *Rattus hainaldi*
* *Rattus hoogerwerfi*
* *Rattus jobiensis*
* *Rattus koopmani*
* *Rattus korinchi*
* *Rattus leucopus*
* *Rattus losea*
* *Rattus lugens*
* *Rattus lutreolus*
* *Rattus macleari*
* *Rattus marmosurus*
* *Rattus mindorensis*
* *Rattus mollicomulus*
* *Rattus montanus*
* *Rattus mordax*
* *Rattus morotaiensis*
* *Rattus nativitatis*
* *Rattus nitidus*
* *Rattus norvegicus*
* *Rattus novaeguineae*
* *Rattus osgoodi*
* *Rattus palmarum*
* *Rattus pelurus*
* *Rattus praetor*
* *Rattus ranjiniae*
* *Rattus rattus*
* *Rattus sikkimensis*
* *Rattus simalurensis*
* *Rattus sordidus*
* *Rattus steini*
* *Rattus stoicus*
* *Rattus tanezumi*
* *Rattus tawitawiensis*
* *Rattus timorensis*
* *Rattus tiomanicus*
* *Rattus tunneyi*
* *Rattus turkestanicus*
* *Rattus villosissimus*
* *Rattus xanthurus*
 |
| Samheiti |
| Stenomys Thomas, 1910 |

**Rottur** (fræðiheiti: *Rattus*) eru miðlungsstór nagdýr af músaætt sem aðgreindar eru músum sökum stærðar sinnar. Þekktastar eru svartrottan og brúnrottan sem finnst aðeins í Vestmannaeyjum nánar tiltekið Heimaey.

Á Íslandi eru fyrst heimildir fyrir rottum á 18. öld.

## Tenglar

* Hvenær varð fyrst vart við rottur á Íslandi? - Vísindavefur
* Hvað eru stærstu rotturnar á Íslandi stórar? - vísindavefur
# Samhliða þróun

**Samhliða þróun** er í þróunarlíffræði ferli þar sem tvær aðskildar tegundir þróa með sér svipaða eiginleika í sama vistkerfinu á sama tíma.

## Tengt efni

* Samleitin þróun
* Ósamhliða þróun
# Samleitin þróun

**Samleitin þróun** er í þróunarlíffræði ferli þar sem tvær aðskildar tegundir þróa með sér svipaða eiginleika í aðskildum vistkerfum. Dæmi um þetta eru vængir skordýra, fugla og leðurblaka, augu eru annað dæmi.

## Tengt efni

* Samhliða þróun
* Ósamhliða þróun
# Landafundatímabilið

Cantino-heimskortið frá 1502 er elsta kortið sem vitað er um sem sýnir landafundi Kólumbusar.
**Landafundatímabilið** er tímabil í mannkynssögunni þegar Evrópubúar sigldu til stranda Afríku, Asíu, Ameríku og Eyjaálfu á stórum seglskipum og opnuðu með því nýjar verslunarleiðir. Landafundir Evrópumanna leiddu til stofnunar evrópsku nýlenduveldanna og sköpuðu grundvöll fyrir skiptin miklu milli nýja heimsins og gamla heimsins þegar nýjar tegundir jurta og dýra, fólk (þar á meðal þrælar), farsóttir og menning fluttust milli heimsálfanna. Á þessum tíma var jörðin kortlögð í heild sinni í fyrsta skipti.

Landafundatímabilið hófst með landkönnun Portúgala snemma á 15. öld og lauk á síðari hluta 17. aldar þegar Rússakeisari lagði Síberíu undir sig. Upphaflega var hvatinn fyrir ferðirnar sá að finna nýjar verslunarleiðir til Asíu og nýjar uppsprettur gulls og annarra góðmálma.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Midway-eyja

Gervihnattamynd af Midwayeyju
**Midway-eyja** er 6,2 km² baugeyja í Norður-Kyrrahafi (nálægt norðvesturenda Hawaii) um tvo þriðju af leiðinni milli Honolulu og Tókýó. Eyjan er kóralrif sem liggur í hring utanum nokkrar litlar sandeyjar. Eyjarnar eru yfirráðasvæði Bandaríkjanna.

