Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nov Anglia

**Nov Anglia** (en l'Angla: *New England*) o **Nov-Anglia** esas regiono en la nord-esto di Usa existanta de la stati Konektikut, Maine, Masachusec, Nova Hampshire, Rhode Islando e Vermont.
# Bill of Rights

L'Usana *Bill of Rights* (Lego di yuri) esas l'unesma 10 amendi dil Usana konstituco, qui extensis garantii pri la yuri e libereso di civitani e limitizado di statala e federala povo.

Ol derivas dil Magna Carta e l'Angliana Lego dil Yuri, la milito dil kolonii kontre Britaniana rejulo e parlamento e di plu larjekomprenata egaleso.

Lua grava prefaco esis la Virginiana deklaro di yuri di 1776, qua verkis precipue George Mason.

## La 10 amendi

* Unesma amendo: Libereso di parolo, jurnalistaro, religio e kunveno.
* Duesma amendo: Portar armi yuro.
* Triesma amendo: L'armeo dum paco ne povas uzar la privata hemo sen permiso.
* Quaresma amendo: Protekto kontre furetumar sen yurizo o probabla kozo, e konfisko.
* Kinesma amendo: Yuro ye privata proprieto, memregistrado. Oni ne povas dufoye jugakuzar la civitano pro la sama krimo *(double jeopardy).* Oni ne devas akuzar si mem.
* Sesesma amendo: Yuri dil civitani ante la jugistaro, yuro ye asizo, advokato.
* Sepesma amendo: Yuro ye civita jugproceso, sen o kun sokurso
* Okesma amendo: Aboliciono di kruela e nekustuma puni (publika brulekzekuto, detrancho di mano ktp.). Despermeso di troa monpuno o kauciono.
* Nonesma amendo: Yuri, qui ne mantenas ta dokumento o la konstituco.
* Dekesma amendo: Quon la konstituco ne interdiktas, to esas legala.

## 11ma amendo

La 11ma amendo di 1868 certigas l'usana stateso por omna persono, qua naskigis en teritorio di Usa. Protektas civiti kontre tropotenso dil federala stati.
# Atolo Palmyra

Mapo dil atolo Palmyra.
Vejetantaro di la norda plajo di Palmyra.
L'**Atolo Palmyra** esas koralia atolo che Oceano Pacifiko, qua apartenas ad Usa. Lua tota surfaco esas 12 km².

Ol ne havas permananta habitanti. Varieble, 4 til 20 militisti o ciencisti "habitas" ol por kurta periodi, por developar ciencal inquesti.

L'atolo havas mikra milital aeroportuo.

|  |
| --- |
| **Landi e teritorii en Oceania** |
| Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federita Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna |
# Rheno

|  |
| --- |
|  **Rheno**  |
|  {{{lokala\_nomo}}}  |
|  |
|  |
| La fluvio Rheno en Köln. |
| **Geografio** |
| **Lando**: |  |
| **Landi**: | Germania, Austria, Suisia, Francia, Nederlando, Liechtenstein |
| **Urbo**: |  |
| **Urbi**: |  |
| **Dimensiono** |
| **Longeso**: | 1 230 km |
| **Baseno**: | 185 000 km2 |
| **Mediumala ekfluo**: | {{{ekfluo}}} m3/s |
| **Rivero**: | {{{rivero}}} |
| **Altitudo**: | {{{altitudo}}} m |
| **Tipo di damo**: | {{{tipo\_di\_damo}}} |
| **Surfaco**: | {{{surfaco}}} km2 |
| **Maxima longeso**: | {{{max\_longeso}}} km |
| **Maxima larjeso**: | {{{max\_larjeso}}} km |
| **Maxima profundeso**: | {{{max\_profundeso}}} m |
| **Mapo** |
|  |
| Rheno e vicina regioni. |
| **Mapo** |
| {{{mapo-inf}}} |

Rheno en Alzacia.
**Rheno** esas Europana fluvio. Ol originas en Suisia, en la sud-estala Suisa Alpi, e fluas alonge la frontieri inter Suisia ed Austria, inter Suisia e Germania, e la frontiero inter Francia e Germania, pose tra Rhenlando-Palatenio e tra Nederlando, e fine debushas an Norda Maro. La maxim populoza urbo en lua baseno esas Köln, havanta plu kam 1 050 000 habitanti. Rheno esas longa de cirkume 1230 km.

