Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Formiko

**Formiko** esas sociala insekto (Himenoptero), qua formacas kolonii nominita formikaro.

## Origini

L'unesma konocata formiki aparis dum fino di kretaceo ed esis evolucioni de vespi.

## Morfologio

Formiki diferas de altra insekti precipue por sua anteni, markizita kudo e por pedunklo en perlo-formo de unesma abdomino segmenti. Ecepte dum riprodukturo, la maxim multa speci di formiki esas senala.

## Developo

Formiki developas per kompleta metamorfoso, pasinta da diferanta sequanta standi : komence ovo, seque larvo, pos nimfo (kelkafoye pupo) e fine divenas adulto. La larvo, sen gambo, esas maxime dependanta del adulti. La precipua morfologiala diferi inter rejini e laboreri, ed inter la diferanta kasti di laboreri kande existas, kreesas per la nutrivala rejimo dum larval etapo.

Nova laborero pasas l'unesma dii di adulta vivo okupanta su pri rejino e yuni. Seque ol partoprenas konstrukto e nesto-manteno, pos provizas e defensas la nesto. Ta chanji esas sat bruska e definas tempora kasti.

Certena formiki anke havas fizikala kasti. Segun lia organizuro, laboreri esas mikra, meza o granda, ta lasta parto-prenas provizar ante. Ofte la maxim granda esas disproporcionala: kapo plu granda e mandibuli plu forta. Che kelka speci, meza laboreri desaparis, ed existas granda diferi inter la mikri e la giganti, nominita kelka-foye soldati quankam la defensiva rolo ne esas necese la precipua.

## Komporto

### Komuniko

La komuniko inter formiki facas su precipue per kemiala vapori nomizita feromoni. Ta flaranta orientala sistemo esas kombinita kun vizuala kompozi (reper-punti, sun-poziciono). Feromoni anke mixesas kun la nutrivo partigita da trofalaxio. To informas l'altri pri la stando e nutrado di samspecani.

### Kolektiva komporto

Formiki atakas e defensas su tra mordi ed en certa speci, tra lanso di formika acido (fomicinae) qua fuzas insekt-kitino, o da pikinta kun helpo di dardo (myrmicinae).

Che plu-multeso di speci, la kolonio havas komplexa sociala organizo e esas kapabla realigar desfacila taski (exemple, explotar maxim bona fonto di nutrivi). Ta organizo aparas kun multa interagi inter formiki.

## Simbiotika relati

* Afidii sekretacas sukroza liquido nominita mieleto. Ordinare ul tombas sur sulo, ma certa formiki nutras su de ol. Formiki tenas ye disto predatori e transportas l'afidi ad maxim bona loki por nutrar su. Certa placas li mem en la formikaro, per la speci nutras su sur planto-racini.
# Vitro

Lustro konstruktita de vitro.
**Vitro** esas uniforma amorfa solida materio, kustuma produktita kande konvenita viskoza fuzita materio frigidas tre rapideso supra lua transito temperaturo, do sen sat tempo per regulara kristala treliso formar. Simpla exemplo esas kande tablo-sukro esas fondita e quick frigidita da jetar la liquida sukro adsur kolda surfaco. La rezulta solido esas amorfa, ne kristala kun la sukro esas origine, qua povas vidar en lua konkoida rupturo.
# Fotografo

**Fotografo** esas arto, aplikajo e praktiko di krear imaji per registrar lumo, sive per elektronikala moyeni kom dijitala failo sive la kemiala kom fotografala filmo.

## Referi
# Kato

**Kato** (*Felis catus*) esas mamifero domestika, de la genero "karnavidi", digitigrada, karnivora, kun ungli retrotirebla.

Un ek la precipua dorloti, pezanta de cirkume 2,5 til 7 kilogrami, lua intestino esas plu longa, lua staturo esas plu mikra, ed ol nutras su plu plu diverse kam la sovaja kati.

## Audado

Lia audado esas tre sencebla en alta frequenci. Funelo esas orientebla nedependante kun 27 muskuli por lokizar la preciza fonto e disto di bruisi.

## Vidado

Kom lia precipua senco, lia vido esas tre efektiva dum mi-lumo e ad mova objekto, ma ne por koloro.

## Flarado

Lia flarado havas quar foye plu multa termini kam ta de homo.

