Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amnestio Internaciona

Protesto di Amnestio Internacionala kontre l'existo di Usana karcerala centro en Guantánamo.
**Internaciona Amnestio**, IA, od Angle *Amnesty International*, AI esas internaciona neguvernala organizuro qua laboras por defensar la homala yuri en la tota mondo, segun la texto di l'Universala deklaro pri homala yuri ed altra internaciona kontrati. Ol fondesis en 1961 dal Britaniana advokato Peter Benenson. Benenson lektis pri Portugalana studenti enkarcerigita por defensar lia idei ed, indignita, il skribis alegajo pri lia defenso. Benenson publikigis lua texto en 1961 sub la titulo *The Forgotten Prisoners* ("l'obliviita karcerani") en l'Angla jurnalo *The Observer*, e to esis l'origino dil organizuro, qua komence havis la nomo *Amnestio 61*. Lua unesma renkontro eventis ye julio sam yaro, kun delegitari de Belgia, Unionita Rejio, Usa, Republiko Irlando, West-Germania e Suisia. Nuntempe ol existas en multa landi.

L'unesma oficala raporto di Internaciona Amnestio esis pri la karceri de Sudafrika dum *Apartheid*-rejimo. Ol publikigesis en 1965, un yaro pos la celebro di judicio qua desvelizis la sistemal uzo di tormento da Sudafrikana polico kontre negri enkarcerigita, dum polical inquesti. Kelka personi mortis pro intensa tormenti. Ank en 1965 altra du raporti - pri la situaciono en Portugal dum la rejimo *Salazarista*, ed en Rumania dum la rejimo komunista - lansesis. Ye la sequanta yaro ol lansis raporto pri la rasista rejimo en Rhodezia.

L'organizuro recevis Nobel-premio pri paco en 1977.

## Skopi

La precipua skopi di IA esas:

* defensar kredajo-libereso
* demandar yusta judicii por politikala karcerani
* aboliso di tormenti
* denuncar asasini kun politikala skopi
* aboliso di mortopuniso
* kondamnar kidnapi, tormenti kontre gajo-homi e l'asasino di karcerani, ed anke kondamnar gentocidi ed altra sango-krimini
* helpar exilita personi qui subisas minaci pri lia fundamentala yuri en extera landi, edc.

## Referi
# Provinco Herson

|  |
| --- |
|  **Provinco Herson**  |
| Херсонська область |
| **Provinco di Ukraina** |
|  |
| Provincadministreyo. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| **Mapo** |
| 46°30"N, 34°00"E |
| di Ukraina |
|  |

 |
| **Generala datumi** |
| **Lando** | Ukraina |
| **Chef-urbo/i** | Herson |
| **Precipua loko/i** | Nova Kahovka, Kahovka, Oleshki, Henichesk, Skadovsk |
| KATOTTH | UA65000000000030969 |
| **Provincestro** | Olexandr Stepanovich Samoilenko |
| **Provincmarshalo** | Gennadi Mikolayovich Laguta |
| **Habitantaro** |
| **Linguo** | Ukrainana |
| **Habitantaro** | 1 046 981 (2022) |
| **Denseso** | 35,15 hab./km² |
| **Geografio** |
| **Totala surfaco** | 28 461 km² |
| **Horala zono** | EET |
| **Telefonnumero** | +380-55 |
| **Registragilo/i** | BT, HT |
| **Oficala retosituo** | khoda.gov.ua |

**Provinco Herson** esas un de subdividuri di Ukraina. Ol esas dividita en 5 distrikti, ed olua chefurbo esas Herson.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Subdividuri di Ukraina |  |
| **Provinci**: Cherkasi **·**  Chernivci **·**  Chernihiv **·**  Dnipropetrovsk **·**  Doneck **·**  Harkiv **·**  Herson **·**  Hmelnickiy **·**  Jitomir **·**  Ivano-Frankivsk **·**  Kiyiv **·**  Kirovohrad **·**  Luhansk **·**  Lviv **·**  Mikolayiv **·**  Odesa **·**  Poltava **·**  Rivne **·**  Sumi **·**  Ternopil **·**  Vinnicya **·**  Volin **·**  Zakarpattya **·**  Zaporijjia **Autonoma republiki**: Krimea\* **Republikurbi**: Kiyiv **·**  Sevastopol\* \* *juntanta ad Rusia (2014), tamen internacione agnoskanta kom teritorio de Ukraina* |
# Wuhan

|  |
| --- |
|  **Wuhan**  |
|  |
| Kelk imaji pri Wuhan. |
| Lando: |  PR Chinia |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 30°35'36"N |
| Longitudo: | 114°18'17"E |
| Altitudo: | 37 m |
| Surfaco: | 8494,41 km² |
| Habitanti: | 11 081 000 (2018) |
| **Horala zono:** | UTC+8 |
| **Urbestro:** | Cheng Yongwen |
| **• Wuhan** |

**Wuhan** esas urbo en Popul-Republiko Chinia, chef-urbo di la provinco Hubei. Segun statistiki dil yaro 2018, ol havis 11 081 000 habitanti. Lua tota surfaco esas 8494,41 km².
# Diktatoreso

Kim Il-sung e Kim Jong-il statui en Pyongyang, Nord-Korea
**Diktatoreso** indikas politika rejimo en qua ula persono o grupo di personi exercas absoluta povi, sen ke ula lego od institucuro limitas lu.

L'origino di termino evas del Antiqua Roma, ube diktatoreso indikis stando di Romana republiko ube on konfidis tempale e segun legala normo, absoluta povo ad ula guvernanto (la diktatoro) dum situi di grava trubli.
# Richard Strauss

|  |
| --- |
| **Richard Georg Strauss** |
|  |
| **Profesiono:** | muzikisto e kompozisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Germania |
| **Naskodato:** | 11 di junio 1864 |
| **Nasko-loko:** | München, Bavaria |
| **Mortodato:** | 8 di septembro 1949 |
| **Morto-loko:** | Garmisch-Partenkirchen, West-Germania |
|  |  |

**Richard Georg Strauss** (1864 til 1949) esis muzikisto e kompozisto.

Ilua patro, chefa kornisto di la korto-opero dil urbo, instruktis yuna Richard pri muziko. Richard esis multe influata da la muziko di Richard Wagner, operi di qua il unesmafoye audis en 1874. Ilua unesma notinda orkestrala verko, la simfoniala poemo *Don Juan*, aparis en 1888. Il skribis plura plusa simfoniala poemi, exemple *Also sprach Zarathustra* (1896) ed *Ein Heldenleben* (1898); plu tarde en la kariero il kompozis plura operi, exemple *Der Rosenkavalier* (1911).

## *Till Eulenspiegels lustige Streiche*

Ye la 5ma di novembro 1895 en Köln, ilua simfoniala poemo *Till Eulenspiegels lustige Streiche* ("La joyoza folaji di Till Eulenspiegel") esis unesmafoye pleata. Dum printempo di 1894 Strauss entamis skribar kurta opero pri ca temo, e pose abandonis la projeto; en 1895 il kompozis ca orkestrala verko, quan il kompletigis ye 6ma di mayo en München. Ol deskriptas Till Eulenspiegel, karaktero de mez-epoka folkloro di Germania, qua durante mokas altri per trompiva folaji.
# Carl Friedrich Gauss

|  |
| --- |
| **Carl Friedrich Gauss** |
|  |
| **Profesiono:** | fizikisto, matematikisto, ciencisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Germania |
| **Naskodato:** | 30 di aprilo 1777 |
| **Nasko-loko:** | Brunswick, Germania |
| **Mortodato:** | 23 di februaro 1855 |
| **Morto-loko:** | Göttingen, Rejio di Hannover |
|  |  |

**Carl Friedrich Gauss** (1777 til 1855) esis notora Germana ciencisto, matematikisto e fizikisto.
# Heilbronn

|  |
| --- |
|  **Heilbronn**  |
|  |
| Panoramo pri Heilbronn. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Germania |
| Stato: | Badenia-Wurtemberg |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 49°08′26″N |
| Longitudo: | 9°13′05″E |
| Altitudo: | 157 m |
| Surfaco: | 99,88 km² |
| Habitanti: | 131 653 (2023) |
| Denseso di habitantaro: | 1300 hab./km² |
| Disto de Stuttgart: | 50,7 km |
| **Horala zono:** | UTC+1 (UTC+2 dum somero) |
| **Urbestro:** | Harry Mergel |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| heilbronn.de |

Placo dil Merkato, en Heilbronn
**Heilbronn** esas urbo en Badenia-Wurtemberg. Ol havis 118 122 habitanti en 2013. Lua tota surfaco esas 99,88 km². Ol jacas apud rivero Necker.