Dum l'Antiqueso, ol esis la nordala frontiero di Romana imperio, e de ta epoko ol esas vivala navigebla voyo por transporto di vari de la litoro a regioni mar-fora, ed inverse.

ekde 1992 ekzistas rekta ŝipa vojo de Roterdamo ĝis Konstanco, de la Norda al la Nigra Maro – tra la Rheno, la Majno, la Majno-Danubo-Kanalo, la Danubo kaj la Kanalo Danubo-Nigra Maro
# Kanio Krimea

|  |
| --- |
| **{{{Nomo}}}** |
| **Kanio Krimea Uluğ Orda ve Deşt-i Qıpçaq اولوغ اوردا و دشت قپچاق‎** |
| 1427 til 1783 |
| [[{{{Preexisto}}}]] **{{{Nomo}}}** [[{{{Posexisto}}}]] |
|  |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| **Nacionala devizo:** |
| {{{Devizo}}} |
| **Nacionala himno:** |
| {{{Himno}}} |
| [[Arkivo:{{{Audio\_ligilo}}}]] |
|  |
| {{{Imajo\_informo}}} |
| **Urbi** |
| Chefurbo: | Bahchisarai |
| **· {{{TituloChefurbo2}}}:** | {{{Chefurbo2}}} |
| **Linguo** |
| **Oficala linguo:** | [[{{{Oficala\_linguo}}}]] |
| **Lingui** |
| **Oficala lingui:** | Krimean-Tatara |
| **Regionala linguo:** | {{{Regionala\_linguo}}} |
| **Regionala lingui:** | {{{Regionala\_lingui}}} |
| **Guvernerio** |
| **Tipi:** | stato feudala |
| · Kano: | Şahin Giray |
| · : |  |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| **Legifantaro:** | [[{{{Legifantaro}}}]] |
| **Historio** |
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio\_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2\_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3\_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4\_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5\_dato}}} |
| **Surfaco** |
| · Entote: | km² (1783) |
| **Habitanti** |
| · Entote: | 250 000 (1783) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| **Valuto:** |  |
| · Abreviuro: | `{{{Abreviuro}}}` |
| · Simbolo: | `{{{Simbolo}}}` |
| **Nun parto di:** | {{{Nune\_parto\_di}}} |
| **Motivo por desaparo:** | anexo da Rusa imperio en 1783 |
| **Motivo por desaparo:** | {{{MotivoDesaparo}}} |

**Kanio Krimea** o **Desgranda Tataria** esas historiala stato feudala en peninsulo Krimea regnita da kani Tatara en yari 1427–1783.

En 14ma yarcento religio di Krimeana Tatari divenis sunnismo (fraciono di islamo).

Kanio Krimea esis teritorio dependanta di Otoman imperio, e ofte atakis stati vicine ekz.: Polonia-Lituania e Rusa imperio. Krimeana Tatari konquestesis da Rusia en 1783, e rapide Tatari en Krimea divenis minoritato pro koloniizado da Rusiani e Ukrainani. En 1944 Krimeana Tatari kunlaboreskis kun Niziista Germania e pro to Stalin diplasis ili a RSS Uzbekistan. Pos 1989 ili riveneskis a la peninsulo.
# Kanikulo

Kanikulo, extreme alta temperaturo
**Kanikulo** esas periodo dum qua vetero esas tre varma, e qua produktas serio de varmega dii.

To quo exakte esas kanikulo dependas forte de ube on trovesas en la mondo. Kanikulo esas plu sever en urbala regiono pro l'efekto di la varmeges-insulo.

## Riski sanesala di varmegeso

Se la temperaturo restas dum longa periodo super 25° Celsio, homi povas havar problemi sanesala pro la varmegeso. Ta problemi povas esar enoyanta, quale tro-varmesko. Ma la problemi anke povas esar plu severa, quale varmegeso-stroko. Varmegeso povas esar mortigiva dum *temperaturo di humida bulo* de 35°.

