Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geometrio

**Geometrio** es la brancho di matematiko qua studias spaco, e la matematikala konstruktaji - ex. linei, kurvi e surfaci - qui povas okupar spaco.

Hodie ol dividesas aden algebrala geometrio, analizala geometrio, euklidana geometrio, neeuklidana geometrio, projektiva geometrio, ma multa ca faki emersis nur dum la lasta yar-centi.

La nomo *geometrio* rimemorigas ni pri lua frua uzo - por mezurar lando e materii. La Greka filozofi transformis ica arto aden intelektala pastempo, per qua li serchis la sekreti di naturo.
# Kornwal

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Cornwall Kernow**

|  |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|  | [[Arkivo:|90px]] |
| **Chefurbo** | Truro |
|  |  |
|  |  |
|  |
|  |  |
| **Surfaco** | 3 562 km² |
|  |  |
| **HabitantiDenseso di habitantaro** | 556 000 (2016) 156 hab./km² |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Horala zono** | UTC+0 (UTC+1 dum la somero) |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

**Kornwal** esas komtio e dukio an la sud-westo di Anglia, en l'Unionita Rejio.

**Bazala fakti pri Kornwal.**

### Historio

La Kornwalana linguo (qua similesis la Walsana linguo) esis, til kelka yarcenti ante nun, parolata en la komtio.

### Geografio

### Demografio

### Referi
# Karto

**Karto** esas quadrato o rektangulo ek sorto di papero rezistiva, ma flexebla, facita ek plura papero-folii interglutinita.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Homonimo | *Ca pagino kreesis por ke vu povas selektar la korekta pagino inter samnoma pagini.* **Se tu venis en ca pagino tra ligilo, la ligilo devos chanjesar a la maxim exakta, por duktar tu direte a la korekta pagino.** |  |
# Aerobiko

**Aerobia** esas to qua bezonas l'oxo di aero por respirar. Organismo esas aerobia se ol nur povas prosperar en oxigenoza cirkumajo, pro ke ol uzas oxigeno por olua metabolio. To kontree a anaerobia organismi, qui ne bezonas oxigeno por lia metabolio.
# Alizeo

L'alizei esas parto del atmosferala cirkulado di la Tero
**Alizeo** esas vento qua suflas konstante dum la tota yaro inter la tropiki. Alizei maxim ofte suflas de nord-esto en la Nordala misfero e de sud-esto en la Sudala misfero, e divenas plu forta dum la vintro. Dum yarcenti, navigisti uzis alizei por trairar l'oceani, e posibligis kolonial expanso en Amerika ed establiso di komercala ligili trans Atlantiko e Pacifiko. L'alizei anke transportas polvo richa en nitrati e fosfati de Sahara a tota Latin-Amerika e Karibia.
# Lakto-voyo

Imajo dil nokta cielo super *Paranal Observatorio* ye la 21ma julio 2007, fotografita da la astronomo di la ESO Yuri Beletski
**Lakto-voyo** esas la galaxio qua kontenas nia sunala sistemo. La nomo "lakto" derivesis de la aspekto qua ni vidas de la Tero di la galaxio.

La Lakto-voyo esas diskatra spiralatra galaxio kun diametro inter 100 000 e 180 000 lumo-yari ed on kalkulas ke kontenas cirkume 100–400 bilion steli. Nia sunala sistemo jacas en un ek la "brakii" di la spiralo. La centro di la galaxio jacas direcione di Sagitario.

La galaxio lente cirkumjiras sferatra nukleo, ma ne ye uniforma rapideso. Suno cirkumjiras la galaxio-centro cirkume singla 230 milion yari.
# Relativa humideso

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

higrometro
**Relativa humideso** dil aero (o grado di higrometrio), ordinare notita φ, korespondas relate partala preso di vaporo kontenita en l'aero, WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , sur la preso di saturita vaporo o vaporo-tenso ala sata temperaturo WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 . Expresita ofte en procento, sua expreso divenas:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
# Anglikanismo

Katedralo di Canterbury
**Anglikanismo** esas tradiciono ocidentala kristana qua developesis de la praktiki, doktrini ed identeso di tale nomizita "Angla Eklezio", qua aparis dum la protestana reformo. Nun, ol esas un ek la precipua protestanta eklezii, havanta plu kam 110 milion adheranti.

