Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Steingervingur

Þrír ammonítar, 1,5 sm breiðir.
**Steingervingar** eru leifar dýra, jurta eða annarra lífvera frá fortíð. Þeir verða til þegar lífrænar leifar falla í mjúkan leir, gjarnan í vatni, sem síðar verður að setbergi. Steingervingafræði er rannsókn steingervinga og myndun þeirra. Steingervingar myndast yfirleitt ekki á skemmri tíma en 10.000 árum og því eru yngstu steingervingarnir frá nútíma. Þeir elstu eru hins vegar alveg frá upphafsöld (fyrir milljörðum ára síðan). Mörg lífsform hafa fundist sem steingervingar, plöntur, dýr og jafnvel örverur.

## Steingervingar á Íslandi og fundarstaðir þeirra

Elstu steingervingar sem hafa fundist á Íslandi eru frá míósen, um 15 milljón ára. Það eru plöntuleifar og eru fundarstaðir m.a. yst á Vestfjarðakjálkanum, í Þórishlíðarfjalli í Selárdal, Svalvogum við Dýrafjörð, Botni í Súgandafirði og Breiðhillu utan við Bolungarvík. Í Mókollsdal í Strandasýslu hafa auk plöntuleifa fundist steingerðar leifar skordýra sem talin eru 8–9 milljón ára gömul. Í jarðlögum á Tjörnesi má sjá mót tertíer og kvarter í jarðlagastafla og þar er mikið um steingervinga sjávardýra, aðallega skeljar og kuðunga, en einnig selabein. Þessi jarðlög settust til á sjávarbotni, hörðnuðu síðan og risu úr sæ. Fossvogslögin eru jarðlög frá síðjökultíma sem hafa harðnað vegna þess að þau eru rík af gjósku.

## Heimild

* Náttúrufræðistofnun Íslands, steingervingar Geymt 15 febrúar 2012 í Wayback Machine
* „Hver var fyrsta plantan á Íslandi?“. *Vísindavefurinn*.
* „Steingervingar í íslenskum jarðlögum“; grein í Tímanum 1975

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kjálki (bein)

Neðri-kjálki manns
**Kjálki** er bein í höfuði hryggdýra. Hann er aðallega notaður til þess að vinna úr fæðu.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tígrisdýr

| Tígrisdýr Tímabil steingervinga: Snemma á pleistósen – nútíma |
| --- |
|  Bengaltígur (*P. tigris tigris*) í Ranthambhore-þjóðgarðinum á Indlandi. |
| Ástand stofns |
|  Í útrýmingarhættu
(IUCN) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Rándýr (*Carnivora*)  |
| Ætt: | Kattardýr (*Felidae*)  |
| Ættkvísl: | Stórkettir (*Panthera*)  |
| Tegund: | P. tigris  |

 |
| Tvínefni |
| Panthera tigris (Linnaeus, 1758) |
|  Söguleg útbreiðsla tígrisdýra um 1850 (ljósgult) og 2006 (grænt) |
| Undirtegundir |
|
Bengaltígur (*P. t. tigris*)
Indókínatígur (*P. t. corbetti*)
Malasíutígur (*P. t. jacksoni*)
Súmötrutígur (*P. t. sumatrae*)
Síberíutígur (*P. t. altaica*)
Kínatígur (*P. t. amoyensis*)
†Kaspíahafstígur (*P. t. virgata*)
†Balítígur (*P. t. balica*)
†Jövutígur (*P. t. sondaica*) |
| Samheiti |
| Felis tigris Linnaeus, 1758
Tigris striatus Severtzov, 1858
Tigris regalis Gray, 1867 |

Tígrisdýr
**Tígrisdýr** eða **tígur** (fræðiheiti: *Panthera tigris*) er stærsta tegundin af fjórum innan ættkvíslar stórkatta (*panthera*). Hinar þrjár tegundirnar eru hlébarði, ljón og jagúar. Tígrisdýr geta orðið 3,3 metrar á lengd og vegið allt að 306 kílóum. Það er þriðja stærsta landrándýrið (á eftir ísbirni og skógarbirni). Það er með einkennandi svartar rendur á rauðgulum feldi. Það er með einstaklega sterkar og langar vígtennur sem geta orðið allt að 9 cm að lengd. Þau geta orðið allt að 26 ára gömul.