## Gustado

Ta senco esas min developita kam homo, note ne sukra, ma lokala organo sur lango-finito, la organo di Jacobsen, posibligas gustar-flarar uli sen pozar ol en la boko di la kato.

## Tushado

Kun labio-pili e sub gambi la kato detektas proxim obstakli e vibri. La pelo esas tre sentema.

## Chasado

Kato amas ludar kun objekti, qui memorigas lia kaptajo, note la muso.

## Mitologio

Kati ofte aparas en mitologio do Vikingo e Chinia, ed en ancien Egiptia li havis specala stando kom dei.

## Citajo

Ne havas policisto-kato.
# Attila

|  |
| --- |
| **Attila** |
|  |
|  |  |
| **Okupo:** | militala chefo |
|  |  |
| **Lando:** |  Hungaria |
| **Naskodato:** | 394, 394, 399, 1a yarmilo |
|  |  |
| **Mortodato:** | 452 |
|  |  |
|  |  |

**Attila** (n. c. 406 til 453) esis la regnanto dil Huni de 434 til lua morto en 453. Ilu anke esis chefo di tribuala imperio qua konsistis ek la Huni, l'Ostrogoti e l'Alani, en central Europa.

Attila e lua armeo, avancinte de lua hemo en estal Europa alonge la fluvii Danubio e Rheno, e pasinte l'urbo Trier, an la fluvio Moselle, sen atakar ol, sucesoze atakis ye ca dio l'urbo Metz (en nuntempa Francia). La muri dil urbo krulis, domi brulesis e multa civitani mortigesis. Dum la sequanta semani Attila procedis vers Orléans. Ilu repulsesis dal armei de la Visigoti e Romani, e ye la batalio di Chalons-sur-Marne, proxim Reims, l'armeo di Attila vinkesis, samatempe kam Teodorikus, rejulo di la Visigoti, ocidesis. Attila retroiris a sua hemo, por pluse kampaniar en 452.
# Qin Shi Huang

|  |
| --- |
| **Qin Shi Huang** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Imperiestro di dinastio Qin** |
| **Guvernisteso:** | de 221 aK til 10 di septembro 210 aK |
| **Precedanto:** | Ne havis, komenco dil Imperio |
| **Sucedanto:** | Qin Er Shi |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 258 BC |
| **Naskoloko:** | Handan |
| **Mortodato:** | 209 BC |
| **Mortoloko:** | Shangqiu |

**Qin Shi Huang** (260 aK til la 10ma di septembro 210 aK) esis l'unesma Chiniana imperiestro (221 aK til la 10ma di septembro 210 aK).
# Dinastio Valois

La **dinastio Valois** esis importanta dinastio. Reji di Francia inter 1328-1589 esis membro di ca dinastio. La dinastio Valois relatis l'antea Franca dinastio, la Capet-dinastio. L'unesma rejo di la dinastio Valois, Filip la 6ma di Francia, esis kuzo di Charles la 4ma di Francia de la Capet-dinastio. (La patro di Charles la 4ma, Filip la 4ma di Francia esis fratulo di Charles di Valois, la patro di Filip la 6ma).

Pos la morto di Charles la 8ma di Francia, la dinastio fendesis en du branchi, Valois-Orléans e Valois-Angoulème. La dinastio perdis olua yuro di la Franca trono en 1589, pos la morto di Hendriko la 3ma di Francia. Ol esis sequata da relatanta dinastio, la dinastio Bourbon.
# Amu Darya

|  |
| --- |
|  **Amu Darya**  |
|  {{{lokala\_nomo}}}  |
|  |
|  |
| Amu Darya proxim urbo Urgench, Uzbekistan. |
| **Geografio** |
| **Lando**: |  |
| **Landi**: |  Afganistan,  Tajikistan,  Turkmenistan,  Uzbekistan |
| **Urbo**: |  |
| **Urbi**: |  |
| **Dimensiono** |
| **Longeso**: | 2 620 km |
| **Baseno**: | 534 739 km2 |
| **Mediumala ekfluo**: | {{{ekfluo}}} m3/s |
| **Rivero**: | {{{rivero}}} |
| **Altitudo**: | {{{altitudo}}} m |
| **Tipo di damo**: | {{{tipo\_di\_damo}}} |
| **Surfaco**: | {{{surfaco}}} km2 |
| **Maxima longeso**: | {{{max\_longeso}}} km |
| **Maxima larjeso**: | {{{max\_larjeso}}} km |
| **Maxima profundeso**: | {{{max\_profundeso}}} m |
| **Mapo** |
|  |
| Baseno di Amu Darya |
| **Mapo** |
| {{{mapo-inf}}} |