L'adheranti di Anglikanismo nominesas Anglikani, e li esas la 3ma maxim granda komuniono kristana de la mondo, dop katolikismo ed ortodoxa kristanismo. La bazo di lua tradicioni esas la fido en la biblo, la tradicioni di apostolala eklezio, e la skriburi de tale nomizita "patri dil eklezio", anciena kristana teologiisti qui kreis l'intelektala e doktrinala bazi di kristanismo, exemple l'Apostoli, Klemens de Roma, Ignacius de Antioquia, Santa Albanus, Ioanes Krisostomos, edc.

## Referi
# Newcastle upon Tyne

|  |
| --- |
|  **Newcastle upon Tyne**  |
|  |
| Kelk imaji pri Newcastle upon Tyne. |
|  |
| Blazono |
| Lando: |  Unionita Rejio |
| Regiono: |  Anglia |
| **Informo:** |
| Fondita ye: | 2ma yarcento |
| Latitudo: | 54°59' N |
| Longitudo: | 1°37' W |
| Surfaco: | 114 km² |
| Habitanti: | 298 264 (2021) |
| Denseso di habitantaro: | 2629 hab./km² |
| Disto de London: | 446 km |
| **Horala zono:** | UTC+0 (UTC+1 dum somero) |
| **Urbestro:** | Veronica Dunn |
| **Mapo:** |
|  |
| **• Newcastle upon Tyne** |
| Oficala retosituo: |
| www.newcastle.gov.uk |

Ponto di Tyne, en Newcastle upon Tyne.
**Newcastle upon Tyne** (pron.: *niwkastol-apon-tayn*, maxim konocata kom **Newcastle** esas urbo jacanta nord-este de Anglia, 166 km sude de Edinburgh e 466 km norde de London, apud fluvio Tyne, e distanta 13,7 km de Norda Maro.

Segun statistiki de 2021, ol havis 298 264 habitanti, esanta la 20ma maxim populoza urbo de Unionita Rejio. Lua tota surfaco esas 115 km², de qui 113,5 km² esas lando.

Centro di Newcastle upon Tyne.
# Wimbledon

**Wimbledon** esas tre granda e tre famoza tenisala turniro Britania apud London.

L'oficiala nomo di turniro esas "Championkonkurso libera di Britania".

## Historio

La unesma turniro di teniso ye Wimbledon komencis ye la 9ma di julio 1877, kelka yari pos ke la ludo inventesis. La nura kategorio esis "singli" por viri. Esis 22 partopreninti, e ye l'unesma dio dek ludi eventis. Cirkume 200 spektanti vidis la finala ludo, ye la 19ma di julio. La vinkero di la konkurso esis Spencer Gore, qua anke esis kriketo-ludinto por la komtio Surrey.

Depos 1922 anke sportisti exterlanda povabas partoprenar.

## Gallery

* The Royal Gallery at Centre Court, Wimbledon
* Asemblego che la centrala feldo, Wimbledon
* La centrala feldo, Wimbledon
* The decision of In or Out with the help of Technology at Wimbledon
* The longest match ever played at Wimbledon
* The Wimbledon Shop
* The instructions to Non Ticket Holders at Wimbledon
* Wimbledon scoreboard
* Wimbledon order of play
* Centre Court Wimbledon 1
* Wimbledon Court 1
* Court 4 Wimbledon
* Court 19 Wimbledon
* Court 15 Wimbledon
* Court 17 Wimbledon
* Wimbledon Queue Bridge
* Score board Wimbledon
# Gaborone

|  |
| --- |
|  **Gaborone**  |
|  |
| Parlamentara konstrukturi. |
| Lando: |  Botswana |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 24°39' S |
| Longitudo: | 25°54' E |
| Altitudo: | 1,014 m |
| Surfaco: | 169 km² |
| Habitanti: | 246 325 (2022) |
| Denseso di habitantaro: | 1500 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+2 |
| **Urbestro:** | Austin Abraham (BDP) |
| **Mapo:** |
|  |

Nova Konstrukturi en Gaborone.
**Gaborone** esas chef-urbo e maxim populoza urbo di Botswana. Segun la demografiala kontado di 2022, ol havis 246 325 habitanti, qui reprezentas 10% de tota habitantaro di la lando.