Tígrisdýr voru áður algeng um alla Asíu en hefur fækkað mjög svo nú ná búsvæði þeirra aðeins yfir 7% af sögulegu útbreiðslusvæði. Þær sex deilitegundir sem eftir eru eru skilgreindar í útrýmingarhættu af IUCN. Talið er að milli 3.062 og 3.948 dýr séu enn til í náttúrunni en voru um 100.000 við upphaf 20. aldar. Stofnarnir hafa lifað af á litlum einangruðum svæðum. Helstu ástæður fækkunar tígrisdýra eru búsvæðaeyðing, tvístrun búsvæða og veiðiþjófnaður.

## Fræg tígrisdýr

* *Ming*, sem árið 2003 átti heima á sjöttu hæð í fjölbýlishúsi í Harlem í New York, var fluttur til Ohio eftir að hann beit húsbónda sinn í lærið.
* *Champawat mannætan* var tígrislæða, sem drap 438 manneskjur í Nepal og Kumaon á árunum 1903 – 1911.

## Heimildir
# Rauðíkorni

| Rauðíkorni |
| --- |
|   |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Sciuridae  |
| Ættkvísl: | *Sciurus*  |
| Undirættkvísl: | *Sciurus*  |
| Tegund: | S. vulgaris  |

 |
| Tvínefni |
| Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758 |
|  Útbreiðslusvæði rauðíkorna |

**Rauðíkorni** (fræðiheiti *Sciurus vulgaris*) er íkornategund sem algeng er í Evrópu.
Rauðíkorni er um 23 sm á lengd án skotts en heildarlengd er um 45 sm. Rauðíkorni leggst ekki í dvala á veturna, en hefur hægt um sig og borðar miklu minna en á sumrin. Rauðíkorni hefur hopað mjög á Bretlandseyjum fyrir innfluttri íkornategund, gráíkorna (*Sciurus carolinensis*).

## Heimildir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynbundin tvíbreytni

Steggur (fremri) og kolla andartegundar sem nefnd er einu nafni stokkönd.
**Kynbundin tvíbreytni**, **tvíbreytni** eða **tvímyndun**, er það þegar gagnstæð kyn sömu tegundar eru frábrugðin að stærð, útliti eða atferli. Gott dæmi um sýnilega tvíbreytni tegundar er stokköndin þar sem fjaðraskrúð steggsins er frábrugðið fjaðraskrúði kollunnar. Tvíbreytni getur lýst sér sem útlitsmunur, augljós stærðarmunur, eða munur á stærð og gerð ákveðinna líkamshluta, eins og spena eða horna hjá spendýrum. Kynbundin tvíbreytni birtist líka í mun á atferli og getur tengst kynvali og náttúruvali.

Andstæða tvíbreytni er „óbreytni“ þar sem svipmót einstaklinga sömu tegundar er það sama, og kynin eru óaðgreinanleg.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynval

**Kynval** (einnig **kynbundið val** og **kynjað val**) er tegund af náttúruvali sem veldur breytileika innan tegundar út af samkeppni milli meðlima af sömu tegund.

## Tengt efni

* Kynbundin tvíbreytni
* Páfugl

## Heimildir
# Útfjólublátt ljós

Fugl birtist þegar Visa greiðslukorti er ljómað með útfjólubláu ljósi.
**Útfjólublátt ljós** er rafsegulgeislun með styttri bylgjulengd en sýnilegt ljós. Útfjólublá geislun getur skaðað kollagen og því flýtt fyrir öldrun húðar. Útfjólublátt ljós er notað fyrir dauðhreinsun vinnusvæða og verkfæra en er einnig notað í matvælavinnslu til að fjarlægja óæskilegar örverur.

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Veiðihár

**Veiðihár** (**kampar**, **granahár**, **mjálmur** eða **kjafthár**) eru löng og stinn hár á snjáldri ýmissa dýra, t.d. katta, ljóna og refa. Veiðihár eru skynfæri, en þau nema vel hreyfingu í grasi til dæmis, sem kemur sér vel þegar veitt er í myrkri.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Botnristill

| Botnristill |
| --- |
| Teikning af ristli (botnristill í rauðu) |
| Nánari upplýsingar |
| Auðkenni |
| Latína | *Caecum* |
| MeSH | D002432 |
| TA98 | A05.7.02.001 |
| TA2 | 2970 |
| FMA | 14541 |
| Líffærafræðileg hugtök |

**Botnristill** (fræðiheiti: *Caecum*) er fyrsti hluti digurgirnis. Botnlanginn gengur niður úr botnristlinum, en upp úr honum gengur risristill, fyrsti hluti hins eiginlega ristils.