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lundey (Bristolflóa)

**Lundey** (enska: *Lundy*) er stærsta eyjan í Bristolflóa við Bretland. Lundey er í mynni flóans, 12 enskar mílur norðvestur af Hartland Point. Telst hún til Devonskíris. Lundey er nefnd Lundy á ensku, en nafníð er norrænt og þýðir mjög líklega Lundey í höfuðið á lundanum. Lundey er lítil eyja, ekki nema um 5 km á lengd og breiddin víðast tæpur kílómeteri, nema syðst þar sem hún er um 1,5 km á breidd.

## Tenglar

* *Lundey er merkilegur staður*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stormsvala

| Stormsvala |
| --- |
|   |
| Ástand stofns |
|  Ekki í útrýmingarhættu  |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Fuglar (*Aves*)  |
| Ættbálkur: | Pípunefir (*Procellariiformes*)  |
| Ætt: | Sæsvöluætt (*Hydrobatidae*)  |
| Undirætt: | Hydrobatinae  |
| Ættkvísl: | Hydrobates F. Boie, 1822 |
| Tegund: | H. pelagicus  |

 |
| Tvínefni |
| Hydrobates pelagicus (Linnaeus, 1758) |
|   |
| Undirtegundir |
| *P. p. pelagicus* (Linnaeus, 1758)
*P. p. melitensis* (Schembri, 1843) |
| Samheiti |
| *Procellaria pelagica* Linnaeus, 1758 |

Egg stormsvölu.
**Stormsvala** (fræðiheiti: *Hydrobates pelagicus*) er fugl af pípunefja eða sæsvöluætt. Stormsvala er minnsti sjófugl í Evrópu. Hún er brúnsvört með þverstýft stél. Vængir eru dökkir að ofan en ljós rák á undirvæng. Goggur og fætur eru svartir og gumpur er snjóhvítur. Stormsvala er farfugl. Hún lifir á dýrasvifi og smáfiskum. Stormsvala flögrar um eins og fiðrildi. Hún verpir oft í stórum byggðum. Stormsvala eyðir ævinni út á rúmsjó og kemur eingöngu að landi til að verpa og koma upp ungum. Hún verpir einu eggi í holu og gjótu í lok júní eða byrjun júlí og situr á eggi í sex vikur.

Stærsta varp stormsvölu á Íslandi er í Elliðaey en hún verpir einnig í tveimur öðrum eyjum Vestmannaeyja og í Ingólfshöfða og Skrúði.

## Heimildir

* Stormsvala (Heimaslóð)
* Stormsvala (Fuglavefurinn) Geymt 17 apríl 2016 í Wayback Machine

## Tenglar

  *Þessi fuglagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Erfðafræði

**Erfðafræði** (áður einnig nefnt **ættgengisfræði**) er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á því hvernig eiginleikar berast á milli kynslóða. Í erfðafræði er rannsakaðir erfðavísar (gena) og eiginleikar þeirra. Erfðavísar stjórna því hvernig lífverur erfa einkenni frá forfeðrum sínum, en börn líkjast foreldrum sínum vegna þess að þau erfðu erfðavísa foreldra sinna. Eiginleikar lífveru — eins og augnlitur, hæð eða blóðtegund — kallast einkenni sem er afleiðing flókins samspils erfðavísa og umhverfis. Þau einkenni sem orsakast eingöngu af erfðum nefnast arfgerð en einkenni sem eru samspil umhverfis og erfðavísa nefnast svipfar.

Erfðavísar samanstanda af löngum sameindum sem nefnast DNA (deoxýríbósakjarnsýra) en DNA er búið til úr einföldum bútum sem raðast í ákveðna röð innan sameindarinnar, en þessi röð hefur að geyma „erfða-skilaboð“[en] á sama hátt og röð bókstafa gefur geymt skilaboð en tungumálið nefnist erfðalykill eða erfðakóði sem inniheldur upplýsingar um uppbyggingu lífverunnar.

Mismunandi afbrigði af sama Erfðavísi nefnast genasamsæta. Stökkbreyting er breyting í genamengi lífveru sem getur búið til nýjar genasamsætir (sjá inngang að þróun).