L'urbo situesas inter la kolini Kgale Hill e Oodi Hill, distanta 15 km de la frontiero kun Sudafrika. Lua nomo originis de Kgosi Gaborone, tribuala chefo dil populo Tswana. Pro ke ol ne havis ligilo kun irga tribuo e pro lua proximeso kun aquala fonti, ol projetesis dum la yari 1960a por divenar chef-urbo di nedependanta Bechuanalando. Gaborone divenis chef-urbo en 1966.

Gaborone quale ses altra Botswanana loki es autonoma urbo distrikt-nivela.

## Referi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Distrikti di Botswana |  |
| **Francistown·Gaborone·Jwaneng·Lobatse·Orapa·Selebi-Phikwe·Sowa·**  Botswana-Centro **·**  Botswana-Nord-Esto **·**  Botswana-Nord-Westo **·**  Botswana-Sud-Esto **·**  Botswana-Sudo **·**  Chobe **·**  Ghanzi **·**  Kgalagadi **·**  Kgatleng **·**  Kweneng |
# Tel Aviv

|  |
| --- |
|  **Tel Aviv**  |
|  |
| Kelk imaji pri Tel Aviv. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Israel |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 32°4'0" N |
| Longitudo: | 34°47'56" E |
| Habitanti: | 405 200 (2012) |
| **Horala zono:** | UTC+2 (UTC+3 dum somero) |
| **Urbestro:** | Ron Huldai |
| **• Tel Aviv/Yafo** |
| Oficala retosituo: |
| www.tel-aviv.gov.il/english/index.htm|tel-aviv.gov.il |

L'anciena portuo di Yafo.
Duration: 1 minute and 29 seconds.1:29
**Tel Aviv** esas urbo en Israel fondita en 1909. Ol havas 405 300 habitanti. La habitantaro di lua metropolala regiono, nomata Gush Dan, esas cirkume 3.5 milion personi. Gush Dan esas la maxim granda metropolo en Israel.

La municipo di Tel Aviv inkluzas l'urbo Yafo (Jaffa), ed oficale nomesas Tel Aviv-Yafo. Multa personi konsideras Yafo separata urbo.

Israel deklaris Jerusalem lua chef-urbo. Tamen, la maxim multa landi havas lia ambasadeyi en Tel Aviv.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |
# Fusilo

**Fusilo** esas longa paf-armo portebla, ek fer-tubo muntita sur ligna stango krosoza, provizita ye mekanismo, di qua la deskuplo acendas la kargajo pulvera dil armo.
# Genitiva pre-entrenita transformilo

**Genitiva pre-entrenita transformilo** o (abreviuro de Angla *generative pre-trained transformer*) **GPT** esas sorto di larja linguomodelo.

Unesma GPT kreesis en 2018 da OpenAI.
# Google

**Google** esas granda kompanio kun sideyo en Googleplex, Siliko-Valo, 𝖭𝗈𝗆𝗈𝗋 𝗅𝖺𝗒𝖺𝗇𝖺𝗇 𝖶𝗁𝖺𝗍𝗌𝖺𝗉 𝗍𝗈𝗄𝗈𝖽𝖾𝗉𝗂𝖺 𝖼𝖺𝗋. Komence, Google konocesis kom sercho-utensilo en la reto, plu efikiva kam olta di altra kompanii, exemple Altavista e Lycos. Pose, Google kreis e-posto-servado, mapo-servado, ed altra teknologii.