Olim ol esis nedependanta imperial urbo (*«freie Reichsstadt»*). De Mezepoko ol developis kom importanta komercala centro. Dum la komenco dil 19ma yarcento ol divenis importanta industrial urbo en Wurtemberg. Lua historiala centro destruktesis komplete dum bombardo ye la 4ma di decembro 1944, e rikonstruktesis dum la yari 1950a. Nun, ol esas importanta industriala centro en la nordo dil stato.

Ol esas sideyo dil universitato  *Hochschule Heilbronn*, fondita en 1961.

## Referi
# Basel

|  |
| --- |
|  **Basel**  |
|  |
| Kelk imaji pri Basel. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Suisia |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 47°34'N |
| Longitudo: | 7°36'E |
| Altitudo: | 260 m |
| Surfaco: | 23,85 km² |
| Habitanti: | 173 024 (2021) |
| Denseso di habitantaro: | 7256 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+1 (UTC+2 dum somero) |
| **Mapo:** |
|  |

Urbo-domo di Basel
**Basel**esas la triesma maxim populoza urbo di Suisia, dop Zürich e Genève. Segun statistiki de 2021, ol havis 173 024 habitanti. Lua tota surfaco esas 23,85 km².

Ol situesas nord-weste Suisia, apud fluvio Rheno, an la frontiero kun Francia e Germania. L'oficala linguo dil urbo esas la varianto de la Germana parolata en Suisia. Basel judikesas kom "kulturala chef-urbo" di Suisia, ed esas famoza pro lua muzei, inkluzite *Kunstmuseum*, qua esis l'unesma kolekturo pri arto acesebla a publika vizitado. L'urbo havas entote 40 muzei, pro to ol esas un ek la maxim granda kulturala centri de Europa, proporcionale a lua habitantaro.

Lua universitato, fondita en 1460, esas la maxim anciena de Europa. Lua longa historio pri intekektala toleremeso transformis ol en sekura loko por pensisti, exemple Erasmus de Rotterdam, Friedrich Nietzsche, Carl Gustav Jung, ed altri.

## Geografio

Basel vidita de la kirko di Sant Elizabet (*Elisabethenkirche*).
La reliefo di Basel ne esas multe kolinoza. Lua mezavalora altitudo esas 260 metri e lua maxim alta punto, *Wasserturm Bruderholz*, jacas 366 metri super la marala nivelo.

La klimato dil urbo esas oceanala (*Cfb* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun multa influo kontinentala. Pro to, ol povas havar kelka dii nivoza dum vintro, e someri varma o mem varmega. La mezavalora temperaturo en januaro esas 2,2°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio esas 20,2°C.

Ne existas monato komplete senpluva. La maxim pluvoza monato esas mayo, kun mezavalore 98 mm, kontre ke la maxim sika monato esas februaro, kun mezavalore 42 mm. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 842 mm.

## Referi
# John Pius Boland

|  |
| --- |
| **John Mary Pius Boland** |
|  |
|  |  |
| **Okupeso:** | Tenisisto e politikisto |
|  |  |
| **Lando:** |  Republiko Irlando |
| **Naskodato:** | 16 di septembro 1870 |
| **Nasko-loko:** | Dublin, Irlando |
| **Mortodato:** | 17 di marto 1958 |
| **Morto-loko:** | Westminster, London, Anglia |
|  |  |

**John Mary Pius Boland** (n. ye la 6ma di septembro 1870 til la 17ma di marto 1958) esis Irlandana tenisisto e politikisto. Ilu ganis la du unesma medalii pri teniso de la historio, dum l'Olimpiala Ludi en Athina, 1896. Ilu pose esis parlamentano por Irlando en la *House of Commons*, l'infra chambro di la Parlamento Britaniana, ed anke parlamentano por South Kerry en la Parlamento Irlandana, de 1900 til 1918.
# Guillermo Coria

|  |
| --- |
| **Guillermo Sebastián Coria** |
|  |
| **Profesiono:** | Tenisisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Arjentinia |
| **Naskodato:** | 13 di januaro 1982 |
| **Nasko-loko:** | Rufino, Provinco di Santa Fe, Arjentinia |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
|  |  |