## Etimologio

**Kanikulo** venas de la Franca *canicule*, qua, olua-latere pruntesas de la Latina *canicula*, qua esas la diminutiva formo por *canis* (hundo), do fakte: hundeto. Ta vorto uzesas depos la Romano Varron, por tradukar l'anciene Greka *κύων kúôn*, nomizante la partikulare brilanta stelo *Canicula* di la stelaro di Granda Hundo, stelo nun nomizata Sirius.

Ja en Egiptia antiqua, la deino Sopdet, personigo di la stelo Sirius, esis akompanata da hundo. Ofte Sirius simple reprezentesis da ca animalo. La suno-ligita levesko di Sirius, periodo dum qua la stelo Sirius levas su ye sama tempo kam la suno e do esas videbla dum l'auroro, merkis la nova yaro Egiptian e la komenco di la kresko di la Nilo cirkum la 19ma di julio, la maxim varma periodo di la yaro. Ye la 45ma nivelo paralel a la norda hemisfero, do en Europa, e lor la periodo de la 24ma di julio til la 24ma di agosto, ca tre lumoza stelo levas su sama-tempe kam la suno : ca konstato pensigis dal ancieni ke existis ligo inter l'aparo di ca stelo e la granda varmegesi meteorologiala. Tale Plinus l'Anciena skribis: "Koncernante la Kanikulo, qua ne savas ke ol, levanta su, lumizas l'ardoro di la suno ? L'efekti di ta astro esas la maxim povoza sur la tero: la mari bolias pro olua levesko, la vini fermentacas en la keleri, l'aqui stagnanta agiteskas".
# Douglas

|  |
| --- |
|  **Douglas**  |
|  |
| Douglas e lua portuo. |
| Lando: |  Insulo Man |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 54°09'00"N |
| Longitudo: | 4°28'55"W |
| Habitanti: | 27 938 (2011) |
| **Horala zono:** | UTC+0 (UTC +1 dum la somero) |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.douglas.im |

**Douglas** esas la chef-urbo e maxim populoza urbo dil Insulo Man. Segun la demografiala kontado di 2011, ol havis 27 938 habitanti.

La nomo 'Douglas' devenas del Kelta vorti *dubh glaise* signifikante 'nigra rivereto'. L'urbo remplasis Castletown kom chef-urbo dil insulo en 1869.
# Azerbaijanana linguo

| Azerbaijana |
| --- |
| Azərbaycan dili |
| **Parolata en:** | Azerbaijan, Iran, Gruzia, Rusia, Turkia ed altra regioni, da mikra grupi |
| **Regiono:** | Sud-esta Europa / westa Azia (Kaukazia) |
| **Quanto di parolanti:** | 40 milioni (1ma e 2ma linguo) |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Altaika linguaro (kontroverso)  Turka lingui    Suda-westa, Oguza grupo    **Azerbaijana** |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Azerbaijan, Dagestan (Rusia) |
| **Regulata da:** | (ne havas) |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | az |
| **ISO 639-2:** | aze (B), aze (T) |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|  Geografiala distributo dil Azerbaijana linguo. |
| **Videz anke**: Turka lingui – Linguaro |

L'**Azerbaijana linguo** o **Azera linguo** esas Turka linguo ke esas parolata suda di Kaukazia (sud-esta Europa), en Azerbaijan, Iran, Gruzia, Rusia e Turkia da aproxime 40 milion personi.

Ol esas skribita da Latina alfabeto.
# Grenado

*Por la frukto samnoma, videz Grenado (frukto).*
Soldato prenanta grenado che dextra manuo, pronta por jetar ol.
**Grenado** esas exploziv-armo ordinare jetata manuale kontre emi, ma anke povas jetesar uzanta fusilo o grenado-lansilo. Moderna grenado ordinare konsistas ek recipiento kontenanta exploziva materio, pluse detonilo, interna frapilo por deskuplar la detonilo, e sekuresopinglo qua forigesas poke ante jetesar.

