Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Traktato pri Spaco

La **Traktato pri Spaco** esas la fundamento di internaciona lego pri spaco.

Ol efikeskis ye 10 di oktobro 1967. Ye mayo 2025, 117 landi esis partoprenanti di la traktato. Inter altraji, la traktato interdiktas pozado di armi di granda destruktado en spaco, sur la luno od altra spacala objekto; la luno od irga planeto ne esez loko por militala manovri od instaluri; la traktato anke interdiktas ke spacala objekto esez proprietajo di irga guvernerio.
# Duesma Franca Imperio

|  |
| --- |
| **{{{Nomo}}}** |
| **Second Empire** |
| 1852 til 1870 |
| [[{{{Preexisto}}}]] **{{{Nomo}}}** [[{{{Posexisto}}}]] |
|  |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| **Nacionala devizo:** |
| {{{Devizo}}} |
| **Nacionala himno:** |
| {{{Himno}}} |
| [[Arkivo:{{{Audio\_ligilo}}}]] |
|  |
| {{{Imajo\_informo}}} |
| **Urbi** |
| Chefurbo: | Paris |
| **· {{{TituloChefurbo2}}}:** | {{{Chefurbo2}}} |
| **Linguo** |
| **Oficala linguo:** | [[{{{Oficala\_linguo}}}]] |
| **Lingui** |
| **Oficala lingui:** | Franciana |
| **Regionala linguo:** | {{{Regionala\_linguo}}} |
| **Regionala lingui:** | {{{Regionala\_lingui}}} |
| **Guvernerio** |
| **Tipi:** |  |
| · Imperiestro: | Napoléon 3ma |
| · {{{Titulo\_chefo\_guverno}}}: | {{{Unesma\_chefo\_guverno}}} |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| **Legifantaro:** | [[{{{Legifantaro}}}]] |
| **Historio** |
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio\_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2\_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3\_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4\_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5\_dato}}} |
| **Surfaco** |
| · Entote: | km² ([[]]) |
| **Habitanti** |
| · Entote: | {{{Habitanti1}}} ([[]]) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| **Valuto:** | Franca franko |
| · Abreviuro: | `{{{Abreviuro}}}` |
| · Simbolo: | `{{{Simbolo}}}` |
| **Nun parto di:** | {{{Nune\_parto\_di}}} |
| **Motivo por desaparo:** | Triesma Republiko |
| **Motivo por desaparo:** | {{{MotivoDesaparo}}} |

La **Duesma Franciana Imperio** esas konstitucala e politikala sistemo establisita en Francia ye la 2ma di decembro 1852 kande Louis-Napoléon Bonaparte, prezidanto di Franciana Republiko, divenis "Napoléon 3ma, imperiestro dil Franciani". Ca politikala rejimo sucedis a la Duesma Franciana Republiko e precedis la Triesma Republiko.
# Ariana raso

*La partiso* da Arno Breker – monumento-simbolo di *Aryana raso*/*Raso di dominaceri*.
**Ariana raso** esis termino uzita da naziisti Germaniana en sua falsa koncepto di rasi ligita kun populi uzita Indo-Iranana lingui kun expanso por populi uzita Indo-Europana linguaro.

La termino devenis de Ariani – populo de nuntempa Iran.
# Hebrea linguo

| Hebrea |
| --- |
| עברית‎ / ‘Ivrit |
| **Parolata en:** | Israel ed altra landi (Usa, Arjentinia, Brazilia, Kanada, Chili, ec) da mikra grupi |
| **Regiono:** | Azia |
| **Quanto di parolanti:** | 15 milioni (1ma e 2ma linguo) |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Afro-Aziana linguaro  Semida lingui   West-Semida lingui    **Hebrea** |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Israel |
| **Regulata da:** | Akademio di Hebrea Linguo הָאָקָדֶמְיָה לַלָּשׁוֹן הָעִבְרִית‎‎, HaAkademya laLashon ha'Ivrit |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | he |
| **ISO 639-2:** | heb |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|  Hebre alfabeto |
| **Videz anke**: Afro-Aziana linguaro – Linguaro |

**Hebrea** (עברית) esas Semida linguo parolata precipue en Israel.
Ol esas un ek la maxim anciena lingui dil mondo e havas specala signifiko por la Judaismo.

