Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oktavo

**Oktavo** esas

* (muziko) intertempi de ok gradi.
* (liturgio katolika) intertempo de ok dii qua sequas granda festo-dio ekleziala e dum qua eventas la memorigo di ta festo. - la lasta dio ek ta serio, en qua l'oficio esas maxim solena.
# Noto

**Noto** havas du prima senci: 1) signo uzata en muziko per reprezentar la relativa duro e tono di sono; e 2) tona sono ipsa. Noti esas l'"atomi" di multa ocidentala muziko: sementigado di muzikala fenomeno qua faciligas exekutado, kompreno, ed analizo.
# Karibiana Maro

Centr-Amerika e Karibiana Maro.
**KaribianaMaro** esas tropikala maro en l'ocidentala misfero, en Oceano Atlantiko ed en Karibia. Ol jacas inter Mexiko e Centr-Amerika weste, e Sud-Amerika sude. Norde ed este jacas la Granda Antili (Kuba, Jamaika e Porto-Riko) e la "Mikra Antili" (St Kitts-Nevis, Dominikia, Martinik, ec).

Karibiana Maro esas un del maxim granda mari en la mondo: lua tota surfaco esas 2.754.000 km². Lua maxim profunda punto jacas inter Kuba e Jamaika e havas 7.686 m.

| Suverena stati e Nesuverena teritorii che Karibia |
| --- |
| Antigua e Barbuda | Bahama | Barbados | Dominikia | Dominikana Republiko | Grenada | Haiti | Jamaika | Kuba | Santa Kitts e Nevis | Santa Lucia | Santa Vincent e Grenadini | Trinidad e Tobago |
| **Nesuverena teritorii**: Anguila | Aruba | Virgin Insuli Britaniana | Guadelupa | Insuli Kaiman | Kuracao | Martinik | Montserrat | Navassa | Porto-Riko | Sint Maarten | Insuli Turks e Kaikos | Virgin Insuli Usana |
| **Anciena Nederlandan Antili**, nun parto de Nederlando: Bonaire | Saba | Sint Eustatius |
# Hispana imperio

Diakronika mapo montranta arei qui apartenis a Hispana Imperio dum lua 400-yara historio.
**Hispana Imperio** (Hispane: *Imperio español*), historiale konocata kom **Hispana monarkio** esis l'ensemblo di omna teritorii qui administresis da Hispana dinastii dum la historio. Ol konsistis ek rejii, vicerejii, provinci ed altra teritorii, administrita da Hispana monarki de 1492 til 1976.

Un ek la maxim granda imperii de la Historio, Hispania kontrolis vasta teritorio transmara en Amerika, de la fino dil 15ma yarcento til la komenco dil 19ma yarcento, ed anke Filipini e Guam che Pacifiko, e teritorii en Afrika, Europa ed Oceania. Ol atingis lua maxim granda extenso dum la 18ma yarcento: 20 milion km². Tamen, kelka historiisti, exemple Raymond Carr, afirmas ke ol esis mem plu vasta de 1580 til 1640, kande la kroni di Hispania e Portugal unionesis.

## L'imperio di Katolika Reji

La mariajo inter tale nomizita "katolika reji", Isabel la 1ma di Kastilia e Fernando la 2ma di Aragon, unigis la du kroni en la sama dinastio, kreinta pose moderna absolutista stato. L'expanso di Kastilia che Atlantiko komencis dum la fino dil 14ma yarcento, kande multa expedicioni sendesis a Kanarii, qui konquestesis komplete erste en 1496. En Iberia, tale nomizita *Reconquista* finis ye la 2ma di januaro 1492, kande rejio Granada, la lasta Mohamedana rejio en la peninsulo, kapitulacis.

Ank en 1492 Cristoforo Colombo departis de Kanarii, ed ye la 12ma di oktobro sam yaro desembarkis en Karibia, komencinta l'expanso di Hispana imperio en Amerika.
# 16ma yarcento

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 15ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 16ma WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 17ma yarcento |
| Yardeki:
1500a • 1510a • 1520a • 1530a • 1540a
1550a • 1560a • 1570a • 1580a • 1590a 1600a

---

 |
| Yari:
1501 • 1502 • 1503 • 1504 • 1505 1506 • 1507 • 1508 • 1509 • 1510
1511 • 1512 • 1513 • 1514 • 1515 1516 • 1517 • 1518 • 1519 • 1520
1521 • 1522 • 1523 • 1524 • 1525 1526 • 1527 • 1528 • 1529 • 1530
1531 • 1532 • 1533 • 1534 • 1535 1536 • 1537 • 1538 • 1539 • 1540
1541 • 1542 • 1543 • 1544 • 1545 1546 • 1547 • 1548 • 1549 • 1550
1551 • 1552 • 1553 • 1554 • 1555 1556 • 1557 • 1558 • 1559 • 1560
1561 • 1562 • 1563 • 1564 • 1565 1566 • 1567 • 1568 • 1569 • 1570
1571 • 1572 • 1573 • 1574 • 1575 1576 • 1577 • 1578 • 1579 • 1580
1581 • 1582 • 1583 • 1584 • 1585 1586 • 1587 • 1588 • 1589 • 1590
1591 • 1592 • 1593 • 1594 • 1595 1596 • 1597 • 1598 • 1599 • 1600 |

La **16ma yarcento** komencis ye la 1ma di januaro 1501 e finis ye la 31ma di decembro 1600. Dum ta yarcento l'Europa facis granda exploro-voyaji en Amerika, Azia ed Oceania. En 1513, Vasco Núñez de Balboa deskovras l'Oceano Pacifiko e nomizas ol "Maro dil sudo".