**Amu Darya**, historiale konocita per lua Greka e Latina nomo **Oxus**, esas rivero longa de 2620 km en central Azia ed Afganistan. Ol naskas che monti Pamir, norde de Hindu Kush, ube riveri Vakhsh e Panj kunfluas, en la naturala rezerveyo *Tigrovaya Balka*, an la frontiero inter Afganistan e Tajikistan. Ol fluas nord-nordweste til la sudala restaji di Maro Aral.
# 706

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 7ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 8ma WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 9ma yarcento |
| Yardeki:
700a • 710a • 720a • 730a • 740a
750a • 760a • 770a • 780a • 790a 800a

---

 |
| Yari:
701 • 702 • 703 • 704 • 705 706 • 707 • 708 • 709 • 710
711 • 712 • 713 • 714 • 715 716 • 717 • 718 • 719 • 720
721 • 722 • 723 • 724 • 725 726 • 727 • 728 • 729 • 730
731 • 732 • 733 • 734 • 735 736 • 737 • 738 • 739 • 740
741 • 742 • 743 • 744 • 745 746 • 747 • 748 • 749 • 750
751 • 752 • 753 • 754 • 755 756 • 757 • 758 • 759 • 760
761 • 762 • 763 • 764 • 765 766 • 767 • 768 • 769 • 770
771 • 772 • 773 • 774 • 775 776 • 777 • 778 • 779 • 780
781 • 782 • 783 • 784 • 785 786 • 787 • 788 • 789 • 790
791 • 792 • 793 • 794 • 795 796 • 797 • 798 • 799 • 800 |

La yaro **706** (DCCVI per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye venerdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 706ma yaro dil unesma yarmilo, la 6ma yaro di la 8ma yarcento, e la 7ma yaro di la yari 700a.

## Eventi

### Bizancana imperio

* 15ma di februaro - Imperiestro Iustinianus la 2ma di Bizanco vexas publiki ilua precedinti Tiberius la 3ma e Leontius ante mortigar li.

## Naski

## Morti

* 15ma di februaro - Imperiestro Leontius di Bizanco
* 15ma di februaro - Imperiestro Tiberius la 3ma di Bizanco
# 892

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 8ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 9ma WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 10ma yarcento |
| Yardeki:
800a • 810a • 820a • 830a • 840a
850a • 860a • 870a • 880a • 890a 900a

---

 |
| Yari:
801 • 802 • 803 • 804 • 805 806 • 807 • 808 • 809 • 810
811 • 812 • 813 • 814 • 815 816 • 817 • 818 • 819 • 820
821 • 822 • 823 • 824 • 825 826 • 827 • 828 • 829 • 830
831 • 832 • 833 • 834 • 835 836 • 837 • 838 • 839 • 840
841 • 842 • 843 • 844 • 845 846 • 847 • 848 • 849 • 850
851 • 852 • 853 • 854 • 855 856 • 857 • 858 • 859 • 860
861 • 862 • 863 • 864 • 865 866 • 867 • 868 • 869 • 870
871 • 872 • 873 • 874 • 875 876 • 877 • 878 • 879 • 880
881 • 882 • 883 • 884 • 885 886 • 887 • 888 • 889 • 890
891 • 892 • 893 • 894 • 895 896 • 897 • 898 • 899 • 900 |

La yaro **892** (DCCCXCII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye saturdio segun Juliala kalendario. Ol esis la 892ma yaro de la 1ma yarmilo, la 92ma yaro de la 9ma yarcento, e la 3ma yaro de la yari 890a.

## Eventi

### Europa

* Vikinga floto konsistanta ek 250 navi atakas fuorto em Lympne, Britania.

### Azia

* Gyeon Hwon, ex-generalo de Silla, siejas urbi Wansanju e Mujinju, e prenas kontrolo di Baekje. Ilu vinkas kun suporto de la habitantaro, e proklamas su rejulo.