## Historio

L'historio di la Hebrea povas dividesar aden plura epoki:

Bibla HebreaUzata por skribar la Tanakh. Ol cesis esar omnadia parolita linguo cirkum la 2ma yarcento p.K., ma restis vivanta kom linguo di kredo e literaturo.
Moderna HebreaEn la fino di la 19ma yarcento, la linguo esis revivigita kom parolata linguo pol la movado di Eliezer Ben-Yehuda. Hodie, ol esas la precipua linguo di la stato Israel.
## Skripto

La Hebrea skribesas per la Hebrea alfabeto, qua konsistas ek 22 literi. Ol skribesas de dextre ad sinistre. Kontre ke la maxim multa konsonanti esas klara, la vokali kustumale ne skribesas, ecepte en libri por pueri o por lernanti (uzante punti nomizita niqqud).

## Klasifikuro

Kom Semida linguo, ol esas relatanta ad faki linguala recente parolata en Proxim-Oriento, specale l'Araba e l'Aramea. Ol apartenas a la Nord-westala grupo di la Semida lingui.

## Extera ligili

* Ghil'ad Zuckermann 2020 *Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond*, Oxford University Press ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776
* Zuckermann, Ghil'ad 2003 *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*, Palgrave Macmillan ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695
# Vaxo

**Vaxo** tradicionale referas a la substanco qui l'abeli sekrecas e uzas por konstruktar l'alveoli dil abeluyi.

Nune, esas nepreciza termo kun simila propraji supere :

* plastika (forjebla) dum ordinara cirkumanta temperaturi,
* supera punto di fuzeso proxim 45 °C (qua diferencias vaxi de grasi e olei),
* relative basa viskozito kande liquidigita (vice multa plastiki),
* nesolvebla en aquo,
* hidrofobio,

Vaxi povas esar naturala od artificala. Ultre l'abela vaxo, existas vaxi de origino vejetala (exemple karnaubo) e minerala (exemple parafino, o vaxi kun silikono).

Kemiale, vaxi povas esar esteri di etileno glikolo (ethan-1,2-diol) e du grasa acidi, kom opozita ad graso qua esas estero di glicerino (propan-1,2,3-triol) e tri grasa acidi. Ulo esas lipido-tipo.

## Utileso

Vaxo esas tradicionala la bazo di bujii.

Vaxi uzesas por fabrikar multa kosmetiki (kremi, cerati, krayoni, labia-redo, ec). Uli servas por dikigo, komplemento.

Ulo uzesas por envelopar di bonboni por donar li brilanta aspekto.
# Fortreso

Fort Western, ligna fortreso en Maine, Usa
**Fortreso** esas aparta edifico fortifikita qua konstruktesas por defensadar e lojigar e protektar garnizono. Olu ordinare ne funcionas quale la domo di monarko od aristocrato, desquale la kastelo. On kelkafoya nomas la fortifikita edifico habitata da vulgara popolo qui uzas ol por protektado anke fortreso.
# Komunista revoluciono

**Komunista revoluciono** esas proletaria revoluciono ofte, ma ne necese inspirita da l'idei di marxismo qua ambicionas substitucar kapitalismo kun komunismo, kustume kun socialismo kom mediacanta etapo. L'ideo ke proletaria revoluciono esas bezonata esas angulopetro di marxismo; marxisti kredas ke la laboristi di mondo mustas unionar e liberar ipsa de kapitalista opreso por krear mondo direktita da e por la laboranta klaso. Talamaniere, en marxista vidpunto, proletaria revolucioni bezonas eventar en landi en tota mondo; videz mondala revoluciono.
# Kaverno

Kaverno
Kaverno en Salta, Arjentinia
**Kaverno** esas granda e profunda subtera kavajo, apta kom refujeyo. Ol kreesas naturale per erodo, produktita dum mili di yari da aquo, glacio, lavaofluo o, min frequa, da kombinuro di multa faktori. Ordinare, kaverni formacesas per dissolvo di kalkopetro da aquo kelke acida.

| Geografiala formi |
| --- |
| Arkipelago • Atolo • Bayo • Delto • Dezerto • Duno • Estuario • Fluvio • Fonto • Fyordo • Geizero • Glaciero • Gulfo • Insulo • Istmo • Kabo • Kaverno • Klifo • Kolino • Kontinento • Lago • Laguno • Maro • Marsho • Monto • Oceano • Peninsulo • Planajo • Prato • Ravinego • Savano • Stepo • Stretajo (marala) • Tundro • Valo • Volkano |
# H. G. Wells

|  |
| --- |
| **H. G. Wells** |
|  |
| **Profesiono:** | skriptisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Unionita Rejio |
| **Naskodato:** | 21 di septembro 1866 |
| **Nasko-loko:** | Bromley, Kent, Anglia |
| **Mortodato:** | 13 di agosto 1946 |
| **Morto-loko:** | London, Anglia |
|  |  |

**Herbert George Wells** (1866 til 1946) esis Britaniana skriptisto qua divenis famoza precipue pro sua cienco-fiktiva verki quale "La nevidebla Viro" ('The Invisible Man') e "La Tempo-mashino" ("The Time Machine").