### Europa

* Vilnius en Lituania divenas maxim importanta centro di humanismo e kulturo en estal Europa.

### Afrika

* Westal Afrikana imperio Songhai expansas, precipue dum regno di Askia Mohammed Turré.
* Westal Afrikana Hausa-stati kreskas per komerco.

## Eventi del unesma duimo dil yarcento

### Europa

* Protestantismo naskas de disidentadi di la Katolik-eklezio.
* Militi en Italia.

### Azia

* En Japonia lokala militisto-guberniestri divenas rejeti, le *daimyo*. Tale komencas la granda epoko di le *samurai*.
* Nova religio, Sikhiismo naskas en India. Lua fondinto ed unesma guruo Nanak dicas, ke deo esas uniko. Segun Sikhiismo, kasto-klasi esas vana.

### Afrika

* Komerco di sklavi komencas. On transportas sklavi de Afrika ad Amerika.

### Amerika

* 1519 til 1521 - Hispani konquestas l'imperio Azteka.
* 1532 til 1533 - Hispani konquestas imperio Inkao.
* Franci komencas explorar Kanada.

## Eventi de la duesma duimo dil yarcento

### Europa

* Depos 1560 til fino dil yarcento en Francia eventas religiala militi.
* En 1569 kreesas la Komunitato Polona-Lituana.
* En 1571, Tartari de Krimea kaptas, spolias e brulas Moskva.

### Afrika

* En central Afrika, stato Kanem Bornu florifas. Ol unionas su kun Otomani ed aquiras pulvero-fusili, milital edukado ed Araba kamelo-korpi.
# Granda Kolumbia

|  |
| --- |
| **Granda Kolumbia** |
| **República de Colombia** |
| 1819 til 1831 |
| [[{{{Preexisto}}}]] **Granda Kolumbia** [[{{{Posexisto}}}]] |
|  |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| **Nacionala devizo:** |
| {{{Devizo}}} |
| **Nacionala himno:** |
| {{{Himno}}} |
| [[Arkivo:{{{Audio\_ligilo}}}]] |
|  |
| {{{Imajo\_informo}}} |
| **Urbi** |
| Chefurbo: | Cúcuta (1819) Bogota (1821) |
| **· {{{TituloChefurbo2}}}:** | {{{Chefurbo2}}} |
| **Linguo** |
| **Oficala linguo:** | [[{{{Oficala\_linguo}}}]] |
| **Lingui** |
| **Oficala lingui:** | Hispaniana |
| **Regionala linguo:** | {{{Regionala\_linguo}}} |
| **Regionala lingui:** | {{{Regionala\_lingui}}} |
| **Guvernerio** |
| **Tipi:** | Republiko |
| · Prezidanto: | Simón Bolívar (1819 til 1830) Domingo Caycedo (1831) |
| · {{{Titulo\_chefo\_guverno}}}: | {{{Unesma\_chefo\_guverno}}} |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| **Legifantaro:** | [[{{{Legifantaro}}}]] |
| **Historio** |
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio\_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2\_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3\_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4\_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5\_dato}}} |
| **Surfaco** |
| · Entote: | 2 172 609} km² (1825) |
| **Habitanti** |
| · Entote: | {{{Habitanti1}}} (1825) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| **Valuto:** | piastra |
| · Abreviuro: | `{{{Abreviuro}}}` |
| · Simbolo: | `{{{Simbolo}}}` |
| **Nun parto di:** | {{{Nune\_parto\_di}}} |
| **Motivo por desaparo:** | nedependi di Venezuela ed Equador |
| **Motivo por desaparo:** | {{{MotivoDesaparo}}} |

**Granda Kolumbia** esas la nomo donata dal historiisti a granda Sud-Amerikana stato kreita en 1821 da la Kongreso di Cúcuta kun la nomo **Republiko di Kolumbia**. La frazo *granda Kolumbia* uzesas por distingar ol de nuna Kolumbia, qua en l'epoko nomezis **Nova-Granada**. Lua teritorio kovris la nuna Venezuela, Kolumbia, Equador, Panama, la nord-westo di Peru e parto di la nordo di Brazilia.

