Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nagdýr

| Nagdýr |
| --- |
|  Myndir af ýmsum nagdýrum: flóðsvíni, stökkhéra, íkorna, bifri, og húsamús. |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |

 |
| Undirættbálkar |
| * *Sciuromorpha*
* *Sciuravida*
* *Myomorpha*
* *Hystricognatha*
* *Anomaluromorpha*
 |

**Nagdýr** eru fjölskipaðasti ættbálkur spendýra með um 2.000 til 3.000 tegundir. Flest nagdýr eru smá, en ein tegund, flóðsvínið, verður 45 kíló að þyngd. Það sem einkennir nagdýr eru stórar framtennur í efri og neðri góm sem eru rótopnar, þ.e. vaxa alla ævi svo dýrið verður að halda þeim við með því að naga stöðugt.

Kanínur og hérar eru stundum talin til nagdýra, en þau voru árið 1912 færð undir annan ættbálk í flokkunarfræðinni.

Hamstrar, kanínur, naggrísir og stökkmýs eru vinsæl gæludýr.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vísindaleg flokkun

**Vísindaleg flokkun** er flokkun sem líffræðingar beita til að flokka lifandi og útdauðar lífverur. Nútíma flokkun á rætur sínar að rekja til verka Carl von Linné sem flokkaði lífverur samkvæmt sameiginlegum útlitseinkennum. Carl von Linné var grasafræðingur og byggði flokkun sína á plöntum einkum á fjölda fræfla. Hann kom einnig fram með tvínafnakerfið. Flokkunarkerfið byggir á stigskiptri flokkun þannig að skyldar tegundir mynda saman ættkvíslir, skyldar ættkvíslir mynda ættir o.s.frv. Þessi flokkun hefur verið endurbætt síðan Charles Darwin kom fram með þróunarkenningu sína.

## Dæmi

Meðfylgjandi er dæmi um venjulega flokkun á fimm tegundum en þær eru: Ávaxtafluga (*Drosophila melanogaster*) sem er svo algeng í erfðafræðirannsóknastofum, maður (*Homo sapiens*), gráerta (*Pisum sativum*) sem Gregor Mendel notaði við uppgötvanir sínar í erfðafræði, berserkjasveppur (*Amanita muscaria*) og *E. coli* bakterían (*Escherichia coli*). Hinir átta flokkar eru feitletraðir. Einnig koma fram undirflokkar.

| Flokkur | Ávaxtafluga | Maður | Gráerta | Berserkjasveppur | *E. coli* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Lén** | Heilkjörnungar | Heilkjörnungar | Heilkjörnungar | Heilkjörnungar | Gerlar |
| **Ríki** | Dýraríkið | Dýraríkið | Jurtaríkið/plöntur | Svepparíkið |  |
| **Fylking** | Liðdýr | Seildýr | Dulfrævingar | Kólfsveppir/basíðusveppir (Basidiomycota) | Próteógerlar (Pseudomonadota) |
| Undirfylking | Sexfætlur | Hryggdýr | Kólfsveppir/basíðusveppir (Magnoliophytina) | Beðsveppir (Agaricomycotina) |  |
| **Flokkur** | Skordýr | Spendýr | Tvíkímblöðungar | Hattsveppir (Agaricomycetes) | Gammapróteógerlar (Gammaproteobacteria) |
| Undirflokkur | Vængberar | Legkökuspendýr | Magnoliidae | Agaricomycetidae | Gammaproteobacteria |
| **Ættbálkur** | Flugur/tvívængjur (Diptera) | Fremdardýr (Prímatar) | Belgjurtabálkur (Fabales) | Agaricales | Enterobacteriales |
| Undirættbálkur | Brachycera | Haplorrhini | Fabineae |  |  |
| **Ætt** | Drosophilidae | Mannætt (Hominidae) | Ertublómaætt (Fabaceae) | Amanitaceae | Þarmagerlar (Enterobacteriaceae) |
| Undirætt | Drosophilinae | Homininae | Faboideae |  |  |
| **Ættkvísl** | *Drosophila* | *Homo* | *Pisum* | Reifasveppir (*Amanita*) | *Escherichia* |
| **Tegundir** | Ávaxtafluga (*D. melanogaster*) | Maður (*H. sapiens*) | Gráerta (*P. sativum*) | Berserkjasveppur (*A. muscaria*) | *E. coli* |

## Tenglar

* Flokkunarkerfi – Kjarnaskógur.is
* *Nafngiftir jurta og dýra* Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (5. mars 1961), blaðsíða 130
* *Flokkun berserkjasvepps*. Index Fungorum – vefur um flokkun sveppa.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fylking (flokkunarfræði)

**Fylking** er heiti flokka lífvera og er fylking næsta stig neðan við ríki. Á latínu nefnist fylking, *phylum* þegar um dýr er að ræða en *divisio* séu plöntur til umfjöllunar. Byggist sú skipting á úreltri skiptingu lífheimsins í tvö ríki, plöntur og dýr. Dæmi um fylkingu er asksveppir (Ascomycota) sem ásamt kólfsveppum (Basidiomycota) og fjórum öðrum fylkingum mynda svepparíkið (Fungi).