## Extera ligili

* oficala situo
# Fluvio Indus

|  |
| --- |
|  **Indus**  |
|  {{{lokala\_nomo}}}  |
|  |
|  |
| Indus proxim Skardu, Pakistan. |
| **Geografio** |
| **Lando**: |  |
| **Landi**: |  PR Chinia,  India  Pakistan |
| **Urbo**: |  |
| **Urbi**: |  |
| **Dimensiono** |
| **Longeso**: | 2 900 til 3 180 km |
| **Baseno**: | 1 165 000 km2 |
| **Mediumala ekfluo**: | {{{ekfluo}}} m3/s |
| **Rivero**: | {{{rivero}}} |
| **Altitudo**: | {{{altitudo}}} m |
| **Tipo di damo**: | {{{tipo\_di\_damo}}} |
| **Surfaco**: | {{{surfaco}}} km2 |
| **Maxima longeso**: | {{{max\_longeso}}} km |
| **Maxima larjeso**: | {{{max\_larjeso}}} km |
| **Maxima profundeso**: | {{{max\_profundeso}}} m |
| **Mapo** |
|  |
| Indus e lua precipua enfluanti. |
| **Mapo** |
| {{{mapo-inf}}} |

**Indus** esas Aziana fluvio longa de 2900 til 3180 km, qua naskas an Lago Manasarovar, Tibet e debushas an Araba maro, proxim urbo Karachi. En lua baseno, developesis un ek la maxim anciena civilizuri de la mondo.
# Turka lingui

**Turka lingui** esas un grupo en Altaika linguaro. Parenteso-relati di Turka lingui ne esas unsenca. Hike prizentesas grupi di Turka lingui kun diferanta termini ek tri prizenturi linguistikale e geografiale. Sequez mayuskula, dika ed italika literi:

1. NORDA-WESTA / **1. Westa** / *1. Kipchaka grupo*

* (*1. Kipchaka-Bolgara brancho:*)
	+ Tatara
	+ Bashkira
* (*1b. Kipchaka-Kumana brancho:*)
	+ Kumika
	+ Karachai-Balkara
	+ Karaima
* (*1c. Kipchaka-Nogaia brancho:*)
	+ Kazaka
	+ Karakalpaka
	+ Nogai
	+ Kirgiziana (=  *2. Kirgiziana-Kipchaka brancho*)

2. NORDA-WESTA / **2. Norda Tatara di Altai / Altai-Turka / Oirota
* Flava-Uigura
* Teleuta

(*3. Hakasa-Tuvana grupo:*)

* Tuva / Soyota / Uryanhi
* Tofa
* Karagassi
* Hakasa / (Tatara di) Akaban
* Shor
* Tatara di Sudal-Siberia

(*4. Yakuta grupo:*)

* Yakuta
* Dolgana

3. SUDA-WESTA / **3. Suda-westa, Oguza grupo** / *5. Oguza grupo, 5a. Seldjuka brancho*

* Turkiana / Osmana
* Gagauza
* Azerbaijana / Azera
* Haladji
* Kashgai
* Turkmena

4. SUDA-ESTA/ **4. Esta, Uigura grupo** / *5. Oguza grupo, 5b. Chagatai brancho*

* Uigura
* Nov-Uigura
* Uzbeka
* Salara

5. CHUVASHA / **5. Bolgara** / *6. grupo di Chuvasha*

* Chuvasha

---

Videz Wikipedio en Azera, Kazaka, Kirgiza, Tatara, Turka, Turkmena, Uzbeka
# Britaniana teritorio che Indial Oceano

Britaniana teritorio en Indiana Oceano.
L'arkipelago Chagos.
La **Britaniana teritorio che Indiana Oceano** esas transmara teritorio apartenanta ad Unionita Rejio, jacanta an la duimo de la disto inter Tanzania ed Indonezia, e distanta 500 km sude de Maldivi. La teritorio konsistas ek sep atoli kun plu kam 1 000 insuleti e tota surfaco di 60 km².

La maxim granda e maxim sudala insulo esas Diego Garcia, kun 44 km², qua esas sideyo di militara bazo uzata da Usa ed Unionita Rejio. Pos ke Britaniani konquestis India, la teritorio enkorpigesis a ca kolonio. L'atoli Chagos, Aldabra, Farquhar e Desroches duris sub Britaniana suvereneso pos la nedependi di Pakistan, India, Ceylon e Maldivi. Ye la 23ma di junio 1976, Aldabra, Farquhar e Desroches donesis a Seycheli kande ca lando nedependanteskis. Pro to, nun la teritorio nur konsistas ek l'arkipelago Chagos ed altra insuleti, la maxim multa ek li sen habitanti.