Sua romano "La Milito dil Mondi" ("The War of the Worlds") pose divenis famoza pro la radio-dramato da Orson Welles, qua tumultis en 1938. En 2005 aparis spektaklo-filmo da Steven Spielberg inspirita per la sama verko. En 1976 la libro muzikigesis da Jeff Wayne, e quale muzikajo ol divenis klasika. Jeff Wayne riproduktis la muzikajo en 2004 por pleo sur ceneyo, e depos 2006 il voyajis kun la riskribita pleo tra la mondo. Pos 30 yari la muzikajo itere obtenis suceso.

Ido pleis rolo en la libro "Sro. Britling pariras lo" ("Mr. Britling sees it through") (1916).

## Referi
# Duesma interveno Franca en Mexikia

Fusilago di Maximilian Habsburg
La **duesma interveno Franca en Mexikia** esis armeala konflikto inter Mexikia e Francia eventinta de 1862 til 1867. Ol eventis pos ke Mexikiana prezidanto Benito Juárez anuncis la suspendo di pago di extera debo en 1861. Konseque, Francia, Unionita Rejio e Hispania formacis koalisuro surnomizita "konvenciono di London" ed anuncis lia intenco pri sendar trupi a Mexikia. La guvernerio Mexikiana abrogis la Lego pri Suspendo di Pagi, tamen la koalisuro ne revokis lua projeto. La trupi de la koalisuro arivis a Veracruz en 1862, e komencis negociar kun la guvernerio di Mexikia. La komandinti Britaniana e Hispana decidis retrovenar, tamen Franci anuncis ke li okupus Mexikia.

Pos esar vinkita en Puebla ye la 5ma di mayo 1862, Franci durigis l'expediciono ed okupis urbo México ye la 10ma di junio 1863. Do, la guvernerio republikana komencis transferar su en altra loki de la lando, samatempe kam Franci duris okupar la chef-urbo. Ye la 17ma di mayo 1863, l'armeo komandita da Bazaine konquestis Puebla e koaktis Benito Juárez ekirar a Usa.

Kelka yari ante, kelka konservemi Mexikiana qui rezidis en Europa probis organizar *cabildo* (asemblo) por duesmafoye instalar monarkiala rejimo en Mexikia. Kande la republiko vinkesis, li suportis la selekto di Europana monarko katolika por guvernar la lando. Maximilian Habsburg selektesis e proklamesis imperiestro ye la 10ma di aprilo 1864. Ilu arivis kun lua spozino a la portuo di Veracruz ye la 28ma di mayo sam yaro.

Franca trupi komencis retromarchar pro Mexikian ataki pos 1866, pro la posibleso di milito inter Francia e Prusia, e pro la vinkeso en 1865, lor Usana interna milito, di la Kunfederita Stati di Amerika, qui sempre suportabis Napoléon la 3ma. Samatempe kam Franci retretis, Republikana trupi avancis an la centro di la lando, pro imperial armeo ne havis suficanta trupi por kontrolar l'inkursi. En 1867 Maximilian la 1ma di Mexikia riorganizis l'imperial armeo, ed indikis konservema generali Miguel Miramón, Tomás Mejía e Manuel Ramírez de Arellano por komandar lua trupi. Tamen, kande republikana trupi proximigis su de México, Maximiliano iris a Querétaro por durigar la milito.

Pos la 6ma di marto 1867, generalo Mariano Escobedo siejis Querétaro, samatempe kam generalo Porfirio Díaz siejis México. To impedis generali Leonardo Márquez e Santiago Vidaurri rinforcar imperiala trupi en Querétaro. Pos 71-dia kampanio, Querétaro kaptesis da Escobedo pro trahizo. Ye la 19ma di junio, generali Tomás Mejía e Miguel Miramón, ed anke l'imperiestro Maximilian la 1ma di Mexikia, fusilagesis en la kolino Campanas. Juárez eniris México ye la 15ma di julio 1867.
# Disperso-bombo

**Disperso-bombo**, **grapo-bombo** o **bombo de submuniciono** esas bombo jetat ek aviono, grenado o fuzeo qua dispersas cirkume 200 plu-mikra bombi. L'uzo di disperso-bombi esas tre diskutata pro ke la disperso-bombi produktas multa viktirmi. Depos 2008 disperso-bombi interdiktesas da plu kam 100 landi.
# Fairo

**Fairo** esas la produkto di **flamo** da oxa-ektermika reakto nominita **kombusto**. Cendro esas la pulveratra reziduo di kombusto dil ligno ed altra organika materii.

