Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bjór (nagdýr)

| Bjór |
| --- |
|  Bandarískur bjór |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýr (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Bjóraætt (*Castoridae*)  |
| Ættkvísl: | Castor Linnaeus, 1758 |

 |
| Tegundir |
|
Kanadískur bjór (*C. canadensis*) Evrasískur bjór (*C. fiber*) †*C. californicus* |

*Fyrir aðrar merkingar orðsins, sjá aðgreniningarsíðu.*
**Bjórar** (eða **bifrar**) (fræðiheiti: *Castoridae*) er ættkvísl nagdýra (Castor) sem lifir í ám og vötnum og byggir þar stíflur. Skinn bjóranna eru mikið notuð í loðfeldi. Bjórar hafa sundfit á afturfótunum.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Naggrísir

| Naggrís |
| --- |
|   |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Undirættbálkur: | Hystricomorpha  |
| Ætt: | Caviidae  |
| Undirætt: | Caviinae  |
| Ættkvísl: | *Cavia*  |
| Tegund: | C. porcellus  |

 |
| Tvínefni |
| Cavia porcellus (Linnaeus, 1758) |
| Samheiti |
| *Mus porcellus*
*Cavia cobaya*
*Cavia anolaimae*
*Cavia cutleri*
*Cavia leucopyga*
*Cavia longipilis* |

**Naggrísir** (fræðiheiti: *cavia porcellus*) eru spendýr af ættbálki nagdýra.

Þeir eru ættaðir frá Suður-Ameríku, nánar tiltekið löndum í Andesfjöllum eins og Bólivíu, Perú og Ekvador. Þeir hafa verið notaðir til matar, í fórnir í trúarlegum athöfnum, sem tilraunadýr og á seinni árum sem gæludýr. Talið er að þeir hafi átt sögu með manninum allt frá því um 5000 árum fyrir Krist.

14 tegundir eru til af naggrísum en aðeins þrjár þeirra eru hafðar sem gæludýr: *snögghærður*, *rósettur* sem eru með síðari og úfnari feld og *angóru*. Meðallíftími er 4 - 8 ár. Þeir treysta mikið á lyktarskyn og heyrn en sjá ekki eins vel.

## Tenglar

* Jón Már Halldórsson (23. nóvember 2017). „Eru naggrísir ennþá borðaðir í Perú?“. *Vísindavefurinn*. Sótt 17. febrúar 2026.
* Jón Már Halldórsson (7. febrúar 2001). „Hvar voru naggrísir fyrst fundnir og hve langt er síðan?“. *Vísindavefurinn*. Sótt 17. febrúar 2026.
* Jón Már Halldórsson (30. desember 2005). „Hverjar eru allar tegundir naggrísa?“. *Vísindavefurinn*. Sótt 17. febrúar 2026.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hamstur

| Hamstur |
| --- |
|  **Mesocricetus auratus** |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýr (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | (*Cricetidae*)  |
| Undirætt: | **Cricetinae**  |

 |

**Hamstrar** tilheyra *Cricetidae*, stórri ætt nagdýra. Þeir eru af undirætt hamstra (*Cricetinae*) sem telur um 25 tegundir í 6-7 ættkvíslum. Það eru til hamstrar af ýmsum stærðum, loðhamstrar, dverghamstrar og gullhamstrar. Hamstrar lifa yfirlett í 3-4 ár en Roborovski-hamsturinn er langlífastur þessara tegunda. Algengustu tegundirnar sem haldnar eru sem gæludýr eru dverghamstrar og gullhamstrar. Kjörlendi ýmissa hamstrategunda er þurrlendi, jafnvel eyðimerkur. Hamstrar lifa villtir í Evrópu og Asíu, oft við ár þar sem þeir grafa sér göng. Þeir sofa á daginn en eru virkir í rökkri og að nóttu. Þeir eru nærsýnir og litblindir. Karldýrin verða 70-140 grömm og kvendýrin 95-150 grömm. Ungar í einu goti eru frá 4-12.

Hamstrar eru algeng gæludýr um allan heim. Algengustu sjúkdómar hamstra eru augnsýkingar, maurar og lýs, kvef og lungnasýkingar. Hamstrar éta nýtt gras, hey, hnetur og fræ, hrátt grænmeti og ávexti. Þeir þurfa að hafa fóður allan sólarhringinn og ferskt vatn.