Marala uceli che l'insulo South Brother.
# Dinastio Bourbon

La **dinastio Bourbon** (en la Franca: Bourbon, en la Hispana: Borbones, en l'Italiana: Borbon) esis dinastio de Franc e Hispana reji. En Francia la Bourbon-guvernado komencis en 1589 che Henri la 4ma di Francia e finis en 1830 kun l'abdiko di Charles la 10ma di Francia. Le Hispana Bourbon guvernis kun interrupti til 1931. Ca dinastio durigesis en 1975 kun Juan Carlos la 1ma di Hispania.
# Industrio

Precipua industriala regioni dil mondo. Flave esas la precipua regioni, violee esas altra importanta zoni. Verde, altra industriala zoni.
**Industrio** (de la Latina *industrius*, "diligenta, laborema") esas ensemblo di procedi por transformar prima materiari en vari konsumebla, sive por personi, sive por altra industrii. Segun altra defino, industrio esas la manufakturo di vari o servadi aden ula kategorio. En ekonomio la vorto uzesas kom sinonimo di sekundara sektoro, t.e., l'ekonomial agadi kontenata en la transformo de prima materiari en vari e produkturi.

Vapormashino che la Teknologiala Skolo di Madrid.
Pos ke la homo aparis en la Tero, lu bezonis transformar la kozi existanta en la naturo en produkturi utila a lu. Do, *stricto sensu*, l'industrio esas milyara agado. Tamen, nur dum la fino dil 18ma yarcento til la fino dil 19ma yarcento l'industriala procedi modifikesis intense, dum la surnomizita "industriala revoluciono". L'industrio esis la maxim importanta ekonomial agado del mondo de la duesma duimo dil 19ma yarcento til la fino di la Duesma mondomilito. Pos la yari 1950ma, kun la granda adopto di automatigo e la kresko di la produktiveso, l'industrio superiresis dal sektoro di servadi kom maxim importanta ekonomial agado.

Granda kresko dil industrial agado komencis en Anglia dum la 18ma yarcento kun l'invento e developo di vaporomashino, unesme uzata por produktar texuri ed explotar karbono en mineyi. La granda kresko di produktiveso efektigis rapida modifiko en la sociala ed ekonomiala strukturi di multa landi, ed originis la transformi konocata kom industriala revoluciono.

## Videz

* Industriala Revoluciono

## Referi
# Pacoza ko-existo

**Pacoza ko-existo** esas la politiko aspirar ad existo en paco inter landi qui esas l'opozanto dil un l'altra, do por evitar militesko di politikala konflikti. La termino esis uzit en Soviet-Uniono pos la morto di Stalin (1953), qua – deviacante de la viziono di Lenin ke armuzata lukto inter diferanta sociala sistemi esis ne-evitebla. Lo signifikis ke kapitalismo e socialismo povis existar un apud l’altra, quankam l’ideologiala konkurenco duris.
# Hispaniana linguo

| Hispaniana linguo |
| --- |
| *castellano* / *español* |
| **Parolata en:** | Mexikia, Hispania, Kolumbia, Peru, Kosta Rika, Guatemala, Arjentinia, Kuba, Venezuela, Uruguay, Paraguay, Equador, Chili, Nikaragua, Salvador, Panama, Dominikana Republiko, Equatorala Guinea (1ma linguo); 2ma linguo in Usa, Belize ed altra stati |
| **Regiono:** | Westal Europa, Amerika, Afrika |
| **Quanto di parolanti:** | 500 milioni (1ma linguo), 600 milioni (inkluzas 2ma linguo) |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Indo-Europana  Romana lingui   Westala grupo    Gala-Ibera-Romana lingui     **Hispaniana** |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Mexiko, Hispania, Kolumbia, Peru, Kosta Rika, Guatemala, Arjentinia, Kuba, Venezuela, Uruguay, Paraguay, Equador, Chili, Nikaragua, Salvador, Panama, Dominikana Republiko, Equatorala Guinea |
| **Regulata da:** | Real Academia Española |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | es |
| **ISO 639-2:** | spa |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|  Loki ube la Hispaniana parolesas. |
| **Videz anke**: Indo-Europana linguaro – Linguaro |