**Guillermo Sebastián Coria** (n. ye la 13ma di januaro 1982) esas Arjentiniana tenisisto.
# Tereza Mihalíková

|  |
| --- |
| **Tereza Mihalíková** |
|  |
| **Profesiono:** | tenisistino |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Slovakia |
| **Naskodato:** | 2 di junio 1998 |
| **Nasko-loko:** | Topoľčany, Slovakia |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
|  |  |

**Tereza Mihalíková** (n. ye la 2ma di junio 1998) esas Slovakiana tenisistino.

Segun datumi di WTA por 6ma di marto 2023 Tereza Mihalíková es **1300**ma tenisistino dil mondo.

## Referi
# Arequipa

|  |
| --- |
|  **Arequipa**  |
| Kelk imaji pri Arequipa. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Peru |
| Regiono: | Regiono Arequipa |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 16°23'55" S |
| Longitudo: | 71°32'13" W |
| Altitudo: | 2380 m |
| Surfaco: | 502,46 km² |
| Habitanti: | 1 117 200 (2024) |
| Denseso di habitantaro: | 2274,6 hab./km² |
| Disto de Lima: | (per choseo) 1009 km |
| **Horala zono:** | UTC-5 |
| **Urbestro:** | Omar Julio Candia Aguilar |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.munarequipa.gob.pe |

*Plaza de armas*, placo an la centro di Arequipa.
**Arequipa** esas urbo en Peru, jacanta an la samnoma regiono. Segun statistiki de 2024, ol havis 1 117 200 habitanti, esanta la 2ma maxim populoza urbo di la lando, dop Lima. Lua tota surfaco esas 502,46 km².

Jacanta sude de la lando, an la du rivi di fluvio Chili (Quilca), l'urbo esas sideyo di la Konstitucala Tribunalo di Peru. Ol fondesis en 1540, e sua kompleta nomo esas «Villa Hermosa de Nuestra Señora de la Asunta de Arequipa». En 1541, Hispana rejulo Karolus la 5ma rinomizis ol «Ciudad de Arequipa» ("urbo Arequipa").

Ol havas la 2ma maxim granda industrial aglomerajo di Peru, e lua precipua industrii esas texaro (nome lano) e la produktado e komerco di kupro e molibdeno. Ol mantenas granda komerco kun Chili, Bolivia e Brazilia, e ligesas per ferovoyo al portuo Maratani, en Pacifiko.

En 2000, Unesko agnoskis la 332-hektara quarteri de la centro dil urbo kom Kulturala Patrimonio di la Homaro. Lua publika universitato, *Universidad Nacional de San Agustín*, esas la 5ma maxim anciena de la lando, e fondesis en 1828.

## Geografio

*Mirador de Sachaca*, en Arequipa.
Jacanta an la valo dil fluvio Chili o Quilca, qua trairas ol denorde adsudweste, la reliefo di Arequipa esas kolinoza. Lua mezavalora altitudo esas 2335 metri super la marala nivelo. La maxim basa loko dil urbo, konocata kom Huayco, jacas 2041 metri super la marala nivelo, kontre ke lua maxim alta punto jacas 2810 metri super la marala nivelo. La valo di Chili cirkondesas da alta monti norde ed este, e da kolini sude ed este, formacanta oaziso inter la dezerto e la monti di Andi.

La klimato di Arequipa esas arida temperema (*BWk* segun la klimatala klasifikuro da Köppen), e lua mezavalora temperaturo yarala esas 14,5 °C. La mezavalora temperaturo en januaro (somero) esas 15,3 °C, kontre ke la mezavalora temperaturo en julio (vintro) esas 13,2 °C. Rare la temperaturi superiras 25 °C, kontre ke dum vintri la temperaturi povas falar infre 6 °C dum kelka dii.

La pluvoza sezono esas kurta, iranta de januaro til la duimo di marto. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 94,6 mm, e la maxim pluvoza monato esas februaro, kun mezavalore 35,6 mm. L'atmosferala humedeso esas sempre basa, do la klimato esas multe arida dum autuno, vintro e printempo.

