# Papua-Nova-Guinea

|  |
| --- |
|  **Papua-Nova-Guinea**  |
|  **Independent State of Papua New Guinea Independen Stet bilong Papua Niugini**  |
|  |  |
| Standardo di Papua-Nova-Guinea | Blazono di Papua-Nova-Guinea |
| **Nacionala himno:** |
| *Oh arise, all you sons* |
|  |
| **Urbi:** |
| **Chefurbo:** | Port Moresby |
| · Habitanti: | 307 643 (2009) |
| **Precipua urbo:** | Port Moresby |
| **Lingui:** |
| **Oficala lingui:** | Tok pisin (la maxim parolata), Angla, Hiri Motu |
| **Guvernerio:** |
| **Tipo:** | Monarkio |
| · Rejino: | Charles la 3ma |
| · Chefministro: | James Marape |
| **Surfaco:(54ma maxim granda)* |
| · Totala: | 462 840 km² |
| · Aquo: | 2 % |
| **Habitanti:(101ma maxim granda)* |
| · Totala: | 8 084 999 (2016) |
| · Denseso di habitantaro: | 15 hab./km² |
| **Plusa informi:** |
| **Valuto:** | kina |
| **Veho-latero:** | sinistre |
| **ISO:** | `PG` |
|  | `PNG` |
|  | `598` |
| **Reto-domeno:** | .pg |
| **Precipua religio:** | kristanismo, 95,1% |

**Papua-Nova-Guinea**, oficale la **Nedependanta Stato Papua-Nova-Guinea** esas lando jacanta an Oceania, weste de Pacifiko. Ol havas terala frontiero kun Indonezia (la provinco Westal Irian Jaya) adweste.

## Historio

|  |
| --- |
| *Precipua artiklo: Historio di Papua-Nova-Guinea* |

Homala restaji de 50 000 yari ante nun trovesis en Papua-Nova-Guinea. On kalkulas ke agrokultivo developesis en la montari del insulo cirkume 7 000 yari aK. Cirkume 500 aK, populi qui parolis Austroneziana lingui establisis su en l'insulo.

L'unesma Europani qui arivis en la regiono esis Hispani e Portugalani, qui exploris ol dum la 16ma yarcento. Cirkume la yaro 1526 o 1527, Portugalana navigisto Jorge de Menezes hazarde arivis en la precipua insulo e nomesis ol *Papua*, Malaya vorto por deskriptar Melaneziana haro. La frazo *Nova-Guinea* uzesis unesmafoye dal Hispana explorero Yñigo Ortiz de Retez, pro la simileso di lua habitanti kun la populi de Guinea.

Nova-Guinea de 1884 til 1919. Nederlando kontrolis la westo dil insulo, kontre ke Germana imperio ed Unionita Rejio kontrolis l'esto.
En 1884 la norda parto dil insulo Nova-Guinea (nun parto di Papua-Nova-Guinea) divenis Germana kolonio, kontre ke la suda parto dil insulo e la vicina insuli divenis Britaniana protektorato, nomizita Britaniana Nova-Guinea. En 1905 la protektorato divenis Australiana kolonio, qua administris ol til lua nedependo en 1975.

En 1899 Germana asumis direta kontrolo di lua kolonio, qua nomizesis Germana Nova-Guinea. Kande unesma mondomilito komencis, pos poka kombati Australiana trupi invadis Germana Nova-Guinea. Germania perdis komplete la kolonio kande la milito finis, ed Australia komisesis da la Ligo di la nacioni por administrar ol.

Australiana trupi Papua-Nova-Guinea, dum la duesma mondomilito, en 1942.
En decembro 1941, dum la Duesma mondomilito, Japoniani invadis Nova-Guinea e revokis Australian administrado. Importanta kombati eventis en la regiono, exemple batalii di Rabaul, di la Maro di Bismarck, di Guadalcanal e di Koralia maro, che vicina Insuli Salomon.

Papua-Nova-Guinea nedependanteskis de Australia ye la 16ma di septembro 1975. De ca yaro til 1976, rebela grupi luktis por nedependanteskar insulo Bougainville. La maxim multa jaceyi di Papua-Nova-Guinea jacas en Bougainville, e minado reprezentas 40% de la TNP di la lando. Konseque de la sedicio, la konstituco di Papua-Nova-Guinea modifikesis e la cetera 18 distrikti qui existis ante la nedependo transformesis en provinci, segun mi-federala sistemo. En 1988 nova sedicio komencis en Bougainville, durinta til 1997 e produktinta 20.000 morti.

En 2009 eventis revolto kontre decendanti de Chiniani, komencinta pos revolto di Nova-Guineana laboristi di nikelo-industrio, qua administresas da Chiniani. De marto til aprilo 2018, eventis serio di ter-tremi en la lando, qui produktis serioza domaji. De la 23ma di novembro til la 7ma di decembro 2019, eventis en Bougainville nova plebicito pri plusa autonomeso o kompleta nedependo, e la maxim multa voteri - 98,31% ek li - votis favorebla a nedependo.

## Politiko

Papua-Nova-Guinea esas konstitucala monarkio. Lua nuna chefo di stato esas Charles la 3ma di Unionita Rejio, qua reprezentesas da generala guvernisto, elektita lokale dal Parlamento por 6 yari. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua elektesas dal parlamento pos general elekti.