**Hispaniana** o **Kastiliana** esas romana linguo en Ibera-Romana grupo qua havis origino en la nordo di Hispania e gradope evolucionis til divenar la precipua komerca e guverna linguo di Iberia peninsulo. Olu expansis specale tra Amerika, ma anke en Azia ed Afrika kun l'expanseso di Hispanian imperio dum la 15ma e 16ma yarcenti.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Oficala lingui di Europana Uniono |  |
| Angliana | Bulgariana | Chekiana | Daniana | Estoniana | Finlandana | Franciana Germaniana | Grekiana | Hispaniana | Hungariana | Irlandana | Italiana | Latviana Lituaniana | Maltana | Nederlandana | Poloniana | Portugalana | Romaniana Slovakiana | Sloveniana | Suediana |
| *Fonto: Pagino di Europana Uniono* |
# Fluvio Neva

|  |
| --- |
|  **Neva**  |
|  {{{lokala\_nomo}}}  |
|  Нева  |
|  |
| Neva en Sankt-Peterburg. |
| **Geografio** |
| **Lando**: |  Rusia |
| **Landi**: |  |
| **Urbo**: |  |
| **Urbi**: |  |
| **Dimensiono** |
| **Longeso**: | 74 km |
| **Baseno**: | 281 000 km2 |
| **Mediumala ekfluo**: | 2 500 m3/s |
| **Rivero**: | {{{rivero}}} |
| **Altitudo**: | {{{altitudo}}} m |
| **Tipo di damo**: | {{{tipo\_di\_damo}}} |
| **Surfaco**: | {{{surfaco}}} km2 |
| **Maxima longeso**: | {{{max\_longeso}}} km |
| **Maxima larjeso**: | {{{max\_larjeso}}} km |
| **Maxima profundeso**: | {{{max\_profundeso}}} m |
| **Mapo** |
| [[Arkivo:|275px]] |
|  |
| **Mapo** |
| {{{mapo-inf}}} |

**Neva** esas Rusiana rivero en provinco Leningrad e Sankt-Peterburg.

La fonto dil fluvio esas westala rivo di lago Ladoga (che urbo Shlisselburg), e enfluas a gulfo di Finlando e Baltiko en Sankt-Peterburg.

Precipua enfluanti de Nevas es: (le sinistra) Mga, Ijora, Slavyanka, Murzinka, (le dextra) Ohta, Chyornaya Rechka.

En delto di Neva es kelk defluanti: Bolshaya Neva, Malaya Neva, Yekateringofka, Jdanovka, Smolenka, Bolshaya Nevka, Srednyaya Nevka, Malaya Nevka, Karpovka, Krestovka, Fontanka, Moika, Pryajka, Griboyedov, Kryukov e Obvodni.

## Referi
# Espoo

|  |
| --- |
|  **Espoo**  |
|  |
| Kelk imaji pri Espoo. |
|  |
| Blazono |
| Lando: |  Finlando |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 60°13' N |
| Longitudo: | 24°40' E |
| Altitudo: | 27 m |
| Surfaco: | 312,22 km² |
| Habitanti: | 314 152 (2023) |
| Denseso di habitantaro: | 1006 hab./km² |
| Disto de Helsinki: | 19 km |
| **Horala zono:** | UTC+2 (UTC+3 dum la somero) |
| **Urbestro:** | Jukka Mäkelä |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.espoo.fi |

Aeral imajo pri Espoo.
**Espoo** (Suede *Esbo*) esas la duesma maxim populoza urbo di Finlando. Segun statistiki de 2023, ol havis 314 152 habitanti. Lua tota surfaco esas 312,22 km². Ol jacas an la metropolala regiono di Helsinki.
# Chiniana tradicionala medicino

**Chiniana tradicionala medicino** fondesas sur teorio pri funcionado di homala ento en bona stando, de vidopunto fiziologiala, psikologiala, anatomiala, e.c. Lo probas anke explikar la kauzi di maladesi e la biologiala e psikala mekanismi qua esas konseque. Chiniana medicino serchas a komprenar homaro, amba sana kom malada, tante di vidopunto di videbla kam nevidebla simptomi, per jerado di equilibro di interna energio nominita Q o Tchi.