## Referi
# Lago Titicaca

Mapo pri lago Titicaca, e loki habitata proxim ol.
Urbo Copacabana, apud lago Titicaca.
'*Titicaca **(Aymare e QuechueTitiqaqa**) esas granda lago kun aqui nesala, jacanta an la frontiero inter Peru e Bolivia, che Andi. Jacanta 3812 metri sur la marala nivelo, ofte dicesas ke ol esas la maxim alta lago navigebla en la mondo. Olua tota surfaco esas 8 372 km², lua mezavalora profundeso esas 107 metri, e lua maxima profundeso esas 281 metri. La lago havas 41 insuli, kelk ek li dense populizita.

Titicaca recevas aqui de baseni di 5 precipua riveri - Ramis, Coata, Ilave, Huancané, e Suchez - ed altra 20 minora rivereti. Lua aqui fluas tra rivero Desaguadero til lago Poopó, sude.
# Apartheid

**Apartheid**, Afrikansa vorto qua signifikas "segregaco" esis politikala sistemo di rasala segregaco institucita en Sudafrika ed en Namibia de 1948 til 1990. Ol garantiis la dominaco politikala, sociala ed ekonomiala di la lando da la minoritato di blanka homi. Segun la rejimo dil *apartheid*, blanki havis superiora stando, sequita dal Aziani, mestici (koloriziti) e negri (Bantu). La legacajo ekonomiala e sociala de ta epoko duras til nun.

La surnomizita "mikra apartheid" esis la segregaco rasala pri l'uzo di transporto-moyeni, plaji ed altra publika loki, kontre ke la surnomizita "granda apartheid" esis la segregaco pri lojado ed employo.
# Insulo Bouvet

Insulo Bouvet che Atlantiko.
Glaciero che insulo Bouvet.
**Bouvet** (Norvegiane: *Bouvetøya*) esas insulo an l'extrema sudo dil Atlantiko, che latitudo 54°26'S e longitudo 3°24'E. Ol distas plu kam 2.600 km sud-sudweste de Sudafrika, preske 1700 km norde de Antarktika, e 2000 km este del insuli Sudal Sandwich.

L'insulo havas tota surfaco di 49 km², di qui cirkume 93% kovresas da glacio. Ol esas nehabitata, tamen ol havas automata meteorologiala staciono. L'insulo videsis unesmafoye le la 1ma di januaro 1739 da Franca maristo Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier. Ol divenis teritorio di Norvegia ye la 27ma di februaro 1930. En 1971, ol deklaresis naturala rezerveyo.
# Abu Dhabi

|  |
| --- |
|  **Abu Dhabi**  |
|  |
| Noktal imajo pri Abu Dhabi. |
| Lando: |  Unionita Araba Emirii |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 24°28' N |
| Longitudo: | 54°22' E |
| Surfaco: | 67 340 km² |
| Habitanti: | 945 267 (2008) |
| Denseso di habitantaro: | 293,94 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+4 |
| **Urbestro:** | Khalifa bin Zayed Al Nahyan |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.abudhabi.ae |

Cieloskraperi en Abu Dhabi.
**Abu Dhabi** esas chef-urbo di Unionita Araba Emirii.

Populi vivis en la regiono di l'urbo pos 3000 aK. Til la komenco dil 20ma yarcento, komerco di kameli e perli esis importanta en lua ekonomio.

Dum la yari 1930a, komerco di perli komencis dekadar, e l'interesto pri petrolo kreskis. En 1936 sultano Shakhbut bin Sultan Al Nahyan signatis konkordo kun *Iraq Petroleum Company* e la *Petroleum Development (Trucial Coast) Ltd (PDTC)* pri l'exploro di petrolo. En 1958 submara petrolo-jaceyo deskovresis che profundeso di 2.669 metri, e la sequant yaro ol deskovresis ank en Murban.

## Geografio

Abu Dhabi jacas nordeste de la Persiana gulfo, an l'Araba peninsulo. L'urbo situesas en insulo distanta min kam 250 metri de la rivo, ed unionesis a la kontinento per du ponti, Maqta e Mussafah. Nun konstruktesas la triesma ponto, projetita da Zaha Hadid.

La klimato di Abu Dhabi esas sunoza dum tota yaro. De junio til septembro ol divenas varma e humida, kun temperaturi qui superiras 40°C.