Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Emeritus

**Emeritus** er latneskt orð sem notað er um þann einstakling sem lokið hefur störfum. Algengt er að prófessorar við háskóla beri titilinn **prófessor emeritus** (eða **prófessor emerita** fyrir konur) eftir að þeir láta af störfum sökum aldurs.

## Tilvísun

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Flóðsvín

| Flóðsvín |
| --- |
|   |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Undirættbálkur: | Hystricomorpha  |
| Ætt: | Caviidae  |
| Undirætt: | Hydrochoerinae  |
| Ættkvísl: | *Hydrochoerus*  |
| Tegund: | H. hydrochaeris  |

 |
| Tvínefni |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |

**Flóðsvín** er stærsta nagdýr í heimi. Það er í ætt við naggrísi. Flóðsvínið á heimkynni í Suður-Ameríku þar sem það leitar í grassléttur og vötn. Það er mjög félagslynt og finnst í hópum sem telja 100 dýr, þó 10-20 dýra hópar séu algengari. Dýrið er veitt vegna kjöts og skinna, úr húð dýrsins fæst feiti sem er notuð í snyrtivörur.

## Tenglar

* Jón Már Halldórsson (12. maí 2005). „Hvað getið þið sagt mér um flóðsvín?“. *Vísindavefurinn*. Sótt 12. janúar 2026.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Húsamús

| Húsamús |
| --- |
|   |
| Ástand stofns |
| Ástand stofns: Ekki í útrýmingarhættu |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | Músaætt (*Muridae*)  |
| Undirætt: | Murinae  |
| Ættkvísl: | *Mus*  |
| Tegund: | M. musculus  |

 |
| Tvínefni |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |

**Húsamús** (fræðiheiti: *Mus musculus*) er nagdýr af músaætt. Húsamúsin er álitin algengasta spendýr jarðarinnar á eftir manninum. Húsamýs lifa nær alltaf í sambýli við manninn. Húsamýs eru ljósbrúnar til grásvartar á lit og með ljósan kvið. Eyrun eru kringlótt og lítil. Húsamýs eru yfirleitt 15-19 cm á lengd og þar af er helmingurinn skottið.

Húsamús (*Mus musculus*).
Hak í efri tönnum er góð leið til þess að bera kennsl á tegundina.
## Tenglar

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Krítartímabilið

Steingervingar frá krítartímabilinu
**Krítartímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem nær frá lokum júratímabilsins fyrir um 146 milljónum ára til upphafs tertíertímabilsins fyrir 65,5 milljónum ára. Í lok krítartímabilsins lauk einnig miðlífsöld og nýlífsöld tók við.

Eins og með flest jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi krítartímabilsins vel skilgreind en raunaldur er ónákvæmur sem svarar nokkrum milljónum ára. Enginn meiriháttar fjöldaútdauði eða þróunarblossi lífvera skilur krít frá júra. Hinsvegar marka skilin á milli krítar og tertíertímabilsins einn mesta fjöldaútdauða jarðsögunnar, en þar finnst jarðlag, mjög ríkt af frumefninu iridín sem er talið vera tengt Chicxulub-loftsteinagígnum í Yucatan og Mexíkóflóa. Iridínlagið hefur verið aldursgreint sem 65,5 milljón ára gamalt. Árekstur loftsteins við Jörðina á þessum tíma er því almennt talin vera orsökin fyrir fjöldaútdauðanum á mörkum krítar og tertíer og hafa þessi skil í jarðsögunni verið ítarlega rannsökuð.

Nafngiftin „krít“ kemur frá yfirgripsmiklum krítarlögum (kalsíumkarbónatlög úr skeljum hryggleysingja í sjó) á Bretlandi og á aðliggjandi meginlandi Evrópu.

## Fornlandafræði krítartímabilsins

Á krítartímabilinu brotnaði risameginlandið Pangea endanlega upp í þau meginlönd sem nú umlykja Jörðina, þrátt fyrir að þá hafi lega þeirra verið talsvert frábrugðin legu þeirra í dag. Þegar Atlantshafið breikkaði og Suður-Ameríku rak í vestur, brotnaði Gondwana upp þegar Suðurskautslandið og Ástralía skildust frá Afríku (Indland og Madagaskar mynduðu þó ennþá eina heild). Þessi mikla höggun lands myndaði mikla fjallgarða neðansjávar sem leiddi til hækkaðrar sjávarstöðu á allri Jörðinni. Norðan við Afríku hélt Tethys-hafið áfram að minnka. Innan meginlandanna óx víðfeðmt en grunnt haf yfir miðja Norður Ameríku en tók síðar að dragast saman og skildi eftir sig þykk sjávarsetlög á milli kolalaga.