## Kombusto

La kombusto esas kemiala reakto qua emisas kaloro e lumo. La fairo povas existar nur se tri factori esas juntar : du kemiala kompozi, kombusteblo e kombustanta, nam aktiva energio.

Per aktiva energio (to esas, kaloro), la kombustivo deskompozesas e reaktas kun la kombustanta (ordinare aer-dioxo).

La lumo venas de du origini:

* per kambio di elektroni inter la kompozanti dum kemiala reakto ;
* de altra parto la radiaco qua emisas omna korpi portita ad alta temperaturo (radiaco di nigra korpo).

## Fairo e homaro

*Homo erectus* komencis usar fairo cirkume 500 000 yari ante nun. Ol povas ambe esar bonfaco, o maxim povebla enemiko. Ol permisas ulu kalorar su, koquar nutrivo - inter altri ol povas mortigar la mikrobi e permisas koquar certa planti por manjar - transformas materii (metalifo), lumas la nokto. Povas anke ocidar, devastar e destruktar (incendio).

Fairo esas deigita en multa kulturi. En greka mitologio, ul furtabas de dei e transportas a homaro da Prometeus.

### Simbolaro

Fairo destruktas domaj-besto, do havas tre frue asociita kun purig-ideo. Kelka kulturi, note Hinduismo kombustas lua morti segun rituala fasono ; en Europa, dum Mezepoko, pos sub inquiziciono, la mortigo da fairo esis rezervita en hereziani e sorcisti.

To esas anke simbolo di regenerato tra fenixo-figuro.

En l'imaginita di antiqua Grekia, fairo esas un ek la quar elementi klasika.

Fairo esas naturala asociita kun Suno, qua esas anke fonto di kaloro e lumo (savas nun ke ne esas kombusto ma nukleala fuzo. Esas anke kun volkani, kom exemple la fairo dil forjerio di Hefaistos/Vulcanus (same, on savas nun ke l'interna kaloro di Tero venas de nukleara rupto).
# Defens-armeo di Israel

Simbolo.
La **Defens-armeo di Israel** (Hebree: *צבא הגנה לישראל*; pronuncita *Cva HaHagana LeIsrael*) esas l'armeo di Israel. Ol fondesis en 1948 pos la kreo di Israel. Hagana esis olua preiranto.

Olu havas 3 faki e multa korpi. Kombato-korpi esas:

* Militnavala fako o Israela mar-armeo
	+ Militnavala korpo
* Aerotrupa fako
	+ Aerotrupa korpo
* Terotrupa fako
	+ Infantriala korpo
	+ Armara korpo
	+ Artilriala korpo
	+ Jenio
# Heuristiko

**Heuristiko** (de la Greka εὑρίσκειν) esas mentala procedo simpla por trovar adequata - tamen ne sempre perfekta 0 responsi por desfacila questioni. La vorto havas la sama radiko gramatikala kam *eureka*.

Heuristiki esas konociva procedi uzata en ne-racionoza decidi, e definesas kom strategii qui ignoras parto dil informo kun skopo augmentar la rapideso e igar plu facila la decido.

Heuristiki esas ofte diferanta de algoritmi, tirita di l'experimento, prefere kam cientala analizo tro komplexa nam kontadinta la maxima elementi, e do desfacila, mem neposibla duktar ed explotar. La desavantajo esas qua metodo tro simplala povas konductar ad di konociva nedireti.

## Referi
# Postarto

Postartala kuverto da H.R. Fricker (1990)
**Postarto** o **postal arto** esas formo di vidal arto de la yari 1960 per qua la komuniko per posto esas la komunikilo.
# Akronimo

**Akronimo** esas la formacuro di siglo pro ensemblo di komenco-literi servinta di abrevo. La siglo obtenita, nominita akronimo, pronuncas su kom ordinara vorto. Ul skriptas sen punto inter la leteri komposinta li.