* Gullhamstur
*
* Grár dverghamstur

## Ættkvíslir

### Ættkvísl Allocricetulus

* A. curtatus —
* A. eversmanni —

### Ættkvísl Cansumys

* C. canus -

### Ættkvísl Cricetulus

* C. alticola —
* C. barabensis — Kínadverghamstur
* C. griseus —
* C. kamensis —
* C. longicaudatus —
* C. migratorius —
* C. obscurus —
* C. pseudogriseus —
* C. sokolovi —

### Ættkvísl Cricetus

* C. cricetus - Hamstur

### Ættkvísl Mesocricetus - Gullhamstrar

* M. auratus - Gullhamstur
* M. brandti -
* M. newtoni -
* M. raddei -

### Ættkvísl Phodopus- Dverghamstrar

* P. campbelli
* P. roborovskii - Eyðimerkurhamstur
* P. sungorus

### Ættkvísl Tscherskia

* T. triton

## Tenglar

  *Þessi fuglagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hérar

| Hérar |
| --- |
|  Höfðagráhéri (*Lepus saxatilis*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Héradýr (*Lagomorpha*)  |
| Ætt: | Héraætt (*Leporidae*)  |
| Ættkvísl: | Lepus Linnaeus, 1758 |

 |
| Einkennistegund |
| Snæhéri (*Lepus timidus*) Linnaeus, 1758 |
| Tegundir |
|
Sjá grein |

**Hérar** eru spendýr af ættkvíslinni *Lepus* og af héraætt; sömu ætt og kanínur. Búsvæði héra er í Afríku, Evrópu, Norður-Ameríku og japanska eyjaklasanum. Ólíkt mörgum nagdýrum grafa þeir sig ekki niður og fæða ekki afkvæmin í holum og ólíkt kanínum eru þeir ekki haldnir sem húsdýr. Hraðskreiðustu hérar geta náð 80 km hraða á styttri vegalengdum.

Hérar eru víða veiddir til matar og þykja herramannsmatur víða um heim. Þrátt fyrir nafnið er múshéri hvorki af sömu ættkvísl né ætt og hérar, heldur af sama ættbálki.

## Tegundir

Mynd af asnahéra.
Evrópskur héri/brúnhéri (*Lepus europaeus*).
Höfðagráhéri.
Granadahéri.
Alaskahéri.
Japanshéri.
Til eru 32 skráðar tegundir héra:

*Subgenus Macrotolagus*

* Antilópuhéri, Lepus alleni

Subgenus Poecilolagus

* Snjóþrúguhéri, Lepus americanus

*Subgenus Lepus*

* Pólhéri, Lepus arcticus
* Alaskahéri, Lepus othus
* Snæhéri, Lepus timidus

*Subgenus Proeulagus*

* Asnahéri, Lepus californicus
* Mexíkóhéri, Lepus callotis
* Höfðagráhéri, Lepus capensis
* Tehuantepec-héri, Lepus flavigularis
* Espiritu Santo-héri, Lepus insularis
* Runnahéri, Lepus saxatilis
* Eyðimerkurhéri, Lepus tibetanus
* Tolaihéri, Lepus tolai

*Subgenus Eulagos*

* Kantabríuhéri , Lepus castroviejoi
* Júnnanhéri, Lepus comus
* Kóreuhéri, Lepus coreanus
* Korsíkuhéri, Lepus corsicanus
* Evrópuhéri eða brúnhéri, Lepus europaeus (einnig gráhéri)
* Granadahéri, Lepus granatensis
* Mansjúríuhéri, Lepus mandschuricus
* Ullarhéri, Lepus oiostolus
* Eþíópíuhálendishéri, Lepus starcki
* Sléttuhéri, Lepus townsendii

*Subgenus Sabanalagus*

* Eþíópíuhéri, Lepus fagani
* Savannahéri, Lepus microtis

*Subgenus Indolagus*

* Hainanhéri, Lepus hainanus
* Indlandshéri Lepus nigricollis
* Búrmahéri, Lepus peguensis