## Heimildir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sykra

Glúkósi, einliða sykra
**Sykrur** (betur þekktar sem **kolvetni**) eru í efnafræðinni hýdröt kolefnis með almennu formúluna Cn(H2O)m. Þau verða flest til við ljóstillífun plantna og eru jafnframt forðanæring þeirra, svo og annarra lífvera. Sykrur skiptast upp í einliður eða einsykrur, sem eru minnstu sameindirnar, því næst koma tvísykrur, sem eru tvær einsykrur tengdar saman, næst fásykrur sem eru úr tveimur til níu einsykrum og svo að síðustu fjölsykrur sem eru tíu eða fleiri einsykrur, sem mynda stórar sameindir. Matarsykur, eða það sem er kallað sykur (einnig reyrsykur) í daglegu tali, er tvísykra og er samsett úr einsykrunum glúkósa og frúktósa. Fjölsykrur eru gerðar úr stórsameindum af einsykrum. Þær flokkast sem mjölvi og beðmi.

Hægt er að rita flestar sykrur Cn(H2O)m þar sem m og n gildið er þrír eða hærri tala og oftast er sama hlutfall vetnis og súrefnis og í vatni. Einföldustu sykrurnar eru því C3(H2O)3 og eru kallaðar 3C-sykrur og fæst nafnið af kolefnisfjöldanum í sykrunni.

Sakkarósi eða matarsykur, tvísykra
Eins og sést hér til vinstri á myndinni eru hýdroxýlhópar tengdir flestum kolefnunum. Þegar sykrur bindast saman og mynda tví- eða fjölsykrur, losnar hýdroxýlhópur af annarri sykrunni og vetni af hinni og verða þá til laus tengi svo að efnin geta bundist, afgangs verður vatn. Einliða sykrur tengjast eingöngu á þennan hátt og mynda svokölluð 1,4-tengi. Til hliðar er mynd af sakkarósa, sem er tvísykra, og á henni sést hvernig frúktósi og glúkósi hafa bundist saman.

## Heimild

* „Hvað eru sykrur?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Múrmeldýr

| Múrmeldýr |
| --- |
|  Múrmeldýr í Yosemite þjóðgarðinum |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Sciuridae  |
| Undirætt: | Xerinae  |
| Ættflokkur: | Marmotini  |
| Ættkvísl: | Marmota Blumenbach, 1779 |

 |
| Tegundir |
|
15 tegundir, sjá texta |

**Múrmeldýr** eru stórir íkornar af ættkvíslinni Marmota en innan þeirrar ættar eru 15 tegundir. Þær tegundir sem oftast er átt við þegar múrmeldýr eru nefnt eru tegundir sem búa á fjallasvæðum. Norður-ameríska múrmeldýrið (e. groundhog) er einnig stundum kallað múrmeldýr og einnig sléttuhundar sem þó eru ekki af tegundinni Marmota heldur af skyldri tegund Cynomys.

Kvikmynd af múrmeldýri að blístra
Múrmeldýr búa venjulega í holum í jörðinni og leggjast í dvala á veturna. Flest múrmeldýr eru félagslynd og flauta hátt til að hafa samskipti sín á milli og þá einkum til að vara við hættu. Múrmeldýr éta ýmis konar jurtir svo sem grös, ber, fléttur, mosa, rætur og blóm.

## Myndir af nokkrum tegundum múrmeldýra

* *Marmota flaviventris*
* *Marmota broweri*
* *Marmota olympus*
* Skógarmúrmeldýr, (*Marmota monax*)
* *Marmota caligata*
* Alpafjallamúrmeldýr (Marmota marmota)
* *Marmota camtschatica*
* *Marmota caudata*
* *Marmota himalayanus*
* *Marmota baibacina*
* *Marmota sibirica*
* Mynd af *Marmota bobak*

## Tenglar

  *Þessi fuglagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Frændhygli

**Frændhygli** (einnig **frænddrægni** eða **frændahygling**) kallast það að sýna vinum eða fjölskyldumeðlimum hlutdrægni eða hygla þeim vegna fjölskyldutengsla við viðkomandi frekar en út af hæfileikum eða hæfni. Dæmi um *frændhygli* er t.d. það að bjóða ættingja starf þegar aðrir hæfari umsækjendur hafa einnig sótt um.

Árni M. Mathiesen var sakaður um að ganga erinda frændhygli Davíðs Oddssonar árið 2007 þegar hann skipaði Þorstein Davíðsson, son Davíðs í stöðu héraðsdómara, en umsækjendur sem metnir voru hæfari en Þorsteinn gerðu síðar athugasemdir við ráðningu hans.

## Tilvísanir