La Nacionala Parlamento (*National Parliament*) havas unika chambro kun 111 membri (ante la yaro 2012 esis 109 membri), qui elektesas dal populo por 5 yari. Quale en altra rejolandi di Commonwealth, la chefministro esas la persono selektita kom chefo di la partiso o koalizuro qua havas majoritato inter la membri dil parlamento.

La Supra Korto esas la maxim alta korto di la lando, e havas 21 judiciisti. Ultre judiciar, ol helpas developar l'ordinara legaro di Papua-Nova-Guinea. La konstituco di la lando efikeskis ye la 16ma di septembro 1975, dio di lua nedependo.

## Geografio

Mapo di Papua-Nova-Guinea kun lua precipua urbi ed urbeti.
Volkano Bagana, che insulo Bougainville.
Havante 462 840 km², Papua-Nova-Guinea esas la 54ma maxim granda lando de la mondo. La montaro konocita kom *New Guinea Highlands*, krucumas lando este til weste. Lua maxim alta monto esas Monto Wilhelm, havante 4.509 metri di altitudo.

La lando cirkondesas da koralio-rifi, qua nun esas prezervata. Densa foresti kovras plu kam 98% de la teritorio ed existas en basa tereni. Manglieri existas proxim la litoro. La maxim longa fluvio esas Sepik, longa de 1.126 km.

Papua-Nova-Guinea jacas an la Cirklo di Fairo de Pacifiko, regiono kun aktiva volkani qua freque subisas ter-tremi ed ondegi. Lando havas 820-kma terala frontiero kun Indonezia, adweste. Ol havas marala frontieri kun Australia, adsude, ed Insuli Salomon, adeste.

## Ekonomio

|  |
| --- |
| *Precipua artiklo: Ekonomio di Papua-Nova-Guinea* |

La lando havas richa naturala moyeni, tamen la montoza tereno desfaciligas l'exploto. Existas jaceyi di oro, kupro e petrolo, la maxim multa ek li en Bougainville, qui reprezentas 72% de la revenui kun exportaci. Agrokultivo furnisas vivo-moyeni por 85% ek lua habitantaro.

Cirkume 97% de la tereni en Papua-Nova-Guinea restas en manui de aborijena populi. La cetera 3% jacas en manui privata o de la guvernerio. Tereni qui kustumale apartenabas ad aborijena populi ne povas vendesar.

## Demografio

Demografiala piramido di Papua-Nova-Guinea, 2016
Linguala familii di Papua-Nova-Guinea, segun Timothy Usher.
Segun statistiki de *The World Factbook* por julio 2021, Papua-Nova-Guinea havis 7 399 757 habitanti. Existas centi di etnii en Papua-Nova-Guinea, ma le Papua esas la maxim granda grupo segun quanto di individui. Altra importanta grupo esas Austroneziani, qui arivis ibe min kam 4.000 yari ante nun. Melaneziani, Negrito, Mikroneziani e Polineziani ank esas importanta grupi. Existas anke personi de altra regioni del mondo, exemple Chiniani, Europani, Australiani, Filipiniani.

L'oficala linguo di la lando esas Tok Pisin, Angla e Hiri Motu.Tok Pisin esas kreola linguo multe uzata e komprenata. L'Angla parolesas da 1 til 2% de la habitantaro, e Hiri Motu parolesas da min kam 2% de la habitantaro. Plu kam 800 altra lingui parolesas en la lando, tamen la maxim multa havas min kam 1.000 parolanti single.

Segun statistiki de 2011 pri religio di Papuana civitani, 64,3% esas Protestanti, di qui Luterani esas 18,4%, Adventisti esas 12,9%, Pentekostalisti 10,4%, Unionita Eklezio 10,3%, Evangeliala Alianco 5,9%, Anglikani 3,2%, Baptisti 2,8% e membri de Salvo-Armeo esas 0,4%. Katoliki esas 26%, altra kristani esas 5,3%, ne-kristani esas 1,4%, e ne existas informi pri religio por 3,1% de la habitanti. Cirkume 0,3% de la habitantaro di Papua-Nova-Guinea ne havas Papuana civitaneso, ed on kalkulas ke 52% ek li esas kristani (precipue katoliki), 10,7% praktikas altra religii, e 37,3% havas nula religio.

La maxim pouloza urbo esas la chef-urbo, Port Moresby. Altra importanta urbi esas Lae, Arawa, e Mount Hagen.

## Kulturo

On kalkulas ke cirkume 1.000 diferanta kulturala grupi existas en Papua-Nova-Guinea. Singla kulturala grupi developis sua propra arto, stofi, muziko, armaro, koquarto, edc. Tradicionale, konki uzesis kom pekunio, exemple por komprar spozino, tamen ca kustumo extingesis en 1933.

Danso dum *sing-sing* che provinco Enga.
Tradicionala celebri e renkontro di tribui, konocata lokale kom *sing-sing*, inkluzas kanti, dansi, festi e kambio di donaci.

## Referi

|  |
| --- |
| **Landi e teritorii en Oceania** |
| Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federita Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna |