Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Enciklopedio

**Enciklopedio** esas referolibro, verko-jenro traktanta metodoze e detaloze sua temo en lemi od artikli, qua esas aranjita alfabetale. Lua skopo povas esar general o precizigita. General enciklopedii ofte inkluzas omnasorta lemi pri sporti, mestieri, manieti, kulturi, landi, historio, organismi, politiko, ekonomio, cienci ed arti. Enciklopedii esis dum kelka yarcenti sempre pezoza libri, ofte de plura tomi, ma komputeral enciklopedii existeskas depos recenta yardeki.

Enciklopedio dessimilesas de vortari per precipue traktar la kontenajo sustancala di sua artiklo-temi, ne la linguistikala informo di li.
# Bradipo

|  |
| --- |
| **Bradipo**  |
|  |
| *Bradypus variegatus* en Lago Gatún, Panama |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | Animalaro |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mamifero |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | Pilosa |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Megalonychidae e Bradypodidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Bradipo** (*Pilosa*, *Xenarthra*) esas arborala mamifero qua habitas la centrala e suda Amerika. Olim existis 6 familii di bradipi, e nun existas du: **Megalonychidae** (nur 1 speco existas nun) e **Bradypodidae** (4 speci existanta).

Mirmekofagi (4 speci) e megaterii (80 generi en 6 familii, omni extingita nun) anke esas klasifikata en la rango *Pilosa*.
# Simbioso

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

Exemplo pri reciproka simbioso esas la relato inter *Ocellaris* klaunofisho, qua habitas inter la tentakuli di *Heteractis magnifica*. La teritoriala fisho protektas l'anemono de anemono-manjanta fishi, e sucedante la dardoza tentakuli dil anemoni protektas la klaunofisho de lua raptisto; note muko sur la klaunofisho protektas lu de la dardoza tentakuli
**Simbioso** ordinare deskriptesas kom intima ed ofte longatempa reciproka ago biologiala inter diversa biologiala speci.

La termino uzesis unesmafoye en 1879 dal Germana mikologiisto Heinrich Anton de Bary, qua definis ol kom "la kunvivo di la diferanta organismi".
# Mary Shelley

|  |
| --- |
| **Mary Shelley** |
|  |
| **Profesiono:** | skriptisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Unionita Rejio |
| **Naskodato:** | 30 di agosto 1797 |
| **Nasko-loko:** | London, Anglia |
| **Mortodato:** | 1 di februaro 1851 |
| **Morto-loko:** | Bournemouth, Anglia |
|  |  |

**Mary Wollstonecraft Shelley** (1797 til 1851) esis Britaniana skriptisto de la Romantikismo. Elua maxim konocita verko esas la romano *Frankenstein, or The Modern Prometheus*.

Elua patro esis filizofo William Godwin; elua matro esis filozofo Mary Wollstonecraft, qua mortis kelka dii pos la nasko. En 1816 el esis mariajata kun la poeto Percy Bysshe Shelley.

En somero 1816 el vakancis an Lago Genève en Suisia, kun Shelley e la poeto Byron; Byron sugestis ke singlu skribez fantomo-rakonto. La rakonto skribita da Mary divenis *Frankenstein; o, La Moderna Prometeo*, pri ciencisto qua kreas vivanta ento.
# Vincent van Gogh

|  |
| --- |
| **Vincent van Gogh** |
|  |
| **Profesiono:** | piktisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Nederlando |
| **Naskodato:** | 30 di marto 1853 |
| **Nasko-loko:** | Zundert, Nederlando |
| **Mortodato:** | 29 di julio 1890 |
| **Morto-loko:** | Auvers-sur-Oise, Insulo di Francia, Francia |
|  |  |

**Vincent van Gogh** (1853 til 1890) esis Nederlandana piktisto, notinda pro lua pikturo di vakua stulo, inter altra pikturi.

#### Kelka pikturi da Vincent van Gogh

* De aardappeleters (1885)
* La reda viteyo (1888)
* La Flava Domo (1888)

## Citaji

**"Ni** ne obliviez ke la mikra emoci esas la granda kapitani di nia vivi e ni obedias li sen savar lo."

Cirkumklozita agro kun acensanta suno, piktita da van Gogh en decembro 1889 ye Saint-Rémy, Francia
# Meduzo

*Por altra signifiki di la vorto meduzo, videz Meduzo (homonimo).*

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Meduzo** esas marala animalo kun venenoza palpili e gastrovaskulala kavajo, qua nutras su de planktono.
# James Bond

Sean Connery pleas James Bond en la cinematografuro *Diamonds are Forever*, en 1971.
**James Bond** esas fiktiva personajo e serio di libri pri lu kreita da Britaniana skriptisto Ian Fleming. Pos la morto di Fleming en 1964, 8 altra skriptisti lansis noveli pri la personajo James Bond: Kingsley Amis, Christopher Wood, John Gardner, Raymond Benson, Sebastian Faulks, Jeffery Deaver, William Boyd, e Anthony Horowitz. La personajo, anke konocata da kodexo-nombro **007** (Angle: "double-0-seven"), anke adaptesis por cinemo, televiziono, radio, videoludi e desegnita amuzo-revui.

Ian Fleming kreis la fiktiva personajo James Bond kom centrala figuro di lua noveli. Bond esas oficisto di Sekreta Servado Britaniana, konocata kom MI6. Ilu anke konocesas por lua kodexo-nombro 007. En la cinemo, diversa aktori pleis la personajo. Un ek la maxim famoza esis Sean Connery.

Fleming skriptis la sequanta libri pri James Bond dum lua vivo. La du lasta publikigesis pos lua morto.

* 1953 *Casino Royale*
* 1954 *Live and Let Die*
* 1955 *Moonraker*
* 1956 *Diamonds Are Forever*
* 1957 *From Russia, with Love*
* 1958 *Dr. No*
* 1959 *Goldfinger*
* 1960 *For Your Eyes Only* (kurta noveli)
* 1961 *Thunderball*
* 1962 *The Spy Who Loved Me*
* 1963 *On Her Majesty's Secret Service*
* 1964 *You Only Live Twice*
* 1965 *The Man with the Golden Gun*
* 1966 *Octopussy and The Living Daylights* (kurta noveli)
# Ian Fleming

|  |
| --- |
| **Ian Fleming** |
|  |
| **Profesiono:** | skriptisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Unionita Rejio |
| **Naskodato:** | 28 di mayo 1908, 28 di decembro 1908 |
| **Nasko-loko:** | London, Anglia |
| **Mortodato:** | 12 di agosto 1964 |
| **Morto-loko:** | Canterbury, Anglia |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**Ian Lancaster Fleming** (1908 til 1964) esis Britaniana skriptisto pri policala romaci. Ilu kreis la famoza heroo *James Bond*.
# Steffi Graf

|  |
| --- |
| **Steffi Maria Graf** |
|  |
| **Profesiono:** | tenisistino |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Germania |
| **Naskodato:** | 14 di junio 1969 |
| **Nasko-loko:** | Mannheim, Germania |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**Steffi Maria Graf** (naskinta ye la 14ma di junio 1969 en Mannheim) esas Germana ex-tenisistino. Dum 377 semani el judikesis kom la maxim bona tenisistino del mondo. El ganis sepfoye la maxim importanta tenisa konkurso en Wimbledon.

Steffi Graf mariajis ye la yaro 2001 l'anke sucesoza Usana tenisisto Andre Agassi. La paro havas du filiulo ed un filiino.

Ye la 13ma di agosto 1999 Steffi Graf finis elua kariero.
# Batiskafo

Interna aranjuro di batiskafo.
**Batiskafo** esas mikra submara navo qua projetesas por rezistar granda presi ed uzesas por explorar regioni multe profunda de la maro. Li povas uzesar por ciencala o militala skopi. Auguste Piccard, qua inventis l'unesma batiskafo, kreis lua nomo de du Greka vorti: βαθύς *bathys* ("profunda"), e σκάφος skaphos ("navo").

Por submersar, batiskafi inundas aerala tanki kun marala aquo, ma, diferanta de ordinara submara navi, on ne povas uzar kompresita aero por ekpulsar l'aquo e retroirar a la surfaco. Vice, fera balasti liberigesas por acensar, e ca balasti perdesas en l'oceano. Batiskafi uzas gazolino, qua esas nekomprebla liquido, por equilibrar la flotacemeso sur marala surfaco.
# Foso di Mariani

La **Foso di Mariani** esas la maxim profunda punto en la ter-krusto (-11.034 kilometri) este de Filipini, ube l'ocean-krusto, qua portas la Grand Oceano, subiras l'adjacanta kontinentala krusto, qua portas Eurazia.
# Ter-tremo

**Ter-tremo** o **sismo** esas geologiala fenomeno. Ter-tremo eventas kande kontinento-plaki movas una vers altra. Ulatempe la tensinta forci di plaki detonas efektigante ter-tremo.

La tremi mezuresas per seismografili e la forteso anuncesas segun skalo di Richter.