La formo di grenadi esas ofte sferatra, ovatra o cilindratra, ed esas sat granda por ke homala manui povas prenar li.
# Naziista propagando

**Naziista propagando** esas formo di propagando uzita da naziista partiso (NSDAP) en yari ante diktaturo di Hitler e dum olua dauro en yari 1933-1945, qua esis maxim grava instrumento di realigar ilua politiko.
# Joseph Goebbels

|  |
| --- |
| **Joseph Goebbels** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Ministro por Propagado e Kancelero di  Germania** |
| **Guvernisteso:** | de la 11ma di marto 1933 til ilua morto |
| **Precedanto:** | Adolf Hitler |
| **Sucedanto:** | Lutz Schwerin von Krosigk |
| **Guvernisteso:** | de la 30ma di aprilo til la 1ma di mayo 1945 |
| **Precedanto:** | Adolf Hitler |
| **Sucedanto:** | Lutz Graf Schwerin von Krosigk |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 29 di oktobro 1897 |
| **Naskoloko:** | Mönchengladbach, Germania |
| **Mortodato:** | 1 di mayo 1945 |
| **Mortoloko:** | Berlin |
| **Spozo:** | Magda Quandt |
| **Profesiono:** | Politikisto |
| **Politikala partiso:** | NSDAP |

**Paul Joseph Goebbels** (1897 til 1945) esis politikisto, propagado-ministro di nacional-socialista Germania.

## Biografio

Goebbels naskis en katolika familio e, dum ilua yuneso ilu havis inflamuro en pulmoni e deformo en lua dextra pedo, pro infekto en l'osto, kande il evis 4 yari. Ilu subisis operaco por fixigar la problemo, sensucese. Ilu mustis portar metala apogilo sur lua gambo dum preske tota lua vivo. Pro ke lua dextra gambo esis plu kurta, ilu refuzesis dal armeo kande il voluntis por dejurar dum la komenco dil unesma mondomilito.

Ilu obtenis doktoresodiplomo pri literaturo e pose pri filozofio del Universitato di Heidelberg en 1921. Il laboris kom jurnalisto e probis dum multa yara divenar skriptisto. Inter lua verki esis novelo nomizita *Michael*. En 1924 ilu juntis su a Naziista partiso, e laboris por Gregor Strasser en la nordo di Germania.

Ma Adolf Hitler konvinkis lu ne atakar importanta milita industriisti krucala suporto dil partiso. Elektita de legifanta elekti ye mayo 1928, Goebbels esis un ek la dekedu unesma deputati di NSDAP siejar en Reichstag.

*Ni eniras a Reichstag [...] kom du volfi en la muton-stablo.* skribis il en *Angriff*, la jurnalo qua ilu fondis en 1927.
En decembro 1931, pos agitata kurtezo, il spozis divorcita Magda Quandt do filiulo Harald (de antea mariajo ad industriisto) esis la nura ek la 7 filii de Magda qua transvivis la duesma mondomilito. Magda esis multe atraktita da Hitler, qua esas la precipua ceremonio-testo. El judikesis kom modelo di *sana valori* dal rejimo.

Il havis intensa mentala ligilo kun Lída Baarová, ma Hitler ne lasis ilu ruptar lua mariajo kun Magda.

Ye la 11ma di marto 1933 il divenis ministro pri informo e propagado pro talentozo kom diskursisto e retorikisto. Lua rolo esas importanta en l'instalo dil diktatoreso e la difuzo di ordero-vorti.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Se onu ridicas neverajo multafoye, to divenas verajo. |  |
# Holokausto

*Por sakrifiko religioza, videz Holokausto (religio).*
Kadavri di pueri qui mortis che la ghetto di Warszawa.
Koncentreyi ed extermineyi en Europa.
**Holokausto**, anke nomizita **Shoa** esis gentocido qua eventis dum la duesma mondomilito en ke Naziista Germania e lua kunlaborinti ocidesis cirkume 6 milion judi, o 2/3 de la juda habitantaro di Europa. Judi, ed anke Cigani, politikal opozinti, homeosexuali, testi di Ieovah, etniala Poloni, militala kaptiti Sovietiana e personi konsiderita "nesanigeble morboza" vizesis por exterminado.