## Naski

## Morti

## Referi
# Konfucius

|  |
| --- |
| **Kong Zi / Konfucius** |
|  |
|  |  |
| **Okupo:** | Docisto, politikisto e filozofo |
|  |  |
| **Lando:** |  PR Chinia |
| **Naskodato:** | 9 di oktobro 552 BC, 4 di oktobro 551 BC, 550 BC |
| **Nasko-loko:** | Qufu |
| **Mortodato:** | 9 di marto 479 BC, 478 BC |
| **Morto-loko:** | Stato Lu |
|  |  |

**Kong Zi**, konocata en l'Ocidento kom **Konfucius** (551 aK til 479 aK) esis Chiniana filozofo.

Il esis studento di Lao Zi e l'instruktero di Zeng Zi.
# Delto

Mapo pri la delto dil fluvio Orinoco (brune), en Venezuela.
**Delto** es extensado de tero ferma, maxim-multa-kaze en formo di triangulo, formacita per aluvioni qui, kande amaseskas proxim la boko di ula fluvio, dividas ol en du o plura boki.

| Geografiala formi |
| --- |
| Arkipelago • Atolo • Bayo • Delto • Dezerto • Duno • Estuario • Fluvio • Fonto • Fyordo • Geizero • Glaciero • Gulfo • Insulo • Istmo • Kabo • Kaverno • Klifo • Kolino • Kontinento • Lago • Laguno • Maro • Marsho • Monto • Oceano • Peninsulo • Planajo • Prato • Ravinego • Savano • Stepo • Stretajo (marala) • Tundro • Valo • Volkano |
# 608

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 6ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 8ma yarcento |
| Yardeki:
600a • 610a • 620a • 630a • 640a
650a • 660a • 670a • 680a • 690a 700a

---

 |
| Yari:
601 • 602 • 603 • 604 • 605 606 • 607 • 608 • 609 • 610
611 • 612 • 613 • 614 • 615 616 • 617 • 618 • 619 • 620
621 • 622 • 623 • 624 • 625 626 • 627 • 628 • 629 • 630
631 • 632 • 633 • 634 • 635 636 • 637 • 638 • 639 • 640
641 • 642 • 643 • 644 • 645 646 • 647 • 648 • 649 • 650
651 • 652 • 653 • 654 • 655 656 • 657 • 658 • 659 • 660
661 • 662 • 663 • 664 • 665 666 • 667 • 668 • 669 • 670
671 • 672 • 673 • 674 • 675 676 • 677 • 678 • 679 • 680
681 • 682 • 683 • 684 • 685 686 • 687 • 688 • 689 • 690
691 • 692 • 693 • 694 • 695 696 • 697 • 698 • 699 • 700 |

La yaro **608** (DCVIII per Romala algarismi) esis bisextila yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 608ma yaro dil unesma yarmilo, la 8ma yaro di la 7ma yarcento, e la 9ma yaro di la yari 600a.

## Eventi

### Europa

* 25ma di septembro - Bonifacius la 4ma divenas papo.

### Bizancana imperio

* Rejulo Khosrow la 2ma del imperio Sasanid invadas Armenia e pose inkursas en Anatolia.

## Naski

## Morti
# Deng Xiaoping

|  |
| --- |
| **Deng Xiaoping** |
|  |
| **Profesiono:** | Politikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  PR Chinia |
| **Naskodato:** | 22 di agosto 1904 |
| **Nasko-loko:** | Guang'an, provinco Sìchuān, Chinia |
| **Mortodato:** | 19 di februaro 1997, 20 di februaro 1997, 1997 |
| **Morto-loko:** | Beijing, Chinua |
|  |  |

**Deng Xiaoping** (*鄧小平*; n. ye la 22ma di agosto 1904 e morto ye la 19ma di februaro 1997) esis Chiniana politikist
# Kulturala heredo

**Kulturala heredo** esas toteso di omna objekti di heredo pri kulturo (exkluzante kulturaji nuntempala): kozi e nemateriala objekti de heredo kun relatat a li valori spiritala, fenomeni historiala e morala, konsiderata kom objekto di segunlega protekto.
# Estuario