Severa tertremi en la mondo| Kande ol eventis | loko | forteso segun la skalo di Richter | morti |
| --- | --- | --- | --- |
| 11ma di marto 2011 | nordo di Japonia | 9 | plu kam 10.000 |
| 8ma di oktobro 2005 | nordo di Pakistan | 7,8 | plu kam 80.000 |
| 26ma di decembro 2003 | Bam, Iran | 6,8 | plu kam 40.000 |
| januaro 2001 | Gujarat, India | 6,9 | plu kam 20.000 |
| agosto 1999 | İzmit, Turkia | 7,5 | 15.000, posible mem 40.000 |
| 1993 | Latur, India | 6,4 | 10.000 |
| 1990 | provinco Gilan, Iran | 7,7 | plu kam 40.000 |
| 1988 | Spitak, Armenia | 6,9 | 25.000, posible mem 60.000 |
| 1976 | Tangshan, Chinia | 7,8 | 255.000, posible mem 650.000 |
| 1948 | RSS Turkmenistan, Soviet-Uniono | ? | 110.000 |
| 1927 | Xining, Chinia | 8,3 | 200.000 |
| 1923 | Yokohama e Tokio, Japonia | 8,3 | 150.000 |
| 1920 | Gansu, Chinia | 8,5 | 100.000 |
| 1755 | Lisboa, Portugal | ? | 70.000 |
| 1556 | Shaanxi, Chinia | ? | 830.000 |

### Tertremala ondego

Se l' epicentro dil tertremo esas en lito di ula maro od oceano, supra aquo-maso movas tre rapide efektigante ondo. Kande la movanta aquo-maso venas plu basa areo marala, l'energio di ondo koncentras su kreante ondego (*cunamio*). Che rivala areo l’energioza ondego atakas lando destruktante. L'ondego povas movar mem 800 km/h e kreskar til 10 metri venante rivo.

maxim severa ondegi| tempo | loko | perisinti |
| --- | --- | --- |
| 26ma di decembro 2004 | Indiana oceano | 160.000 |
| 1998 | Papua-Nova-Guinea | 8.000 |
| 1883 | Krakatau, Indonezia | 36.000 |
| 1792 | Unzen-volkano, Japonia | 15.000 |
| 365 | Alexandria, Egiptia | multa mili |
# Internaciona Dio di Laboristi

Stati e teritorii kolorizita segun la celebrado di dio di laboristi o di laboro o simila dio:
██ Festodio di laboristi ye la 1ma di mayo

██ Altra festodio ye la 1ma di mayo

██ Sen festodio ye la 1ma di mayo, sed dio di laboristi ye altra dato

██ Nula festodio ye la 1ma di mayo e nula festodio di laboristi

La **Internaciona Dio di Laboristi** o **Dio di Laboro** festesas en multa landi ye la 1ma di mayo. Ol esas libera dio en plura landi. Dum olu celebresas la lukti di la laboristaro e eventas manifesti di laboristi.

## Historio

La elekto dil dato devenas de generala striko quan la Nord-Amerikana laboristala movemento proklamis por la 1ma di mayo 1886 kun la skopo generaligor la ok-hora laborodio. La sequanta konflikti inter la manifestanti e la polico divenis violentoza: ye la 3ma di mayo policisti pafe mortigis quar manifestanti; ye la 4ma di mayo eventis protestala manifesto, lore ulu jetis bombo qua mortigis plura policisti. Pro ke la atentinto ne trovesis, on arestis ok manifestal organizinti ed mortigis quar; un suocidis, la cetera tri liberigesis pos sis yari.

En 1889, la kongreso dil Duesma Internacionalo en Paris proklamis la 1ma di mayo kom memorodio pri la viktimi dil manifesti di 1886 e kom luktodio di la laboristala movemento.

## Altra dati

Quankam la maxim multa landi festas la Internaciona Dio di Laboristi ye la 1ma de mayo, kelka landi festas olu ye altra dati:

* Australia: duesma lundio di marto
* Bahama: unesma venerdio di junio
* Kanada: unesma lundio di septembro
* Japonia: la 23ma di novembro
* Nova-Zelando: quaresma lundio di oktobro
* Trinidad e Tobago: la 19ma di junio
* Usa: unesma lundio di septembro
# Edi Rama

|  |
| --- |
| **Edi Rama** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Chefministro di  Albania** |
| **Guvernisteso:** | de 15 di septembro 2013 til nun |
| **Precedanto:** | Sali Berisha |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 4 di julio 1964 |
| **Naskoloko:** | Tirane, Albania |
| **Spozo:** | Lindita Basha |
| **Profesiono:** | piktisto e politikisto |
| **Politikala partiso:** | *Partia Socialiste e Shqipërisë* |

**Edi Rama**, piktisto e politikisto n. 4 di julio 1964 esas nuna chefministro di Albania. Il asumis povo en 2013.
# Trenčín

|  |
| --- |
|  **Trenčín**  |
|  |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Slovakia |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 48°54"N |
| Longitudo: | 18°02"E |
| Surfaco: | 82 km² |
| Habitanti: | 55 593 (2021) |
| Denseso di habitantaro: | 692 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+1 (UTC+2 dum somero) |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
|  |