Pos ke Adolf Hitler asumis la povo en Germania en 1933, aprobesis legi qui proskriptis Judi de la civila socio, exemple la Legi de Nürnberg aprobita en 1935, qui interdiktis mariajo di "pura Germani" kun Judi. En 1933 anke komencis la konstrukto di koncentreyi por politikal opozinti e por personi konsiderita "nedezirita".
# Violaco

**Violaco** esas krimino ube la viktimo koaktesas havar sexuala agiveso, partikule sexuala penetro, kontre lua volo.

## Historio

Dum antiqueso e lasta Mez-epoko, violaco esas vidita en maxim komunesi min kom krimino partikulara femino ke kontre la maskula figuro el dependas. Tale, la sanctiono per violaco esas ofte amendo, pagenda ye patro o spozo do "kozo" esas "domajita". Ta pozeso esas pose chanjita ke la femino devas recevar duimo nam senioro di amendo.

---
# Milito Iran-Irak

Kelk imaji pri la milito Iran-Irak.
La **milito inter Iran ed Irak** — konocata en Iran kom **la milito impozita** (Farsi: جنگ تحمیلی, transliterizita *Llang-e Tahmilí*) e **la Santa Defendo** (دفاع مقدس, transliterizita *Defâʿ-e moqaddás*), ed en Irak kom **batalio di al-Qādisiyyah Saddam** (arabe: قادسيّة صدّام, transliterizita *Qādisiyyat Ṣaddām*)—, esis milito inter Iran ed Irak, qua komencis ye la

Milito Iran-Irak, 22ma di septembro 1980

```
kande Irak komencis invado di Iranana teritorio, e duris til la  20ma di agosto 1988, fininta sen klara vinkinto. L'origino di la milito esis l'anciena e lokala rivaleso historiala Araba-Persa.  Lor, Irak deziris modifikar frontierala limiti inter la du landi, establisita dum la pakti di Aljer, signatita em 1975, ed anexar la regiono Shatt al-Arab.
```

Dum tota durado dil konflikto, Irak sempre havis desavantajo demografiala kompare Iran, exemple en 1980, kande la milito komencis, Irak havis cirkume 14 milion habitanti, kontre ke Iran havis cirkume 38 milion habitanti. Kande la milito finis, la quanto di mortinti e la domaji en l'ekonomii di amba landi esis multe severa, e la chomeso en amba landi esis multe alta. Cirkume 1 milion soldati e civili en amba flanki jacis mortinta, e multa viri en laboriva evo havis irga deskapaceso fizikala. La konflikto nur solvesis pos forta exterlandala preso, sen modifiki en la frontieri inter la du landi, motivo di la milito.

Ca milito ofte komparesas kun l'unesma mondomilito (1914-1918) pro uzo di la sama taktiki, exemple kombato uzanta granda tranchei, granda quanto di mitraliosi, ataki per bayoneti, uzo di dentoza fer-fili avan la tranchei, ataki tra tale nomizita "tereno di nulu", e la granda uzo di kemial armi, exemple mustarda gaso e sarin-gaso da Irak, kontre trupi e civili Iranana, ed anke kontre kurdi. Saddam Hussein decidis uzar kemial armi kun skopo diminutar o kompensar la granda desavantajo demografiala di sua lando, kompare la granda armei di Iran. Kelka tempo pose, la Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni anuncis ke *kemial armi uzesis en la milito*. Tamen, l'Unionita Nacioni nulatempe dicis ke Irak esis la sola lando qua uzis kemial armi en la milito, e nulatempe dicis, til 1991, ke Irak esis l'unesma atakanto en la milito.
# Tula

*Por altra loki nomizita 'Tula', videz Tula (homonimo).*

|  |
| --- |
| **Tula** |
| **Тула** |
| – urbo – |
|  |
| Kelk imaji pri Tula. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando |  Rusia |
| Provinco |  Tula |
| Kodexo OKATO | 70401000000 |
| **Informo:** |
| Fondita ye: | 1146 |
| Urbestro | Olga Anatolyevna Slyusareva |
| Altitudo | 170 m |
| Surfaco | 145,8 km² |
| Habitanti | 461 245 (2022) |
| Denseso di habitantaro | 3163,55 hab./km² |
| Horala zono | UTC+3 |
| Telefonnumero | +7 4872 |
| Postkodexo/i | 300000-300999 |
| Registragilo/i | 71 |
| **Mapo:** |
| 54°12'00"N, 37°37'00"E |
| di Rusia: |
| **• Tula** |
| di provinco Tula: |
| **• Tula** |
| Oficala retosituo: www.tula.ru |

**Tula** esas urbo an Upa (dextra enfluanto di Oka en baseno di Volga) en westal Rusia. Ol esas chefurbo di provinco Tula. Segun statistiki dil yaro 2022, ol havis 461 245 habitanti. Entote ol havas 145,8 km² e distas cirkume 155 kilometri sude de Moskva.