Akronimo povas anke esar uzita pro memoruro omna procedur-etapi.
# Kroketo

**Kroketo** esas ludo-speco, de origino Angla, en qua onu pulsas buli per frapi agita per ligna martelo, por igar ta buli transsubirar arketi strekita en la sulo.
# Miliardo

**Miliardo** esas nombro pri valoro 1 000 000 000 = 109 (mil milioni), anke numeralo precipua.

En Internaciona Sistemo di Unaji multiplikajo 109 relatas a prefixo di mezur-unajo giga- (abriviuro *G*), e olua inverseso (0,000000001 = 10-9) es prefixo nano- (abriviuro *n*).
# Abstrakt expresionismo

**Abstrakt expresionismo** (en l'Angla: *abstract expressionism*) esis Usana tendenco en pikt-arto depos 1940. Ol developesis en New York. Verki di abstrakt expresionismo karakterizesas da granda teli sur qua farbo forte e rapide aplikesis per granda pinseli o per jetar o gutifar direte sur la telo. Esas l'expresiva maniero piktar qua atraktis l'atenco.

Ne omna verki esis pure abstrakta, ma la spontana metodo liberigis la kreiveso di subkoncio dil artisto.
# Tarda Antiqueso

Barberini ivoro, lasta Teodozia Bizancana ivora folio de imperiala diptiko, de imperial ateliero en Konstantinoplo en l'unesma duimo di 6ma yarcento.
**Lasta antiqueso** esas periodeso uzita dal historiisti por deskriptar l'epoko di transito de klasik antiqueso ad mez-epoko, en amba kontinentala Europa e Mediteranea mondo. Preciza frontieri por la periodo esas questiono di debato, ma historiisto Peter Brown propozis periodo inter 2 e 8ma yarcenti. Ordinare on povas konsiderar de la fino di krizo di Romana imperio di triesma yarcento (c. 235 - 284) til la riorganizuro di estala Romana imperio sub Heraklio e Mohamedana konquesti en med 7ma yarcento.
# Fauvismo

Pikturi da Georges Rouault. La forta kolori esas karaktero di Fauvista verki.
**Fauvismo** esas artala stilo developita da grupo di moderna artisti surnomizita *les Fauves* ("la sovaja bestii") dum la komenco di la 20ma yarcento. Li emfazis forta kolori en pikturi, vice realista reprezenturo de klasika pikturi o di impresionismo. Fauvismo kom stilo propre aparis cirkume 1900 e duris pos 1910. Tamen, ca artala movado duris dum poka yari, de 1904 til 1908, e facis tri expozuri. La precipua piktisti di ta movado esis Henri Matisse ed André Derain.

Ultre Derain e Matisse, altra *Fauve*-artisti esis Albert Marquet, Charles Camoin, Louis Valtat, Belga piktisti Henri Evenepoel, Maurice Marinot, Jean Puy, Maurice de Vlaminck, Henri Manguin, Raoul Dufy, Othon Friesz, Georges Rouault, Jean Metzinger, Nederlandana piktisto Kees van Dongen, e Georges Braque (la lasta pose esis kompano di Pablo Picasso en Kubismo).

## Referi
# Arto Povra

**Arto Povra**, del Italiana *Arte Povera*, esas tendenco en arto, tale nomizita dal Italiana kritikisto pri arto Germano Celant. Esas ilta qua anke skriptis la principi di ca tendenco en "Arte Povera" en 1969 ed esis olua maxim importanta promocero.

Verki di Arto Povra esas precipue tridimensiona skulturi de la maxim simpla materiali, ofte de la naturo. Fango, rameti, shifoni, peci de texuro, papero, felto e cemento konstitucas artaji qui devas fuzar kulturo e naturo.

Arto Povra esas la kontrasto di Minimismo.
# Hiperrealismo

**Hiperrealismo** (anke: **fotografala realismo** o **superrealismo**) esas movemento di la pos-moderna pikt-arto e skult-arto de la yari 60 e 70 di la duadekesma yarcento. Per stilo figurala la realeso esas reflektata en maniero tam neutra kam posibla.
# Ilustrado

**Ilustrado** esas dekorado, interpretado o vidal explikado di texto, koncepto o procedo projetita por asimilo en imprimala o dijitala komunikili pri publikado quale afishi, prospekti, jurnali, libri, edukala materiaji, animi, videoludi e cinematografuri.

## Referi
# Dokumentala filmo

**Dokumentala filmo**, anke **faktala filmo** o **dokumentalo** esas filmo fondita sur dokumenti, en qua la filmifisto probas krear imajo de aspekto di realeso, quale politiko, cienco, socio o historio, o la personala vivo di la dokumentala filmisto.
# Kurta cinematografuro

**Kurta cinematografuro** (Angle: *short film*) esas cinematografuro quan longeso es diverse definita depende del organizuro, generale inter 40 e 60 minuti. Olime tala cinematografuri en cinemi esis nur suplemento por longa cinematografuri e dauris inter 20 e 30 minuti.

Nuntempe la kurta cinematografuri realigesas kom: animita, dokumentala, experimentala e naracala.