**Trenčín** esas urbo en la litoro di Slovakia. Segun statistiki de 2021, ol havis 55 593 habitanti. Lua tota surfaco esas 82 km².
# Oulu

|  |
| --- |
|  **Oulu**  |
|  |
| Kelk imaji pri Oulu. |
|  |
| Blazono |
| Lando: |  Finlando |
| Regiono: | Norda Ostrobotnia |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 65°01'N |
| Longitudo: | 25°28'E |
| Surfaco: | (entote) 3817,52 km² |
| Habitanti: | 202 753 (2018) |
| Denseso di habitantaro: | 143,78 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+2 (UTC+3 dum la somero) |
| **Urbestro:** | Päivi Laajala |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.ouka.fi |

**Oulu** esas urbo en Finlando. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis 202 753 habitanti. Lua tota surfaco esas 3817,52 km².
# David Hockney

|  |
| --- |
| **David Hockney** |
|  |
| David Hockney |
| **Profesiono:** | piktisto, fotografisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Unionita Rejio |
| **Naskodato:** | 9 di julio 1937 |
| **Nasko-loko:** | Bradford, Anglia |
| **Mortodato:** | 11 di junio 2026 |
| **Morto-loko:** | London |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**David Hockney** (pron.: *devid-hokni*; n. ye la 9ma di julio 1937 til la 11ma di junio 2026) esis Britaniana piktisto e fotografisto, asociata kun pop-arto. Ilua maxim famoza pikturo esas "A Bigger Splash" (*plu-granda plaudo*, 1967) sur qua piktesas nateyo, temo ofte rivenant en sua verki, same kam ilua dax-hundi ed expreso di homeosexual amoro. Ilua verko *Portreto di Artisto*, sur qua piktesas nateyo kun du personi (1972) vendesis en 2018 che auciono por 90 milion dolari (79 euri), rekorda sumo por vivant artisto.

Esas konocata pri Hockney ke il havis sinestezio, la kapableso vidar vorti o muziko kom kolori.

## Referi
# Oscar Schmidt

|  |
| --- |
| **Oscar Daniel Bezerra Schmidt** |
|  |
| **Profesiono:** | basketbalisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Brazilia |
| **Naskodato:** | 16 di februaro 1958 |
| **Nasko-loko:** | Natal, Rio Grande do Norte, Brazilia |
| **Mortodato:** | 17 di aprilo 2026 |
| **Morto-loko:** | Santana de Parnaíba, stato São Paulo, Brazilia |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**Oscar Daniel Bezerra Schmidt** (n. ye la 16ma di februaro 1958 til la 17ma di aprilo 2026) esis Braziliana ex-basketbalisto. Dum ilua kariero, il enrejistris entote 49 973 punti, mondala rekordo por ula basketbalisto til 2024. En 2010, ilua nomo inkluzesis en la *Hall of Fame* di la Federuro Internaciona pri Basketbalo - FIBA.

## Referi
# Walter Ulbricht

|  |
| --- |
| **Walter Ulbricht** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Prezidanto di  Est-Germania** |
| **Guvernisteso:** | de 1960 til 1973 |
| **Precedanto:** | Wilhelm Pieck |
| **Sucedanto:** | Willi Stoph |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 30 di junio 1893 |
| **Naskoloko:** | Leipzig |
| **Mortodato:** | 1 di agosto 1973 |
| **Mortoloko:** | Groß Dölln, proxim Döllnsee |
| **Politikala partiso:** | SED |

**Walter Ernst Paul Ulbricht** (1893 til 1973) esis ex-chefo di DDR.
# Specala relativeso

En fiziko, **specala relativeso** (*SR*, anke konocita kom la **specala teorio pri relativeso** o **STR**) esas l'aceptita fizikala teorio pri la relato inter spaco e tempo.

Esas apogata sur du postulati:

1. ke la legi di fiziko esas nevarianta (c.e., identa) en omna inerciala sistemi (neaceleranta kadri di refero); e
2. ke la rapideso di lumo en vakuo esas la sama por omna observanti, senegarde di la rapideso di lumofonto.

La teorio origine propozesis en 1905 da Albert Einstein en l'artiklo "Pri l'elektrodinamiko di movanta korpi". La nekonciliebleso di klasika mekaniko kun l'equacioni di elektromagneteso di Maxwell duktas a la developado di specala relativeso, qua korektas klasika mekaniko por traktar standi implikanta movi proxim la rapideso di lumo. Mem tale, klasika mekaniko esas ankore utila (pro lua simpleso ed alta exakteso) kom proximigo a mikra rapidesi kompare a la rapideso di lumo.
# Siberia

Mapo di Rusia montranta Siberia.
Siberia esas vasta regiono qua reprezentas 56% di Rusa teritorio. Ol jacas centre, weste e parto de la norda regiono di la lando.

Lua precipua urbi esas:

* Irkutsk
* Krasnoyarsk
* Novosibirsk
* Omsk
* Tomsk