*Subgenus Sinolagus*

* Kínahéri, Lepus sinensis

*Subgenus Tarimolagus*

* Yarkand-héri, Lepus yarkandensis

*Óflokkað*

* Japanshéri, Lepus brachyurus
* Abyssiníuhéri, Lepus habessinicus

## Tilvísanir
# Kanínur

| Kanína |
| --- |
|  *Sylvilagus audubonii* |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýr (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Héradýr (*Lagomorpha*)  |
| Ætt: | Héraætt (*Leporidae*)  |

 |
| Ættkvíslir |
| *Pentalagus*
*Bunolagus*
*Nesolagus*
*Romerolagus*
*Brachylagus*
*Sylvilagus*
*Oryctolagus*
*Poelagus* |

**Kanínur** eru spendýr af héraætt. Ekki má þó rugla kanínum við héra.

Kanínur eru jurtaætur með fjórar framtennur, ólíkt öðrum nagdýrum sem eru aðeins með tvær. Tennur nagdýra vaxa um leið og þær eyðast vegna þess að þær eru rótopnar. Meðalaldur þeirra er fimm til þrettán ár og kallast kvendýrið *kæna* og karldýrið *kani*.
Kanínur verða kynþroska fjögurra til sex mánaða og er meðganga þeirra um það bil þrjátíu dagar. Ungafjöldinn getur verið mismunandi eða tveir til tólf ungar og geta kanínur æxlast strax eftir got og getur stofn þeirra því margfaldast við góð skilyrði.

Kanínur eru víða ræktaðar sem húsdýr.

## Kanínur á Íslandi

Kanínur eru orðnar hluti af dýralífi Íslands en þær finnast villtar víða á landinu. Þar má helst nefna Öskjuhlíð, Elliðaárdal, Heiðmörk, Kjarnaskóg, Vestmannaeyjar og hraunin i Hafnarfirði og Garðabæ. Ekki eru allir sáttir við villtar kanínur í náttúrunni. Ástæðan er helst sú að þær eiga það til að éta blóm og annan gróður, hafa slæm áhrif á fuglalíf en margar fuglategundir eru mjög viðkvæmar fyrir minnsta raski.

Kanínur hafa þó lifað villtar í íslenskri náttúru af og til síðan eldi hófst hér landi. Í *Morgunblaðinu* 1942 segir t.d. að:

*Villtar kanínur hafa hafist við nú í nokkur ár í skógarkjarrinu í Saurbæjarhlíð á Hvalfjarðarströnd. Bóndinn á Litla-Sandi ól upp kanínur heima við bæ fyrir einum 10 árum síðan, en nokkrar þeirra sluppu frá honum. Hafa kanínurnar síðan tímgast þar í nágrenninu, og jafnvel heyrst að þeirra hafi orðið vart inni í Botnsdal, hvort sem þær eru frá Litla-Sands-stofninum, ellegar þær hafa sloppið úr eldi frá öðrum bæjum*.
## Tilvísanir
# Lárasía

Lárasía og Gondvana
**Lárasía** var risameginland sem varð til þegar Pangea klofnaði í norður- og suðurhluta seint á Tríastímabilinu fyrir 200 til 180 milljón árum. Suðurhlutinn varð Gondvana.

Nafnið er dregið af Lárentía sem er heiti á norðurameríska meginlandskjarnanum, og Evrasía. Flest af þeim meginlöndum sem nú eru á norðurhveli jarðar voru hlutar Lárasíu.

Lárasía fór að gliðna á Kambríumtímabilinu og meginlöndin Lárentía, Baltíka, Síbería, Kasakstanía, Norður-Kína og Austur-Kína mynduðust.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gæludýr

Kettir og hundar eru tvö vinsælustu gæludýrirn.
**Gæludýr** er heimilisdýr sem haldið er fólki til félagsskapar og ánægju, öfugt við búfjárrækt, tilraunadýr, vinnudýr eða keppnisdýr, sem alin eru í hagnaðarskyni. Vinsælustu gæludýrin eru þau sem þekkt eru fyrir aðlaðandi útlit, hollustu eða fjörugan persónuleika sinn. Ættbók er einnig oft mikilvægur þáttur hjá fólki við val á gæludýri og tryggir að um hreinræktað afbrigði sé að ræða.