**Estuario** esas larja, funeloida fluvi-ekflueyo ube dolca fluv-aquo e sala mar-aquo intermixas ed ube eventas fluxo e refluxo.

```
Larja ekflueyo di fluvio, gulfatra.
```

| Geografiala formi |
| --- |
| Arkipelago • Atolo • Bayo • Delto • Dezerto • Duno • Estuario • Fluvio • Fonto • Fyordo • Geizero • Glaciero • Gulfo • Insulo • Istmo • Kabo • Kaverno • Klifo • Kolino • Kontinento • Lago • Laguno • Maro • Marsho • Monto • Oceano • Peninsulo • Planajo • Prato • Ravinego • Savano • Stepo • Stretajo (marala) • Tundro • Valo • Volkano |
# Indexo pri homala developeso

Mondomapo segun indexo pri homala developeso (datumi de 2007, publikigita ye la 5ma di oktobro 2009)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ██ 0.950 o plusa
██ 0.900 til 0.949
██ 0.850 til 0.899
██ 0.800 til 0.849
██ 0.750 til 0.799 | ██ 0.700 til 0.749
██ 0.650 til 0.699
██ 0.600 til 0.649
██ 0.550 til 0.599
██ 0.500 til 0.549 | ██ 0.450 til 0.499
██ 0.400 til 0.449
██ 0.350 til 0.399
██ infre 0.350
██ ne konocata |

Amartya Sen
L'**indexo pri homala developeso, IHD** (Angle *Human Development Index*, HDI) esas indico uzata por rangizar landi segun lua "nivelo di homala developo". Ordinare ol uzesas por dicar se ula lando esas developata, nedevelopata o "developanta".

## L'origino di IHD

L'IHD originis de studii dal Unionita Nacioni, nome raporti Pri Homala Developo (Angle konocata kom HDRs). Ica studii prizentesis unesmafoye da Pakistanana ekonomikisto Mahbub ul Haq en 1990, e havis kom explicita skopo *modifikar la skopo di developo-politiki, de koncerni pri nacionala revenuo, a koncerni pri politiki centraligita en l'individui*. . La bazo dil studio da Mahbub ul Haq esis antea studio da Indian ekonomikisto Amartya Sen, pri homala kapablesi.

IHD kalkulesas de 3 varianti:

* vivoexpekto, kom indexo pri saneso di la habitantaro, e pri lua eveso.
* savajo ed eduko de la habitantaro, mezurata per l'indexo di alfabetizado de la habitantaro.
* Nivelo di vivo, mezurata per la logaritmo di la TNP po persono, kalkulata segun l'equivalanta kapableso di kompro.

En 2010, la Raporto pri Homala Developo dil Unionita Nacioni lansis l'Indexo pri Homala Developeso Ajustita a Neegaleso, qua kombinas la 3 antea varianti por singla lando, kun la formo segun quo ta rezulti distributesas inter la habitantaro di la lando. Exemple, du landi povas havar la sama IHD, tamen kande IHD ajustesas a la neegalesi di singla ek la landi, la lando kun minora neegaleso sociala havos supera IHD ajustita.

Landi kun IHD egala o plu granda kam 0,9 judikesas kom developata landi. La 10 maxim alta IHD esas:

1. Norvegia (0,971)
2. Australia (0,970)
3. Islando (0,969)
4. Kanada (0,966)
5. Irlando (0,965)
6. Nederlando (0,964)
7. Suedia (0,963)
8. Francia (0,961)
9. Suisia (0,960)
10. Japonia (0,960)

Inter altri, ne existas statistiki pri IHD de: Somalia, Zimbabwe, Irak, Nord-Korea, Monako, San-Marino, Vatikano, Kiribati, Insuli Marshall, Federita Stati Mikronezia, Nauru, Palau e Tuvalu.

## Referi
# Guilin

|  |
| --- |
|  **Guilin**  |
|  |
| Kelk imaji pri Guilin. |
| Lando: |  PR Chinia |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 25°16′N |
| Longitudo: | 110°17′E |
| Altitudo: | 150 m |
| Surfaco: | 27 809 km² (10 737 mi²) km² |
| Habitanti: | 4 747 963 (2010) |
| Denseso di habitantaro: | 170/km² (440/sq mi) hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+8 |
| **Urbestro:** | Li Zhigang |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.guilin.gov.cn |

Fluvio Li, en Guilin.
**Guilin**（Chiniane: 桂林，en Zhuangiana: 'Gveilinz'） esas metropolo e famoza turistala loko sude de Popul-Republiko Chinia. Ol jacas apud fluvio Li, ed okupas cirkum 27 809 km². En la yaro 2010 ol havis 4 747 963 habitanti.