To esas medicino da qua la laborado esas ordinare evas de 3000 aK. En l'unesma traktato di medicino chiniana konocata (Huangdi Nei Jing), on trovas exemple la deskripturo di kin organi (nominita Wu Zang) e di sis intestini (nominita Liu Fu) kun skemi.

Medicino chiniana tradicionala pozas serioza problemi por la biodiverseso. Nam, farmakopeo chiniana esas fondita, inter altri, sur organi di speci divenas extingita (quale bilo di urso, labiopili od osti di tigri, korno di rinoceri, e.c.).
# Pi

Se la diametro de la cirklo esas 1, olua circlokurvo esas WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 algoritmo di Arkimedes
 **WIKINIUM\_MATH\_PH\_2**  (kelkafoyi skribata **pi**) esas matematikala konstanto qua esas la raporto di kelka Euklidana cirklokurvo a lua diametro. WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 esas proxime egala a 3.14. Multa formuli en matematiko, cienco ed injeniorarto kontenas WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , qua esas un ek la maxim importanta matematikala konstanti. Exemple, l'areo di disko esas egala a WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 multiplikata per la quadrato di la radiuso de la cirklo.

## Historio

L'unesma kalkuli pri proxima valoro di WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 facesis en Babilonia ed Antiqua Egiptia.[Sen fonti]

L'unesma algoritmo kreesis da Arkimedes en 250 aK.

## Alternativa konstanto τ

Matematikisto Robert Palais definis τ=2π. La vantaji di ca defino esis:

* τ reprezentar l'angulo di cirklo kompleta.
* Multa formuli divenis plu simpla.

## Referi
# Fermentaco (biokemio)

*Por multa partikulara uzi di fermentacala proceso, videz Fermentaco.*
Fermentaco en progreso: spumo formacita per CO2 gaso buleti e fermentacita materio.
**Fermentaco** esas procedo por extraktar energio de oxidigo di organika kompozaji, exemple karbohidrati, uzanta endogena elektrono acepto, qua esas kustume organika kompozajo. Kontraste, respirado esas ube elektroni transferesas ad oxo od altra exogena elektronal acepto, tra elektrala transporto kateno. Fermentaco esas importanta en anaerobiala stando ube esas ne oxidigiva fosforilaco\* a mantenar la produkto di ATP adenozino trifosfato per glikolizo. Dum fermantaco, piruvo acido metabolizesas en diversa kompozaji.

## Referi
# Internaciona Monetala Fonduro

La sideyo dil IMF en Washington D.C..
L'**Internaciona Monetala Fonduro** (**IMF**) esas internaciona organizuro kun sideyo en Washington D.C., konsistanta ek 189 landi qui "verkas por favorar globala koopero monetala, asekurar financala stabileso, faciligar internaciona komerco, promocar la kresko dil employado e sustenebla ekonomiala kresko, e diminutar la povreso en la mondo". Formacita en 1944 dum la Konfero di Bretton Woods, origine del idei da Harry Dexter White e John Maynard Keynes, ol komencis existar en 1945 kun 29 membri e lua skopo esis rikonstruktar l'internaciona sistemo di pagi.

La landi kontributas per sistemo di quoti por formacar monetala provizuro, qua povas uzesar da altra landi kun problemi pri equilibro di pagi. En 2016 la provizuro havis cirkume 666 miliardi de Usana dolari. La nuna direktisto dil IMF esas Franca advokatino Christine Lagarde, de 2011.

## Referi
# Feng shvey

"**Feng shvey**" (en simpla Chiniana: 风水; tradicionala Chiniana: 風水, signifiko: vento ed aquo) esas la plu kam 3000 yari anciena filozofio qua docas quale la cirkumajo povas influar la feliceso. *"Feng shvey"* konsideresas kom pseudo-cienco.