## Fotografuri

* Rivero Upa.
* Upa.
* Urbala parko.
* Tula en 1807.
* Tula komence 20ma yarcento.
* Defenso di Tula en 1941.

## Referi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Urbi di provinco Tula |  |
| Alexin **·**  Belyov **·**  Bogorodick **·**  Bolohovo **·**  Chekalin **·**  Chern **·**  Donskoi **·**  Kimovsk **·**  Kireyevsk **·**  Lipki **·**  Novomoskovsk **·**  Plavsk **·**  Shchyokino **·**  Sovetsk **·**  Suvorov **·**  Tula **·**  Uzlovaya **·**  Venyov **·**  Yasnogorsk **·**  Yefremov |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Distrikti di provinco Tula |  |
| **Alexin·Donskoi·Novogurovski·Novomoskovsk·Tula·Slavni·Yefremov·**  Alexin **·**  Arhangelskoye **·** Arsenyevo **·**  Belyov **·**  Bogorodick **·**  Chern **·**  Dubna **·**  Kimovsk **·**  Kireyev **·**  Kurkino **·**  Odoyev **·**  Plavsk **·**  Shchyokino **·**  Suvorov **·**  Tula **·**  Tyoploye **·**  Uzlovaya **·**  Venyov **·**  Volovo **·**  Yasnogorsk **·**  Yefremov **·**  Zaoxki |
# Diktatoro

Augusto Pinochet, diktatoro di Chile (1973 – 1990)
**Diktatoro** esas :

* (en Roma antiqua) stat-oficiero extraordinara e provizora, di qua l'autoritato esis sen restrikto.
* ta homo qua recevas od arogas su la yuro koncentrar en sua autoritato, omna yuri.
# Batalio di Corregidor

|  |
| --- |
|  **Batalio di Corregidor**  |
|  |
| Japoniana trupi en Corregidor. |
| **Konflikto**: | Duesma mondomilito |
| **Dato**: | de la 5ma til la 6ma di mayo 1942 |
| **Loko**: | Insulo Corregidor, che la bayo di Manila, Filipini. |
| **Rezulto**: | Japoniani okupis l'insulo. |
| **Militanti** |
|  Usa  Filipini | ↔ |  Japonia |
| **Komanderi** |
| generalo Jonathan M. Wainwright generalo George F. Moore generalo Samuel L. Howard | ↔ | Masaharu Homma Kureo Taniguchi Gempachi Sato Kizon Mikami Haruji Morita kolonelo Koike kolonelo Inoue |
| **Trupi/equipuri** |
| 13.000 soldati (Usani e Filipinani) 2 navi kun kanoni ed 1 kontretorpeda navo | ↔ | 75.000 soldati |
| **Perdaji** |
| 800 morti 1.000 vunditi 11.000 militala kaptiti 3 navi destruktita | ↔ | 900 morti 1.200 vunditi |
| {{{perdaji}}} |

Mapo pri l'insulo Corregidor en 1941.
La **batalio di Corregidor**, esis batalio qua eventis dum la Duesma mondomilito, de la 5ma til la 6ma di mayo 1942 en Filipini. Usana trupi qui okupis l'insulo Corregidor, che l'eniro di la bayo di Manila, luktis kontre l'aerala, navala e fine infantriala ataki dal Japoniana trupi. La vinko en Corregidor kulminis Japoniana esforci pri konquestar Filipini dum la Duesma mondomilito.

L'invado di Bataan ye la 9ma di aprilo 1942 signifikis la fino di omna opozado Usana en la For Oriento kontre l'invado Japoniana en Luzón, norde de Filipini. l'insulo Corregidor, avan la fortifiki an la bayo di Manila, esis la lasta obstaklo por la 14ma Armeo Japoniana, komandita dal lietnanto-generalo Masaharu Homma. Homma mustis kaptar Corregidor, pro ke se l'insulo restis sub Usana kontrolo, Japoniani ne povis uzar la naturala portuo che la bayo di Manila, la maxim bona naturala portuo dil Oriento.