Helstu og vinsælustu gæludýrin eru til dæmis hundar, kettir, skrautfiskar, ýmsir fuglar eins og páfagaukar og finkur, einnig nagdýr eins og mýs, hamstrar, naggrísir og fleiri. Einnig þekkist að skriðdýr séu haldin sem gæludýr, meðal annars ýmiss konar snákar, skjaldbökur og eðlur.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Svartrotta

| Svartrotta |
| --- |
|  Svartrotta |
| Ástand stofns |
|
Öruggt |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríkið (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Músaætt (*Muridae*)  |
| Ættkvísl: | Rottur (*Rattus*)  |
| Tegund: | **Svartrotta** (*Rattus rattus*)  |

 |
| Tvínefni |
| Rattus rattus (Linnaeus, 1758) |
|  Heimkynni svartrottunnar |

**Svartrotta** (fræðiheiti: *Rattus rattus*) er tegund rottna með langt skott sem á uppruna sinn í hitabelti Asíu og dreyfðist til Austurlanda nær á tímum Rómverja og til Evrópu á 16. öld og þaðan með Evrópubúum um allan heim.
# Brúnrotta

| Brúnrotta |
| --- |
|   |
| Ástand stofns |
|  Ekki í útrýmingarhættu
(IUCN) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Músaætt (*Muridae*)  |
| Undirætt: | *Murinae*  |
| Ættkvísl: | Rottur (*Rattus*)  |
| Tegund: | Brúnrotta  |

 |
| Tvínefni |
| Rattus norvegicus (Berkenhout, 1769) |
|  Heimkynni brúnrottna |

**Brúnrotta** (fræðiheiti: *Rattus norvegicus*) er meðalstórt nagdýr. Brúnrotta er í kringum 24-30 cm löng og halinn 18-20 cm. Brúnrottur geta verið mismunandi að lit, einkum á bakið, þær geta verið gulgráar, mógráar, mórauðar eða rauðgráar að ofan og á síðum en að neðan eru þær yfirleitt ljósgráar. Aðalmunurinn á brúnrottunni og svartrottunni er að augu og eyru brúnrottunnar eru minni, skottið er ljóst að neðan og einnig er það hlutfallslega styttra. Brúnrottur eru algengar í þéttbýli og fólk getur rekist á þær í kjöllurum, holræsum, geymslum, hafnargörðum og á öskuhaugum.

Brúnrottur eru ekki með góða sjón og forðast dagsljósið, hins vegar eru þær harðgerar og þola vel kulda og geta jafnvel lifað af langa frostavetur.

## Þyngd

Kvendýrið verður 110-240 gr og karldýrið 220-380 gr. Fullorðnar rottur þurfa að éta um 10% af líkamsþyngd sinni á dag ef miðað er við þurrt korn og sé fæða þeirra öll þurrmeti þurfa þær að drekka um 25 ml af vatni á dag.

## Fæða

Brúnrottur eru alætur en sækja mjög mikið í kornmeti. Þær eiga til að éta mikið af eggjum og ungum og leggja sig einnig mikið eftir hræjum. Ef rotta sér fæðu sem hún hefur aldrei kynnst áður er hún mjög varkár.

## Heimkynni

Talið er að brúnrottan eigi uppruna sinn í Austur-Asíu fyrir um 54 milljónum ára og hafi þá aðallega verið skógardýr en síðan breiddist brúnrottur út um Evrópu og Ameríku og eiga í dag heimkynni í öllum heimsálfum fyrir utan Suðurskautslandið.

## Mökun

Brúnrottur búa margar saman og í hverjum hóp er ráðandi karldýr sem fær forgang að fæðu, vatni og svefnstöðum og ver kvendýrin fyrir hinum karldýrunum. Kvenrottur verða frjóar aðeins 8-12 vikna gamlar og meðgöngutími er á milli 21 og 23 dagar. Rottur geta fjölgað sér allt árið ef aðstæður eru góðar og nóg til af mat.

## Tenglar

* „Íslensku landspendýrin“. *Námsgagnastofnun*. Sótt 25.4.2026.
* „Rattus norvegicus“. *Global Invasive Species Database*. 13.4.2011.
* „History of the Norway Rat (Rattus norvegicus)“. *Annes's rat page*. Sótt 25.4.2026.
# Súna

|  |
| --- |
| **SúnurFlokkun og tenglar* |
| **MeSH** | D015047 |

**Súnur** eða **mannsmitanlegir dýrasjúkdómar** (þ.e. *dýrasjúkdómur sem leggst á menn* fyrir árið 2006) kallast smitsjúkdómar (dýrasjúkdómar) sem geta borist milli dýra og manna.