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Undirskipting (flokkunarfræði)

**Undirskipting** er flokkur í vísindalegri flokkun jurta sem jafngildir undirfylkingu hjá dýrum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Seildýr

| Seildýr |
| --- |
|  Röntgentetra með sýnilega seil |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Veldi: | Heilkjörnungar (*Eukaryota*)  |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Yfirfylking: | Nýmunnar (*Deuterostomia*)  |
| Fylking: | **Seildýr (*Chordata*)**  |

 |
| Helstu flokkar |
| * **Undirfylking:** Möttuldýr (*Urochordata*)
	+ Sæsveppir (*Ascidiacea*)
	+ Marvindlar (*Thaliacea*)
	+ Lirfuhalar (*Larvacea*)
* **Undirfylking:** Tálknmunnar (*Cephalochordata*)
* **Undirfylking:** Slímálar (*Myxini*)
* **Undirfylking:** Hryggdýr (*Vertebrata*)
	+ Steinsugur (*Petromyzontida*)
	+ Brynháfar (*Placodermi*) †
	+ Brjóskfiskar (*Chondrichthyes*)
	+ Broddháfiskar (*Acanthodii*) †
	+ Geisluggar (*Actinopterygii*)
	+ Holduggar (*Actinistia*)
	+ Lungnafiskar (*Dipnoi*)
	+ Froskdýr (*Amphibia*)
	+ Skriðdýr (*Reptilia*)
	+ Fuglar (*Aves*)
	+ Spendýr (*Mammalia*)
 |

**Seildýr** (fræðiheiti *Chordata*) eru fylking dýra sem telur meðal annars hryggdýr og nokkra skylda hryggleysingja.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hryggdýr

| Hryggdýr |
| --- |
|  Nokkur hryggdýr: styrja, fíll, tígrisháfur og fiskisuga. |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*) Cuvier (1812) |
| Undirfylking: | *Vertebrata*  |

 |
| Innfylkingar |
| * Vankjálkar (*Agnatha*)
* Kjálkadýr (*Gnathostomata*)
 |

**Hryggdýr** (fræðiheiti: *Vertebrata*) eru stærsta undirfylking seildýra sem einkennist af því að vera með hryggjarsúlu. Önnur einkenni eru vöðvakerfi og miðtaugakerfi sem liggur innan í hryggjarsúlunni. Hryggdýr hafa hrygg, sem verndar mænuna og heldur líkamanum í ákveðinni stöðu. Fyrstu hryggdýrin voru fiskar sem komu fram í kambríumsprengingunni fyrir 518 milljón árum. Froskdýr þróuðust frá fiskum, og skriðdýr frá froskdýrum, en fuglar og spendýr sjálfstætt út frá skriðdýrum.

Hryggdýr skiptast í hópa eins og eftirfarandi:

* Vankjálkar (til dæmis slímálar og steinsugur)
* Kjálkadýr, meðal annars:
	+ Brjóskfiskar (til dæmis skötur, háfiskar og geirnyt)
	+ *Euteleostomi*, meðal annars:
		- Geisluggar (flestir beinfiskar)
		- Holduggar, meðal annars:
			* Bláfiskar og lungnafiskar
			* Ferfætlingar (þar á meðal froskdýr, skriðdýr, risaeðlur, fuglar og spendýr)

Eitt minnsta hryggdýrið er froskur af tegundinni *Paedophryne amauensis* sem lifir á Papúu-Nýju-Gíneu og er aðeins 7,7 millimetrar að lengd. Það stærsta er hvalurinn steypireyður sem verður allt að 33 metrar á lengd. Hryggdýr eru um það bil 5% allra dýrategunda. Hin 95% eru hryggleysingjar sem ekki eru með hryggjarsúlu.

Slímálar tilheyra hryggdýrum, þrátt fyrir að þeir hafi misst hryggjarsúluna í þróuninni. Nánasti ættingi þeirra, steinsugan, hefur aftur haldið henni. Slímálar eru hins vegar með höfuðkúpu. Af þessum orsökum eru hryggdýr stundum nefnd heilakúpudýr (*Craniata*). Stundum eru heilakúpudýr höfð sem sérstakur flokkur sem inniheldur annars vegar slímála og hins vegar hryggdýr. Sameindagreining hefur þó leitt í ljós að slímálar eru náskyldir steinsugum, og eru því hryggdýr að uppruna.

