Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanalo di Suez

Navi en la kanalo di Suez.
La **kanalo di Suez**, weste di peninsulo Sinai, esas 163-km-a marala kanalo en Egiptia inter Portuo Said e Suez.

Ol posibligas aquala transporto de Europa ad Azia sen navigar cirkum Afrika ed esas dividita en du parti inter granda bitra lago de Mediteraneo til Reda maro.

## Historio

En 1854 Ferdinand de Lesseps obtenas de Said Pasha koncesiono por 99 yari por la projeto. La kompanio por la konstrukto di la kanalo fondesis en decembro 1858 e la konstruktado komencis en aprilo 1859. Quik Unionita Rejio, precipua uzanto, kompris lua acioni. Pos dek-e-un nefacila yari, ye la 17ma di novembro 1869 la kanalo di Suez inauguresis por navotrafiko da Ismail, *khedive* di Egiptia e Sudan. L’unesma navo tra la kanalo, segun invito da Ismail, esis la Franca imperiala yakto Aigle, portanta imperiestrino Eugénie.

En 1956 Egiptia nacionaligis ol. Lor krizo Francia, Unionita Rejio ed Israel atakis ma ne povis konservar la kontrolo.

## Nuna

La kanalo ne havas sluzo, posibligas la pasajo por navi di 150.000 toni, kun min kam 15-metra kilio.

En 2001 la maxim granda fervoyala turno-ponto, ye 20 km norde di Isma'iliyah, inauguresis.
# Tropiko di Kankro

Mapo di Tero kun la lineo dil Tropiko di Kankro.
La **Tropiko di Kankro** esas un ek la precipua linei di latitudo qua markizas mapi di la Tero. Ol esas paralelo jacante 23°26'22" Norde del Equatoro.
# Peninsulo Arabia

Satelitala fotografuro pri Araba Peninsulo.
'**Peninsulo Arabia**, anke konocita kom **Arabia**, esas granda peninsulo an la sudo di Azia, apud lua junturo kun Afrika. Ol havas cirkume 3 000 000 km². Saudi-Arabia okupas 71,6% de lua surfaco.

En Arabia existas 7 landi:

* Bahrain (lando konsistanta ek arkipelago che l'Araba maro, qua judikesas kom parto di Arabia).
* Katar
* Kuwait
* Oman
* Saudi-Arabia
* Unionita Araba Emirii
* Yemen
# Reda maro

Reda maro, inter Afrika ed Azia.
**Reda Maro** esas mikra parto (maro) de Indiana oceano, inter la kontinenti Afrika (weste) ed Azia (este). Lua surfaco esas cirkume 450 000 km².

La maro jacas inter dezerta e mi-dezerta landi. Lua vicina landi esas:

* nordala marbordo: Egiptia, Israel, Jordania
* westala marbordo: Sudan, Egiptia
* estala marbordo: Saudi-Arabia, Yemen
* sudala marbordo: Eritrea, Djibuti, Somalia.
# Sahara

**Sahara** esas dezerto en Afrika, la duesma maxim granda en la mondo (la maxim granda esas en Antarktika). La Sahara havas la maxim povra landi en la mondo, nome Nijer, Mali edc. La Sahara duras kreskar singla yaro, e dezertifigeso esas granda problemo por la landi qui jacas ibe. La nomo *Sahara* esas la pronunco en l'Angla di la nomo por la dezerto en l'Araba, t.e. صحراء.
# Stretajo di Malaka

La Stretajo di Malaka konektas la Pacifika Oceano (este) kun la Indiana Oceano (weste)
La **Stretajo di Malaka** esas stretajo de aquo di longeso 930 km inter la Malay-Peninsulo (Peninsulala Malaizia, Malaizia) e la indoneziana insulo Sumatra.

Ol nomizesas pro la Malaka-sultanio quo regnis la arkipelago inter 1400 e 1511.

### **Ekonomiala importo**

De ekonomiala e strategiala perspektivo, la Stretajo di Malaka esas un ek la maxim importanta navo-voyi en la mondo.

La stretajo esas la precipua navo-kanalo inter la Indiana Oceano e la Pacifika Oceano, konektanta granda aziana ekonomii quala India, Chinia, Japonia, Taiwan, e Sud-Korea.  Plu kam 94.000 navi trapasas la stretajo singlayare, portanta cirkume quarimo del vari dil mondo, inkluzanta oleo, chiniana fabrikaji, ed indoneziana kafeo.

Cirkume quarimo de omna oleo maro-transportata trapasas la stretajo, grandaparte de la Persiana Gulfo ad aziana merkati.  En 2007, evaluita 13,7 milion bareli diale transportesas tra la stretajo, e 15,2 milion bareli diale en 2011.

La maxima grandeso di navo qua povas trapasar la stretajo referesas kom la *Malaccamax*.  Por la maxim granda navi (precipue oleo-navegi) la minima profundeso dil stretajo (25 metri) ne esas sat profunda.  Pluse, la maxim proxima kanalo (la Sunda-Stretajo inter Sumatra e Java) esas mem min profunda e streta kam Malaka.  Do, granda navi mustas cirkumirar pluramil kilometri ed uzar la Lombok-Stretajo, Makassar-Stretajo, Sibutu Passage o Mindoro-Stretajo vicee.

### **Historio**

Frua komercisti de Arabia, Afrika, Persia e la Suda Indiana rejii atingis Kedah ante arivir en Guangzhou.  Kedah servis kom westala portuo sur la Malay-Peninsulo.  Li komercis vitraji, kamforo, kotonaji, brokati, ivoro, santalo, parfumo e precoza stoni.  Ica komercisti segliris a Kedah per la musonventi inter junio e novembro.  Li retrovenis inter decembro e mayo.  Kedah provizis lojeyi, portisti, naveti, bambu-rafti, elefanti, ed anke imposto-kolekti por vari transportenda surlande vers la estala portui dil Malay-Peninsulo quala Langkasuka e Kelantan.  Navi de Chinia venis por komercar che ca estala komerceyi e portui.  Kedah e Funan esis famoza portui dum la 6ma yarcento, ante ke navi uzeskis la Stretajo di Malaka ipsa.

En la 7ma yarcento la marala imperio Srivijaya fondita sur Palembang, Sumatra regneskis, ed olua influo expansis a la Malay-peninsulo e Java.  La imperio dominacis la Stretajo di Malacca e la Sunda-Stretajo.  Per serio de konquesti ed inkursi ye rivala portui, Srivijaya dominacis ekonomiale e militale la regiono dum 700 yari.  Srivijaya profitegis per la spico-komerco, komerco kun Chinia, indiana ed araba komercanti.  La Stretajo di Malaka divenis importanta marala voyo inter India e Chinia.  La importo dil Stretajo di Malaka en globala komerco-reti duris aden posa yarcenti pro la Malaka-sultanio en la 15ma yarcento, la Johor-sultanio, e la emerso di la moderna urbo-stato Singapur.
# Tropiko di Kaprikorno

Mapo di la Tero kun la lineo dil Tropiko di Kaprikorno.
**Tropiko di Kaprikorno** esas un ek la precipua linei di latitudo qua markizas mapi di la Tero. Ol esas paralelo jacanta 23°26'22" sude del Equatoro.