Terasi por kultivo di rizo en Guilin.
Aerala imajo pri Guilin.
# Yangcekiang

|  |
| --- |
|  **Yangcekiang**  |
|  {{{lokala\_nomo}}}  |
|  |
|  |
| Yangcekiang che la provinco Yunnan. |
| **Geografio** |
| **Lando**: |  PR Chinia |
| **Landi**: | {{{landi}}} |
| **Urbo**: | {{{urbo}}} |
| **Urbi**: | **Videz urbi {{{urbi}}}
 |
| **Dimensiono** |
| **Longeso**: | 6 300 km |
| **Baseno**: | 1 808 500 km2 |
| **Mediumala ekfluo**: | {{{ekfluo}}} m3/s |
| **Rivero**: | {{{rivero}}} |
| **Altitudo**: | {{{altitudo}}} m |
| **Tipo di damo**: | {{{tipo\_di\_damo}}} |
| **Surfaco**: | {{{surfaco}}} km2 |
| **Maxima longeso**: | {{{max\_longeso}}} km |
| **Maxima larjeso**: | {{{max\_larjeso}}} km |
| **Maxima profundeso**: | {{{max\_profundeso}}} m |
| **Mapo** |
|  |
| Baseno dil fluvio Yangce. |
| **Mapo** |
| {{{mapo-inf}}} |

**Yangcekiang** o **Yangce** esas Aziana fluvio, longa de 6 300 km. Ol esas la 3ma maxim longa fluvio del mondo, la maxim longa fluvio de Azia, e la maxim longa fluvio qua fluas tra un sola lando, Popul-Republiko Chinia.
# Chiapas

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Chiapas**

|  |
| --- |
| **Stato di  Mexikia** |
|  |
| Ravinego Sumidero. |
|  |  |
| **Chefurbo** | Tuxtla Gutiérrez |
| **Maxim granda urbo** | Tuxtla Gutiérrez |
|  |  |
|  |
| **Oficala linguo o lingui:** | Nula. Parolesas la Hispana, tseltal, tsotsil, ch'ol, mam, tojolabal, akateko, popti', q'anjob'al e lacandón |
| **Surfaco** | 73 211 km² |
|  |  |
| **HabitantiDenseso di habitantaro** | 5 543 828 (2020) 75.72 hab./km² |
| **Guvernisto** | Eduardo Ramírez Aguila |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Horala zono** | UTCUTC-6 (UTC-5 dum somero) |
|  |  |
|  |  |
| **TNP (yaro)** | USD 39 073 milioni (2019) |
| **Reto** | www.chiapas.gob.mx |

 |

**Chiapas** esas stato di Mexikia. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis 5 543 828 habitanti. Lua tota surfaco esas 73 211 km².

## Historio

Templo en Palenque.
L'unesma populi arivis a la regiono cirkume 10 mil aK. Li habitis regiono konocata kom Selva del Ocote, ube existas kelk arkeologiala restaji en la kaverni Los Glifos e Santa Marta, en la depreso Sima de las Cotorras, ed en la kaverno El Lazo. Che valo Teopisca ed en Aguacatenango, studii montras ke la regiono habitesas de adminime 7 mil yari aK. Inter 2500 aK e 200, Izapana developis su en Soconusco. Le Maya instalis su en Yaxchilán, Bonampak, Chinkultik, Tenam Puente, Toniná, e Palenque, e prosperis inter 600 e 1200. Li developis agrokultivo, e singla ek lia urbi funcionis kom separita stato. La chefo di singla urbo esis anke lua sacerdoto e generalo. Le Maya praktikis homosakrifici por demandar bona rakolti e prospereso a la dei. La chefeso esis heredita.

## Referi
# SARS-KoV-2

**SARS-KoV-2** (antee konocata kom **2019-nKoV**) esas viruso qua efektigas l'infektiv aer-voyala morbo KOVID-19 che homi.

SARS esas abreviuro por Sever Akuta Respiro-sindromo.