## Tilvísanir

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Flokkur (flokkunarfræði)

**Flokkur** innan flokkunarfræði líffræðinnar er hugtak sem notað er til að lýsa hóp dýra sem öll tilheyra sömu fylkingu. Innan hvers flokks geta síðan verið mismunandi ættbálkar. Þannig er öll spendýr einn flokkur, og sömuleiðis allir fuglar einn flokkur og öll skriðdýr.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*

## Tengill

* Flokkunarkerfi - Kjarnaskógur.is
# Legkökudýr

| Legkökudýr |
| --- |
|   |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Undirflokkur: | *Theria*  |
| Innflokkur: | Eutheria Gill, 1872 |

 |

**Legkökudýr** (fræðiheiti: *Eutheria*) eru innflokkur spendýra.

## Heimildaskrá

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ættbálkur (flokkunarfræði)

**Ættbálkur** er flokkunarfræðilegt hugtak sem á við um hóp dýra sem öll tilheyra sama flokki. Innan hvers ættbálks geta verið mismunandi ættir.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ætt (flokkunarfræði)

**Ætt** er flokkunarfræðilegt hugtak sem lýsir hóp dýra sem öll tilheyra sama ættbálki. Innan hverrar ættar geta verið mismunandi ættkvíslar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Músaætt

| Músaætt |
| --- |
|  Hagamús (*Apodemus sylvaticus*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Seildýr (*Chordata*)  |
| Undirfylking: | Hryggdýr (*Vertebrata*)  |
| Flokkur: | Spendýr (*Mammalia*)  |
| Ættbálkur: | Nagdýr (*Rodentia*)  |
| Ætt: | **Músaætt** (*Muridae*)  |

 |

**Músaætt** (fræðiheiti:  *Muridae*) er stærsta ætt nagdýra. Henni tilheyra um 700 tegundir sem finnast í Evrópu, Asíu, Afríku og Eyjaálfu.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Undirætt (flokkunarfræði)

**Undirætt** er flokkunarfræðilegt hugtak sem á við um hóp dýra sem öll tilheyra sömu undirætt.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stökkmús

| Stökkmús |
| --- |
|  **Stökkmús** |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýr *(Animalia)*  |
| Fylking: | Seildýr *(Chordata)*  |
| Flokkur: | Spendýr *(Mammalia)*  |
| Ættbálkur: | Nagdýr *(Rodentia)*  |
| Ætt: | Músaætt *(Muridae)*  |
| Undirætt: | **Stökkmýs(Gerbillinae)*  |

 |

**Stökkmýs** eru lítil nagdýr af músaætt. Þau lifa á þurrum svæðum; eyðimörkum og á hrjóstrugum gresjum í Afríku og Asíu. Til eru 110 ættkvíslir stökkmúsa. Stökkmýs eru hópdýr sem reiða sig á lyktarskyn, þau grafa holur í jörð fyrir bústaði sína. Vinsælt er að halda þau sem gæludýr.
# Ættkvísl (flokkunarfræði)

**Ættkvísl** er hugtak sem er notað við flokkun lífvera. Ættkvísl inniheldur eina eða fleiri tegundir. Tegundir innan sömu ættkvíslar eru líkari hver annarri að forminu til en tegundum annarra ættkvísla. Heiti ættkvíslarinnar er fyrra heitið í tvínafnakerfinu, en það seinna er tegundarheitið. Ættkvísl í einu ríki getur fengið sama nafn og ættkvísl annars ríkis.

Ættkvíslir tilheyra ættum sem er næsta skipting fyrir ofan. Sumum ættkvíslum er skipt í undirættkvíslir.

## Tengt efni

* Flokkunarfræði Linneusar
* Upprunaflokkun
# Tegund (líffræði)

**Tegund** lífvera er grunneining líffræðilegrar fjölbreytni. Í vísindalegri flokkun er tegund lífvera gefið tvínefni þar sem fyrra heitið er heiti ættkvíslarinnar en það síðara til nánari aðgreiningar. Tegund er oft skilgreind sem safn einstaklinga sem geta í náttúrunni átt saman frjó og eðlileg afkvæmi. Þessa skilgreiningu er ekki alltaf hægt að nota, t.d. á bakteríur, sem æxlast kynlaust, þá verður að notast við útlit, efnasamsetningu eða lífshætti.