Aðrar mikilvægar opnur í jarðlög frá krítartímabilinu, finnast í Evrópu og Kína. Á því svæði þar sem nú er Indland, hlóðust upp mikil basalthraunlög, Deccan-flæðibasaltið. Hraunlögin mynduðust á síðkrít og snemma á paleósen. Loftslag á krítartímabilinu var hlýtt og engan varanlegan ís var að finna á pólsvæðunum.

## Tengt efni

* Jarðsöguleg tímabil

## Tenglar

* Eygló Ólafsdóttir, Krítartímabilið og Krítarhafið í Evrópu (nemendaritgerð) Geymt 9 júlí 2022 í Wayback Machine
# Paleósentímabilið

Helstu tegundir trjáa á paleósentímabilinu: barrtré og pálmatré
**Paleósentímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem hófst fyrir 65,5±0,3 milljónum ára og lauk fyrir 55,8±0,2 milljónum ára. Þetta er fyrsti hluti paleógentímabilsins á nýlífsöld. Það markast af fjöldaútdauðanum við lok krítartímabilsins sem markaði endalok risaeðlanna. Tímabilið einkennist því af nýju dýralífi áður en nútímaættbálkar spendýra komu fram á sjónarsviðið á eósentímabilinu.
# Eósentímabilið

*Arsinotheria* var ættkvísl spendýra sem var uppi á eósentímabilinu.
**Eósentímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem nær frá því fyrir 55,8 ± 0,2 milljón árum þar til fyrir 33,9 ± 0,1 milljón árum síðan. Það er annar hluti paleógentímabilsins sem aftur er hluti af nýlífsöld. Sjávarstaða var lág. Spendýrin blómstruðu og ýmsir smávaxnir forverar margra nútímategunda komu fram svo sem kattardýr, hestar og fílar. Upphaf tímabilsins er miðað við þessi nútímaspendýr en lok þess miðast við umskiptin miklu þegar miklar breytingar urðu á dýralífi í Evrópu, hugsanlega vegna nokkurra loftsteina sem lentu í Síberíu og þar sem nú er Chesapeake-flói í Norður-Ameríku.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Míósen

**Míósen** er jarðsögutímabil sem nær frá um 23,03 til 5,332 milljónum ára. Talið er að Ísland hafi orðið til sem eyja í upphafi míósentímabilsins.

  *Þessi jarðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Plíósen

Áhrif Panamaeiðisins á dýralíf í Ameríku: Grænu dýrin eru norðuramerískar tegundir upprunnar í Suður-Ameríku og bláu dýrin eru suðuramerískar tegundir upprunnar í Norður-Ameríku.
**Plíósen** er tímabil í jarðsögunni fyrir 2,588-5,322 milljón árum og var það síðasta af fimm tímabilum tertíertímabilsins. Á plíósen hélt Alpafelling áfram að þróast. Jarðlög eru einkum storkubergs- og ferskvatnsmyndanir sem eru til marks um lækkandi sjávarstöðu. Landbrú myndaðist milli Suður- og Norður-Ameríku. Spendýr þróuðust og urðu ríkjandi. Apar sem líkjast mönnum komu fram.

Jarðlög frá plíósen finnast allvíða á Íslandi. Tjörneslögin eru þekktust þeirra. Dæmi um fjöll frá plíósen eru Akrafjall og Skarðsheiði. Loftslag fór kólnandi á síðari hluta plíósen enda var þá ísöldin (pleistósen) á næsta leiti.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Pleistósentímabilið

Myndskreyting sem á að sýna dýralíf á Norður-Spáni seint á pleistósentímabilinu.
**Pleistósentímabilið** er jarðsögulegt tímabil sem hófst fyrir 2.588.000 árum og lauk fyrir 11.590 árum við lok kuldaskeiðsins yngra-drýas. Þetta tímabil markast af reglubundnum jökulskeiðum og hlýskeiðum á milli þeirra.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nútími (jarðfræði)

Línurit sem sýnir hækkun sjávarborðs eftir lok síðustu ísaldar fyrir 11-6.000 árum.
**Nútíminn,** í jarðfræðilegu samhengi, eða **hólósentímabilið** er jarðfræðilegt tímabil er nær frá nútímanum aftur um 10.000 geislakolsár. Tímabilið er tengt við svokallað MIS 1, en það er hlýskeið þeirrar ísaldar sem við lifum á.

