Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Poliomielito

**Poliomielito** esas virulenta morbo. Ol prenas precipue ad infanti, ma ank adulti esas maladeskebla. La kauzo di la poliomielito esas viruso, qua traumatizas la centrala nervo-sistemo.

On protektas su kontre poliomielito per vacidado. Por bona protektado, la homo bezonas sis-foya vacineso, del evo di 6 monati til l'evo di 18 yari. La vacino kontenas mortigita virusi.

Ek maladeskinta ma senvacinizita infanti 0,1–1 % havas simptomi di paralizeso. Ek li, 5–10 % mortas, kande respir-organi paralizas su. La morbo anke produktas deformuri od atrofiuri di la limbi.

Poliomielito expansas tra kontaminata aquo. Komuna infekto-fonti esas nedesinfektita drink-aquo e legumi, qui esas rinsita per leda aquo. L'evito di la mencioniti supre e bonega higieno personala diminutas la risko di la maladesko.

La maxim mala situeso eventas en central Afrika. En 2004 esis 300 personi malada ibe. Ank en Azia existas morti pro poliomielito. En tota la kontinento di Amerika la morbo extingabis ye la fino dil 20ma yarcento, ed en Europa (en Bulgaria) la lasta kazo eventis en 2001.
# Folk-muziko

**Folk-muziko**, anke **folko**, esas muzikala jenro sur bazo dil origine generacion-a-generaciono tradicionata populala muziko, inkluzante dans-muziko e naraciva kansoni por omna sorto de humuro, quale amo, joyo, chagreno, mariajo, laboro, adultero, morbo, morto.
# Fernando Arrabal

|  |
| --- |
| **Fernando Arrabal** |
|  |
| **Profesiono:** | skriptisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Hispania |
| **Naskodato:** | 11 di agosto 1932 |
| **Nasko-loko:** | Melilla, Hispania |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**Fernando Arrabal Terán** (n. ye la 11ma di agosto 1932) esas Hispana skriptisto.
# Roy Lichtenstein

|  |
| --- |
| **Roy Fox Lichtenstein** |
|  |
| **Profesiono:** | piktisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Usa |
| **Naskodato:** | 27 di oktobro 1923 |
| **Nasko-loko:** | Manhattan, New-York |
| **Mortodato:** | 15 di septembro 1997, 29 di septembro 1997 |
| **Morto-loko:** | Manhattan, New-York |
|  |  |

**Roy Fox Lichtenstein** (n. ye la 27ma di oktobro 1923 til la 29ma di septembro 1997) esis Usana piktisto, de la movado pop arto.

Il studiis arto ye la Universitato di Ohio, e pose esis docisto pri arto. La unesma expozo di ilua pikturi eventis en 1951. Ilua frua verki influesis da expresionismo e kubismo. Pose, de 1960 til 1965, il produktis ilua maxim famoza pikturi, imaji derivita de kartuni en populara edituri. Tala pikturo esas *Whaam!* (1963), granda diptiko montranta, en stilo di kartuno, kombato-aeroplano pafanta vers enemika aeroplano. La Tate-galerio kompris ol en 1966, e nuntempe ol expozesas en la galerio Tate Modern en London.
# Jasper Johns

|  |
| --- |
| **Jasper Johns** |
|  |
| **Profesiono:** | piktisto, skultisto, imprimisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Usa |
| **Naskodato:** | 15 di mayo 1930 |
| **Nasko-loko:** | Augusta, Georgia |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
| **Retoloko:** |  |
|  |  |

**Jasper Johns** (n. ye la 15ma di mayo 1930) esas Usana piktisto, skultisto ed imprimisto, asociata kun stili abstrakta expresionismo, neo-Dadaismo e pop-arto.
# Cy Twombly

|  |
| --- |
| **Cy Twombly** |
| **Profesiono:** | piktisto, skultisto, fotografisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Usa |
| **Naskodato:** | 25 di aprilo 1928 |
| **Nasko-loko:** | Lexington, Virginia |
| **Mortodato:** | 5 di julio 2011 |
| **Morto-loko:** | Roma, Italia |
|  |  |

**Edwin Parker "Cy" Twombly** (pron.: *say-twombli*; n. ye la 25ma di aprilo 1928 til la 5ma di julio 2011) esis Usana piktisto, skultisto e fotografisto.
# Joseph Haydn

|  |
| --- |
| **Joseph Haydn** |
|  |
| **Profesiono:** | kompozisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Austria |
| **Naskodato:** | 31 di marto 1732, 1 di aprilo 1732 |
| **Nasko-loko:** | Rohrau, Austria |
| **Mortodato:** | 31 di mayo 1809 |
| **Morto-loko:** | Wien, Austria |
|  |  |

**Franz Joseph Haydn** (1732-1809) esis klasika kompozisto Austriana.

## Sejorni en Anglia

Ye la 15ma di decembro 1790 Haydn, evante 58 yari, departis de Wien, voyajante a London por direktar sua kompozuri. Ca entraprezajo aranjesis da Johann Peter Salomon (Germana muzikisto qua rezidis en London de plura yari) qua saveskabis pri la morto en septembro di princo Nikolaus Esterházy, employanto di Haydn. Mozart adiis sua plu evoza kolego, timante ke il ne pluse vidos il. Haydn posvivis la sejorno en Anglia, ma ye lua retroveno a Wien en 1792, Mozart esis mortinta.