Frá því þróunarkenningin kom fram á sjónarsviðið hafa hugmyndir manna um hvað afmarki tegund lífveru breyst mikið. Ekkert almennt samkomulag er þó um það hvernig beri að skilgreina tegund. Almennasta skilgreiningin er upphaflega komin frá Ernst Mayr þar sem sá hæfileiki að geta eignast frjó afkvæmi innbyrðis aðgreini tegund frá öðrum, þetta hefur verið nefnt líffræðileg tegund. Ýmsar aðrar skilgreiningar eru til. Það tegundahugtak sem mest hefur verið notað af flokkunarfræðingum er útlitstegund (e. morphospecies) en þá er hver tegund afmörkuð út frá útliti. Sameindafræðilegar aðferðir hafa á seinni árum aukið möguleikana á að rannsaka mörk tegunda út frá erfðabreytileika þeirra.

## Tenglar

* „Hvaða merkingu hefur hugtakið tegund í líffræði?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Samheiti (flokkunarfræði)

Vorlyng bar fyrst fræðiheitið *Erica herbacea* en því var breytt í *Erica carnea* árið 1999.
Í flokkunarfræði er **samheiti** fræðiheiti sem á við um flokkunareiningu sem gengur nú undir öðru nafni. Sem dæmi má nefna rauðgreni, sem Carolus Linnaeus skírði *Pinus abies* en í dag ber tegundin fræðiheitið *Picea abies*.

Samheiti í vísindalegri flokkun skilur sér að samheiti í öðru samhengi að því leyti að einungis eitt fræðiheiti telst gilt á einh. Samheiti verða til þegar sömu flokkunareiningu er lýst og skírð nokkrum sinnum, þegar flokkunareiningu er skipt upp eða sameinuð við aðra eða t.d. þegar tegund er færð úr einni ætt yfir í aðra.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ástand stofns

| Ástand stofns |
| --- |
| eftir hættustigi á Rauða lista IUCN |
| * Útdauð tegund
* Útdauða í náttúrulegum heimkynnum
* Í bráðri útrýmingarhættu
* Í útrýmingarhættu
* Viðkvæm tegund
* Við hættumörk
* Ekki í hættu
 |

**Ástand stofns** lífveru gefur vísbendingu um það hversu líklegt er að tegundin eigi eftir að lifa af í náinni framtíð á tilteknu svæði eða í heiminum öllum. Mörg atriði eru tekin til greina þegar ástand stofns er metið; ekki aðeins hversu margir einstaklingar eru til, heldur líka aukning eða minnkun stofnsins á tilteknu tímabili, æxlunartíðni, þekktar ógnir, og svo framvegis.

Þekktasti listinn yfir ástand stofna lífvera er Rauði listi IUCN, en til eru margir sérhæfðari listar, eins og CITES sem takmarkar milliríkjaverslun með tilteknar lífverur.

## Tenglar

* Hættuflokkar Alþjóðanáttúruverndarsambandsins Geymt 29 nóvember 2020 í Wayback Machine, Náttúrufræðistofnun Íslands

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin

| Ástand stofns |
| --- |
| eftir hættustigi á Rauða lista IUCN |
| * Útdauð tegund
* Útdauða í náttúrulegum heimkynnum
* Í bráðri útrýmingarhættu
* Í útrýmingarhættu
* Viðkvæm tegund
* Við hættumörk
* Ekki í hættu
 |

**Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin** (enska: *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources*) eða **IUCN** eru alþjóðastofnun sem helgar sig verndun náttúruauðlinda. Samtökin reka svokallaðan rauðan lista, gagnagrunn yfir ástand stofna ýmissa lífvera sem vá er talin steðja að.

Samtökin voru stofnuð árið 1948 af Svissneska náttúruverndarráðinu, frönsku ríkisstjórninni og UNESCO. Meginmarkmið IUCN er að hafa áhrif á þjóðfélög heimsins og bæði hvetja þau og styrkja til að vernda óraskaða og fjölbreytta náttúru og tryggja nýtingu allra náttúruauðlinda sé sanngjörn og vistfræðilega sjálfbær. Aðildarríki eru nú 86 þjóðríki, þar á meðal Ísland.

## Tengill

* Vefur samtakanna

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Catalogue of Life

**Catalogue of Life** er gagnagrunnur á netinu sem geymir heimsins yfirgripsmestu og ítarlegustu gögn um þekktar dýra-, plöntu-, sveppa- og gerlategundir. Gagnagrunnurinn var stofnaður árið 2001 sem samstarfsverkefni alþjóðlegu samtakanna Species 2000 og bandarísku stofnunarinnar Integrated Taxonomic Information System. Gagnagrunurinn er aðgengilegur á 12 tungumálum og er notaður víða af vísindamönnum, kennurum og stjórnvöldum.

Catalogue of Life inniheldur gögn úr 168 ritrýndum flokkunarfræðilegum gagnagrunnum sem uppfærðir eru af sérstökum stofnunum um allan heim. Árið 2018 voru 1.744.204 tegundir skráðar í gagnagrunninum af 2,2 milljónum þekktra tegunda.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Catalogue of Life*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 15. febrúar 2019.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*