Usani rikaptis l'insulo en 1945.
# Markezo

**Markezo** esas :

* (olim) chefo di domeno an la frontiero di stato.
* en la hierarkio de la tituli di nobeleso : ta qua venas pos duko ed avan komto.
# Duesma batalio di Ypres

|  |
| --- |
|  **Duesma batalio di Ypres**  |
|  |
| Ruini di Ypres. |
| **Konflikto**: | Unesma mondomilito |
| **Dato**: | de la 22ma di aprilo til la 25ma di mayo 1915 |
| **Loko**: | Ypres, Belgia |
| **Rezulto**: | nedecidiva |
| **Militanti** |
|  Francia  Unionita Rejio  Australia  Kanada  Belgia | ↔ |  Germana imperio |
| **Komanderi** |
| Horace Smith-Dorrien | ↔ | duko Albrecht Herzog von Württemberg |
| **Trupi/equipuri** |
| 8 divizioni di infantrio | ↔ | 7 divizioni di infantrio |
| **Perdaji** |
| 70 mil soldati | ↔ | 35 700 soldati |
| {{{perdaji}}} |

Fritz Haber, Germana kemiisto qua propozis l'uzo di kloro kom kemial armo.
La **duesma batalio di Ypres** esis batalio eventinta de la 22ma di aprilo til la 25ma di mayo 1915, kande trupi di Francia, Unionita Rejio, Australia e Kanada luktis kontre Germana imperio dum l'unesma mondomilito. Ol esis l'unesma batalio ube uzesis venenoza gasi kontre enemika trupi. Germana trupi lansis kloro kontre tranchei de la federiti por sufokar la trupi. Tamen, ca fakto ne esis decidigiva por la rezulto di la batalio, nam malgre ke la gaso produktis quika morto di deki di mili soldati, Germani savis pri la rezulto dil atako erste depos multa dii, e to esis suficanta tempo por ke Federiti povis itere sendar nova trupi ed armi a la zono.

Depos ca batalio, trupi komencis uzar maskili kontre gasi. En ca batalio, unesmafoye trupi de kolonii (Kanada ed Australia) luktis kontre Europana povo en Europa.
# Dwight D. Eisenhower

|  |
| --- |
| **Dwight David Eisenhower** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Prezidanto di  Usa** |
| **Guvernisteso:** | de 20 di januaro 1953 til 20 di januaro 1961 (ri-elektita 1 foyo) |
| **Precedanto:** | Harry Truman |
| **Sucedanto:** | John Fitzgerald Kennedy |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 14 di oktobro 1890 |
| **Naskoloko:** | Denison, Texas |
| **Mortodato:** | 28 di marto 1969 |
| **Mortoloko:** | Washington, DC |
| **Spozo:** | Mamie Doud Eisenhower |
| **Politikala partiso:** | Republikana Partiso |

**Dwight David Eisenhower** (1890 til 1969), militestro (marshalo) esis prezidanto di Usa de 1953 til 1961 por la Republikana Partiso. Ilua politiko vizis forta konkordo.

Eisenhower esis chef-komandanto di la federiti en Europa dum la duesma Milito Mondala e duktis l'invado.
# Interna milito en Palestina

**Interna milito en Palestina** esas unesma fazo di Palestinana milito de yari 1947-1948.

Ol komencis pos rezolvo pri plano di Unionita Nacioni pri dividar Komisala Palestina administrata da Unionita Rejio a du landi: Araba e Judala.
# Perestroika

**Perestroyka** (en Ido: *restrukturado*) esas ye 1985 probo da Mihail Gorbachyov per flexar ekonomio en Soviet-Uniono.

Ol esis kombinita kun glasnost en politiko.
# Triamondismo

**Triamondismo\** esas koncepto politikala ed ideologio, qua aparis fine le 40 yari o komence le 50 yari di 20ma yarcento, dum kolda milito, e quan skopo esis unionar landi qui volis esar exter konflikto Usa – Soviet-Uniono.

## Referi