Monumento memoriganta Simón Bolívar, liberinto di Granda Kolumbia.
Granda Kolumbia divenis nedependanta de Hispania en 1819, ma lua unesma konstituco promulgesis en 1821 dum la Kongreso de Cúcuta. Ante ke lua konstituco skribesis, la Kongreso di Angostura indikis Simón Bolívar kom prezidanto e Francisco de Paula Santander kom viceprezidanto.
# Vicerejio Nova-Granada

|  |
| --- |
| **{{{Nomo}}}** |
| **Virreynato del Nuevo Reino de Granada** |
|  |
| [[{{{Preexisto}}}]] **{{{Nomo}}}** [[{{{Posexisto}}}]] |
|  |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| **Nacionala devizo:** |
| {{{Devizo}}} |
| **Nacionala himno:** |
| {{{Himno}}} |
| [[Arkivo:{{{Audio\_ligilo}}}]] |
|  |
| {{{Imajo\_informo}}} |
| **Urbi** |
| Chefurbo: | Santa Fe de Bogota |
| **· {{{TituloChefurbo2}}}:** | {{{Chefurbo2}}} |
| **Linguo** |
| **Oficala linguo:** | Hispana |
| **Lingui** |
| **Oficala lingui:** | {{{Oficala\_lingui}}} |
| **Regionala linguo:** | {{{Regionala\_linguo}}} |
| **Regionala lingui:** | {{{Regionala\_lingui}}} |
| **Guvernerio** |
| **Tipi:** | Monarkio |
| · rejo: | Felipe la 5ma |
| · : |  |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| **Legifantaro:** | [[{{{Legifantaro}}}]] |
| **Historio** |
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio\_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2\_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3\_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4\_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5\_dato}}} |
| **Surfaco** |
| · Entote: | km² (1810) |
| **Habitanti** |
| · Entote: | 2 150 000 (1810) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| **Valuto:** |  |
| · Abreviuro: | `{{{Abreviuro}}}` |
| · Simbolo: | `{{{Simbolo}}}` |
| **Nun parto di:** | {{{Nune\_parto\_di}}} |
| **Motivo por desaparo:** | nedependo di Granda Kolumbia |
| **Motivo por desaparo:** | {{{MotivoDesaparo}}} |

**Vicerejio Nova-Granada** esis teritoriala ento aparteninta Hispana imperio, establisita da Hispana krono dum l'epoko di la dinastio Bourbon. Kreita dal rejulo Felipe la 5ma kun skopo plubonigar teritoriala kontrolo, ol suspensesis en 1723 pro financala problemi. Ol riestablisesis duesmafoye en 1739 e duris til 1810, kande la movado pri nedependo suspensis ol. En 1815, pos ke Hispani rikonquestis la regiono, ol riestablisesis triesmafoye, e duris til 1822, kande Hispani vinkesis definitive.
# Kanalo di Panama

Mapo di reliefo montranta la kanalo di Panama.
**Kanalo di Panama** esas interoceanala kanalo longa de 82 km, trairanta Panama-istmo e liganta l'oceani Atlantiko e Pacifiko. Sistemi di sluzi en amba lateri levas navi de marala nivelo a la maxima altitudo di 26 metri, sur lago Gatún.

Pro la "S"-formo di Panama-istmo, Altantiko alongas weste del kanalo e Pacifiko este, inverse del ordinara oriento di ta oceani relate la kontinento Amerikana.

## Historio

Konstruktado di la Kanalo di Panama en 1907
L'ideo di tala ligo sugestesis unesmafoye cirkume 1524 a lora rejulo Karolus la 5ma di Hispania, por faciligar voyaji inter Peru e Hispania. En 1880, Ferdinand de Lesseps (ilqua konstruktabis la kanalo di Suez) kreis kompanio por konstruktar kanalo trans tereno di lora Kolumbia.

Granda desfacilaji trublis la projeto: esis terkruladi e tropikala morbi, e la kompanio abandonis la laboro en 1893. Nova entraprezo di Usa establisesis por la konstruktado, ed en 1904 la laboro durigis. Diversa esforci facesis por diminutar la minaco di malario, ed en 1906 decidesis ke la kanalo inkluzos elevata segmento atingebla per sluzi, vice konstruktar la tota kanalo ye maro-nivelo, quo esabis la antea intenco. Laboro faciligesis per plu efikiva equipuri por exkavo e konstrukto, qui antee ne esabis disponebla. Fine plu kam 150 steri de sulo exkavesis. Ye la 15ma di agosto 1914, la kanalo inauguresis.

Moderna navo trairanta la sluzi di Agua Clara.
Tra pakto signatita da Jimmy Carter ed Omar Torrijos en 1977, la kanalo cedesis en 1999 de Usa a Panama.

En 2007, plu kam 14 mil navi trairis Panama-kanalo. En 2012 la trafiko di navi ibe ja judikesis kom saturita.

## Kelka cifri

* plu kam 14.000 navi e 280 milion tuni di vari transiras la kanalo omnayare, 3% de mondala komercajo.
* ye la 26ma di junio 2016, inauguresis la plularjigo di la kanalo. Nun, navi longa de admaxime 366 metri e larja de admaxime 49 metri povas trairar la kanalo (ante 2016 esis admaxime 289 metri e 32,31 metri, rispektive.

## Extera ligilo

* Live webcams Kanalo di Panama