## Tenglar

* „Hvað er miltisbrandur?“. *Vísindavefurinn*.

## Heimildir
# Ágeng tegund

**Ágeng tegund** er plöntu- eða dýrategund sem flutt hefur verið í ný heimkynni til ræktunar eða annarra nota en hefur breiðst út og valdið tjóni á villtri náttúru eða ræktarlandi. Slík útbreiðsla er talin ógn við líffræðilega fjölbreytni.

Nokkrar tegundir sem taldar hafa verið ágengar á Íslandi af Náttúrufræðistofnun Íslands:

* Skógarkerfill
* Alaskalúpína
* Bjarnarkló (Tröllahvönn)

## Heimildir

* Ágengar framandi lífverur (Umhverfisstofnun)
* Ágengar plöntur (Náttúrufræðistofnun Íslands)

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Höfuðkúpa

Bein höfuðkúpunnar
Bein höfuðkúpunnar
**Höfuðkúpan** (**hauskúpa** eða **haus(s)kella**) (latína: *cranium* af gríska: orðinu *κρανιον*) er þyrping beina efst á hryggsúlunni, sem hefur að geyma heilann, augun og efsta hluta mænunnar. Hauskúpa manns er úr 22 beinum af ýmsum stærðum og gerðum, auk tungubeins, tanna og þriggja beina í miðeyra hvoru megin. Hlutar höfuðkúpurnar eru tengdir saman með (tenntum) beinsaumum.

Höfuðkúpunni er skipt í tvennt: kúpubein, sem umlykja heilann og andlitsbein.

Yfirlit yfir bein höfuðkúpunnar sem eru á myndunum til hliðar:

| Latneskt heiti beins | Íslenskt heiti beins | Stutt lýsing | Hlutverk | Flokkur |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Maxilla* | Efri kjálki |  |  | A |
| *Mandibula* | Neðri kjálki |  |  | A |
| *Os frontale* | Ennisbein | Nokkuð stórt sveigt bein |  | K |
| *Os sphenoidale* | Fleygbein |  | Myndar hluta kúpubotns og augntófta | K |
| *Os temporale* | Gagnaugabein |  | Mynda botn og hliðarveggi höfuðkúpunnar | K |
| *Os lacrimale* | Tárabein |  |  | A |
| *Os nasalis inferior* | Neðsta nefaða |  |  | A |
| *Os nasale* | Nefbein | Þríhyrnd, lítil |  | A |
| *Os occipitale* | Hnakkabein |  | Myndar afturvegg og afturbotn höfuðkúpunnar, einnig myndar það lið með banakringlu og margir hálsvöðvar eiga festu á því | K |
| *Os parietale* | Hvirfilbein | Sveigð flöt bein, staðsett aftan við ennisbeinið og mætast í miðlínu | Myndar meginhluta þaks og veggja höfuðkúpunnar | K |
| *Os zygomaicum* | Kinnbein | Bogin, óregluleg | Mynda veggi og botn augntófta | A |
| *Vomer* | Plógbein | trapísulaga | Myndar neðri afturhluta nasaskilveggjar | A |

|  |
| --- |
| *A merkir að bein flokkast sem andlitsbein, en K merkir að beinið flokkast sem kúpubein.*
Yfirlit yfir sauma höfuðkúpunnar sem eru á myndunum til hliðar: |

| Latneskt heiti saums | Íslenskt heiti saums | Stutt lýsing | Hlutverk |
| --- | --- | --- | --- |
| *Sutura coronalis* | Krónusaumur |  | tengir hvirfilbeinin |
| *Sutura squamosa* | Skeljarsaumur |  | Tengir hvirfilbein og gagnaugabein |
| *Sutura lamboidae* | Hnakkasaumur |  | liður á milli hvirfilbeina og hnakkabeins - *Vantar á mynd* |
# Meitill

Meitill
Vinna með meitli og hamri
**Meitill** er handverkfæri með beittri egg á öðrum enda. Meitill er notaður til að skera út og skera sundur hart efni eins og við, stein eða málm. Handfang og blað á sumum gerðum af meitlum eru gerð úr málmi eða við með beittum enda.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*