Haydn plu tarde retroiris por duesma sejorno en Anglia, de januaro 1794 til agosto 1796. Quale por lua unesma visito, il kompozis sis simfonii por koncerti en London; ye la 3ma di marto 1794 eventis la unesma pleyado di lua Simfonio no 101 ("La Horlojo").

## Lasta yari

Dum la lasta yari di la vivo il esis debila e ne pluse povis kompozar. En marto 1808, koncerto eventis por honorizar Haydn, pleante ilua verko *La Kreado*; la kompozisto esis salutata da Beethoven ed altra muzikisti e nobeli. En mayo 1809 la armeo di Napoléon 1ma invadis Wien. Por sekurigar Haydn, Napoléon postenizis gardisto ye lua domo. Esas dicata ke la oficiro ye lua hemo, qua esis muzikema, kantis ario da Haydn por amuzar la kompozisto.

Il mortis ye la 31 di mayo 1809, evante 77 yari.
# Karl Popper

|  |
| --- |
| **Karl Popper** |
|  |
| **Profesiono:** | filozofo |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Austria Unionita Rejio |
| **Naskodato:** | 28 di julio 1902 |
| **Nasko-loko:** | Wien, Austria |
| **Mortodato:** | 17 di septembro 1994 |
| **Morto-loko:** | London |
|  |  |

Sir **Karl Raimund Popper** (1902 til 1994) esis Britaniana filozofo qua naskis en Austria. Esas konocata precipue pro sua falsifiko-teorio en la filozofio di cienco.

Popper asertis ke ciencala teorii esas nulatempe plu kam provizore adoptita e restas aceptebla nur tam longe kam ciencisti inventas nova experimenti por probar (refutar) oli.
# Sussex

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Sussex**

|  |
| --- |
| **Historiala komtio di  Anglia** |
|  |
| Aeral imajo pri Bexhill On Sea. |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |
|  |  |
| **Surfaco** | 3 783 km² |
|  |  |
| **HabitantiDenseso di habitantaro** | 1 609 500 (2011) 425.4 hab./km² |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

**Sussex** esas nomo di regiono an la sudo di Anglia qua olim esis rejio, e pose komtio. La nomo *Sussex* uzesis til 1974. Lua tota surfaco esis cirkume 3674 km². Lua olima teritorio nun dividesas en du komtii: Est-Sussex e West-Sussex, ed unitara autoritato nomizita Brighton and Hove, konsistanta ek l'urbeti Brighton e Hove, qua administresas quale singla urbo.

En Sussex eventis la famoza batalio di Hastings, en qua William la Konquestero vinkis Harold Godwinson, lor la rejo di Anglia, ye la 14ma di oktobro 1066.
# Dezerto

Regioni di la Tero kovrata da dezerti.
Dezerto Atakama
**Dezerto** esas regiono ube la pluvo-quanto esas multe eskarsa e, konseque, la vivo esas multe desfacila. Cirkume un triimo de la kontinentala surfaci esas dezerto o mi-dezerti. Existas dezerti en amba lateri del Equatoro. Ank existas dezerti en Antarktika.

Existas varma dezerti e kolda dezerti. Varma dezerti jacas en regioni tropikala o subtropikala ed esas varma dum tota yaro, kontre ke kolda dezerti jacas en regioni di alta latitudi interne kontinenti e havas kolda e sika vintri. Kolda dezerti tempope kovresas da nivo, e havas frosto dum nokti. Exempli pri kolda dezerti esas tale nomizita "Granda Baseno" en Nevada (Usa) e vicina stati, e la dezerto Gobi, en Azia.

Exempli pri varma dezerti:

* Sahara en Afrika. Ol esas la maxim vasta dezerto en la mondo. Olua surfaco esas cirkume 9 000 000 km².
* Namib en Afrika. Ol okupas zono larja de cirkume 1000 kilometri, an la rivo di Atlantiko. Ol nominesas nebulo-dezerto, nam la maxim multa humideso en la regiono venas ek nebulo.
* Morto-Valo e Mojave en Usa.
* Sonora en Usa. Ol iras de la peninsulo di Kalifornia til norda Mexikia.
* Chihuahua en nordala Mexikia, inter estal e westal Sierra Madre.
* Atacama, en Peru e norda Chili. Ol esas nebuloza dezerto kom Namib.
* Karakum en interna parto di Azia inter Amu Darya e Kaspia.
* Dezerto Simpson en Australia esas maxim sika dezerto del mondo.