Siðmenning manna varð öll til á hólósen. Tímabilið hófst að afloknu snörpu kuldaskeiði sem nefnist yngra-drýas (yngra holtasóleyjarstig) og markaði endalok pleistósentímabilsins. Aldursákvarðanir sýna fram á að yngra-drýas lauk fyrir um 9.600 árum f.o.t. (11.550 almanaksárum fyrir nútíma). Ummerki yngra-drýas eru eingöngu skýr á norðurhveli jarðar. Samkvæmt loftlagsgögnum úr GRIP-ískjarnanum úr Grænlandsjökli hefst hólósentímabilið á 1623,6 m dýpi í kjarnanum fyrir 11.500 ískjarnaárum.

Hólósen hefst þegar hinir stóru jöklar pleistósentímabilsins taka að hopa og hverfa. Hólósen er fjórða og síðasta tímabil neógentímaskeiðsins. Nafnið er komið frá grísku orðunum ὅλος *holos* „algjörlega“ og καινός *kainos* „nýtt“.

## Heimildir
# Ferfætlingar

| Ferfætlingar Tímabil steingervinga: Síðdevontímabilið - Nútími |
| --- |
|  Eldsalamandra (*Salamandra salamandra*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Yfirflokkur: | **Ferfætlingar** (*Tetrapoda*) Broili, 1913 |

 |
| Undirfylkingar |
| * Froskdýr (*Amphibia*)
* Líknarbelgsdýr (*Amniota*)
 |

**Ferfætlingar** (fræðiheiti: *Tetrapoda*) er yfirflokkur hryggdýra með fjóra fætur eða aðra álíka útlimi. Froskdýr, skriðdýr, risaeðlur, fuglar, og spendýr teljast öll til ferfætlinga, jafnvel slöngur teljast til flokksins sökum uppruna. Allir ferfætlingar eru komnir af holduggum (*Sarcopterygii*) sem skriðu á land á devontímabilinu.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Héradýr

| Héradýr |
| --- |
|  *Lepus americanus*
 *Ochotona macrotis* |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertabrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | **Lagomorpha** Brandt, 1855 |

 |
|  Útbreiðsla héradýra |
| Ættir |
| * Leporidae
* Ochotonidae
* †Prolagidae?
 |

Pólhéri (Lepus arcticus)
**Héradýr** eða **Hérungar** (fræðiheiti: *Lagomorpha*) er ættbálkur Euarchontoglires. Á meðal þeirra eru ættir héra og múshéra.

## Tenglar

  *Þessi spendýrsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fjölkvæni

**Fjölkvæni** er hugtak í félagsmannfræði um það þegar karlmaður á fleiri en eina konu samtímis, þegar kona á fleiri en einn karl samtímis er það kallað fjölveri.

Fjölkvæni hefur viðgengist í ýmsum menningarsamfélögum um tíðina, meðal annars hjá Hebreum og Kínverjum til forna og þekktist einnig hjá Forngrikkjum. Það hefur einnig lengi þekkst meðal þjóðbálka í Afríku og Pólýnesíu. Jola-fólkið sem býr á Casamance-landsvæðinu í Senegal stundar fjölkvæni að einhverju marki. Sumar kristnar kirkjudeildir heimila fjölkvæni en flestar banna það.

Algengur misskilningur á Íslandi og annnarsstaðar er að mormónar - Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu - leyfi fjölkvæni. Það tíðkaðist milli 1852 og 1890 þegar það var afnumið af kirkjunni. Þó eru klofningshópar úr Mormónakirkjunni sem stunda fjölkvæni á laun.

Fjölkvæni er bannað á Íslandi.

## Neðanmálsgreinar