## Skyldar greinar og undirgreinar líffræðinnar

* Erfðafræði magnbundinna eiginleika
* Erfðamengjafræði
* Mannerfðafræði
* Stofnerfðafræði

## Tengt efni

* DKS (á ensku DNA)
* Gen
* Kjarnsýra
* RKS (á ensku RNA)

## Tenglar

* *Úr sögu erfðafræðinnar*; grein í Morgunblaðinu 2000 Geymt 12 mars 2016 í Wayback Machine
* *Tengsl geðklofa og listrænna hæfileika*; grein í Morgunblaðinu 1998 Geymt 5 mars 2016 í Wayback Machine
# Þroskunarfræði

**Þroskunarfræði** er náttúruvísindagrein sem fæst við rannsóknir á vexti og þroska dýra og plantna. Þroskunarfræði fæst við líffræðileg fyrirbæri eins og endurmyndun, kynlausa æxlun, myndbreytingar, og vöxt og aðgreiningu stofnfruma í fullvöxnum lífverum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Æxlafræði

**Æxlafræði** er grein læknisfræðinnar sem rannsakar æxli (þá aðalega krabbamein) og leitast við það að skilja þroska þeirra, sjúkdómsgreiningu, hvernig hafa skal til meðferðar og hvernig hægt er að forðast þau.

Þar sem æxlafræði hefur oft þrengri merkingu, er oft átt við **krabbameinsfræði**.

## Heimildir
# Sýklakenningin

Mynd af kólerubakteríu.
**Sýklakenningin** eða **örverukenningin** er sú kenning að
smitsjúkdómar berist milli manna með sjúkdómsvaldandi örverum, sem kallast sýklar. Kenningin var fyrst sett fram á 16. öld og var mikið gagnrýnd til að byrja með en hefur síðan undir lok 19. aldar verið almennt viðtekin innan læknavísinda og örverufræði. Hún tók við af míasmakenningunni sem helsta skýring manna á smitburði.

## Saga

Ignaz Semmelweis var meðal þeirra sem lögðu hornsteina að sýklakenningunni.
Finna má þess merki í fornum ritum hindúa að kenningar sem minna á sýklakenninguna hafi verið við lýði meðal Indverja þegar í forneskju. Telja má nánast fullvíst að hugsuðir frongrikkja hafi haft einhverjar spurnir af slíkum kenningum, en þeir virðast þó ekki hafa tekið þær upp á arma sína og sér þeirra hvergi stað í *Corpus Hippocraticum* eða „textasafn Hippókratesar“, handritasafni því sem kennt er við Hippókrates og fylgismenn hans. Hins vegar er ekki annað að sjá en rómverski fræðimaðurinn Varró hafi vitað af slíkum hugmyndum og tekið þeim sem sjálfgefnum sannleik þegar hann ræður tilvonandi óðalsbónda frá því að reisa hús sitt í mýrlendi vegna þess að „þar þrífast örsmáar verur sem ekki sjást með berum augum, en komast inn um munn og nasir og valda sjúkdómum“

Sýklakenningin er þó venjulega sögð eiga upphaf sitt hjá Girolamo Fracastoro, en hann hélt því fram árið 1546 að orsaka farsótta væri að leita meðal örsmárra „fræja“ sem gætu borist manna á milli og ollið sjúkdómum. Örverur voru þó ekki þekktar á þeim tíma, en Antonie van Leeuwenhoek lýsti þeim fyrstur manna seint á 17. öld. Það var svo Agostino Bassi sem fyrstur setti sýklakennnguna fram með vísan í örverur og má því segja að kenningin eins og hún er í dag hafi fyrst litið dagsins ljós hjá honum. Kennigin mætti mikilli mótstöðu innan læknastéttarinnar, en tilraunir ýmissa vísindamanna á síðari helmingi 19. aldar leiddu smám saman í ljós að kenningin skýrði bæði smitburð farsótta og sýkingar almennt með hætti sem var að miklum mun meira sannfærandi en fyrri kenningar. Meðal helstu tilrauna í þessa veru ber að nefna rannsóknir Ignaz Semmelweis á smitburði sængursóttar á sjúkrahúsi Vínarborgar á árunum upp úr 1840 og hinar ítarlegu rannsóknir Roberts Koch á sýkingum og smitburði miltisbrands, berkla, kóleru og fleiri sýkinga um og eftir 1870.

## Heimildir

## Ytri tenglar

* „Hver var Louis Pasteur og hvað gerði hann merkilegt?“. *Vísindavefurinn*.