| Geografiala formi |
| --- |
| Arkipelago • Atolo • Bayo • Delto • Dezerto • Duno • Estuario • Fluvio • Fonto • Fyordo • Geizero • Glaciero • Gulfo • Insulo • Istmo • Kabo • Kaverno • Klifo • Kolino • Kontinento • Lago • Laguno • Maro • Marsho • Monto • Oceano • Peninsulo • Planajo • Prato • Ravinego • Savano • Stepo • Stretajo (marala) • Tundro • Valo • Volkano |
# Robin Hood

**Robin Hood** (en Ido: Robin Kapuco) esas legendala figuro de (tarde) mezepokala serio de Angla baladi, sam-epokano di Richard Leon-kordio.

Robin Hood esis la heroo di la povri ed opresiti. Ta imajo venas de posa yarcenti e precipue propagesis da Walter Scott (Ivanhoe), lo nule relatas la mezepokala Robin Hood.
# Psikopatio

**Psikopatio** esas psikologiala konstruktado qua deskriptas kronika kontre-etika e kontresocia konduti, povanta irar til krimino por cirkume 3% ek la viri ed 1% ek la homini.

## diagnozo-framo

**Faktoro 1 : atakema narcisismo**

1. parolemeso / neprofunda charmo
2. grandioza senso pri valoro di su
3. tendenco a patologiala mentio
4. ruzoza / manipulanta
5. manko di remorso o kulpozeso
6. streta mento
7. senkompata
8. mankas aceptar responso pri lua propra agado

**Faktoro 2 : sociale deviacita speco di vivo**

1. bezono por stimulado / inklinemeso a tedanto
2. parazitatra speco di vivo
3. povra kondutala kontrolo
4. manko di realista, long-termina skopi
5. impulseso
6. neresponsiveso
7. yunala delikteso
8. frua tendenco di viva problemi
9. revoko di kondicionala liberigo

**Traiti ne koreletita kun una od altra di faktoro**

1. multa kurt-perioda spozala parentezi
2. mixita sexuala speco di vivo
3. kriminala diversa domeno
# Fluoresko-lampo

**Fluoresko-lampo** esas lampo qua lumifas per lumizar fluoreskanta strato sub influo di ultraviolea radii, provokata da des-charjo de gaso en la lampo. La maxim konocat exempli esas la TL o tubo lumizanta (de la Franca: *tube luminescent*) e la tre poke energio-konsumanta kompakta fluoresko-lampi. La lumeno o wato esas 5 a 6 foyi plu alta kam l'inkandeco-lampo.
# John Constable

Portreto di John Constable
John Constable (11ma junio 1776 - 31ma marto 1837) esis angla romantika piktisto. Naskinta en Suffolk, il konocesas precipue pro sua peizajo-pikturi di Dedham Vale, la areo cirkum lua hemo - nun konocata kom "*Constable Country*" - quin il instilis per intenseso di afeciono. "Me piktas mea propra loki maxim bone", il skribis a sua amiko John Fisher en 1821, "piktado esas nur altra vorto por sento".

Lua maxim famoza pikturi inkluzas Wivenhoe-Parko di 1816, Dedham Vale di 1802 e The Hay Wain di 1821. Malgre ke lua pikturi esas nun inter le maxim populara e valoroza en britana arto, Constable nultempe sucesis pekuniale. Il divenis membro dil establisuro erste il elektesis a la Rejala Akademio kande il evis 52. Lua verkaro embracesis en Francia, ube il vendis plu multa verki kam en sua hemlando Anglia, ed inspiris la Barbizon-skolo.

La arto da Constable sempre penetresas da dezirego, melankolio e deziro a simpla, naturala vivo, a rustika, pastorala idilio, a rurala temi ed elementi di vivo en la ruro, "ora epoko" kande homi kunvivis en harmonio kun naturo, mondo desapareskanta kande il piktis sua peizaji danke la komenco dil Industriala Revoluciono. Il konciis pri la temo di urbana kresko, dil desagreableso di urbana vivo - kontraste vivo en la ruro.

Lua arto esis kelke nenormala luatempe, il amis lo simpla, naturala peizajo sen ruinaji, dramatala efekti od exaltita, ofte ecesanta senti, quala ti en la pikturi da lua samtempano J. M. W. Turner. Lua peizaji inundesas da arjentea brilanta lumo en la aquo ed aero ed en la cielo - karakterizata da specala intenseso qua esas tante importanta traito dil verki da ca artisto.
# Manhattan

Loko di Manhattan en New York.
**Manhattan** esas insulo en l'ekireyo di Hudson-rivero, norde de la portuo di New York ed anke un de la kin distrikti qui formacas l'urbo New York.

La nova World Trade Center.