Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terorismo

L'atako dal grupo *Nuclei Armati Rivoluzionari* kontre ferovoyala staciono di Bologna produktis 85 morti en 1980.
**Terorismo**, en ampla senco, esas l'intenca uzo di violento, ordinare kontre civili, kun politikala skopi. La vorto uzesas precipue por nomizar la violento praktikata dum epoki di paco, o mem dum militi, kontre civili o kontre neutra personari. Kande la violento esas praktikata da ula stato ol nomesas teroro.

La vorto "terorismo" e "teroristo" originis dum la fino dil 18ma yarcento (Franca Revoluciono), ma lua uzo dissemesis dum la yari 1970ma, kande kreskis la konflikti e terorist agadi en Nord-Irlando, Baskia e Palestina.
# Rasismo

Signo en plajo di Durban, Sudafrika, advertis pri l'interdikto di lua uzo por personi ne-blanka dum la rejimo di apartheid.
**Rasismo** esas produkto di komplexa interago en ula socio dividita en rasala grupi qui ne mixas su, ube on dicas ke ula raso od etnio esas superiora od inferiora ad altra. La personi qui kredas en to nominezas "rasisti".

Homi sempre distingas homi en diferanta grupi. Ca diskriminaco ordinare facesas sur la bazo di kozi qua povas facile esar vidata, exemple la koloro di la pelo. Olu povas ne sempre esar rasismo. Kande on dicas ke ula grupo esas superiora o plu bona kam altra grupo, e l'altra grupo diskriminacesas. "Raso" esas karakterizivo quon ula persono heredas de lua ancestri, olu povas signifikar konvenciono ke ula persono esas plu bona kam altra persono a kauzo di qua le ancestri di ca homi esis.

Ciencisti ordinare dicas ke diferanta rasi originas di grupi di familii vivanta en ula loko pro longe. Tamen, omna rasi di homi povas mixar uno kun altra. Kelka ciencisti ne kredas ferme ke rasi existas, pro ke su esas tanta varietati inter homi e pro ke homi di diferanta rasi ofte havas la sama karakterizivi.

La legaro di multa landi nun dicas ke diferi inter homi ne pluse esas importanta. To signifikas ke omni havas la sama yuri grantita en la konstituci di ca landi.

Tanta longe ke la majoritato di grupi di homi havas ula fiereso en qua li esas, ideologio di rasismo povas duktar ula a traktar mal altra rasi, o probar restriktar la yuri por altra rasi. Olim, la guvernerii di multa landi mantenis rasista politiki, exemple Japonia, Naziista Germania, Chinia di nia tempo, Usa ante la movado por yuro di civitano, e Sudafrika dum l'apartheid. Cakaze, multa homi perdis lia libereso o lia vivi simple pro ke lia rasi judikesis kom inferiora da lora guvernerii.

Dum la yari 1960a, l'asociuro *Indian Workers' Association* en l'Unionita Rejio dicis existar difero inter "rasalismo" - la prejudiko kontre ca quon ne konocesas plu bona - e "rasismo" - l'uzo intencala politikala dil odio rasala. La dua vorti esas ofte uzata kun la sama sinso, en antipatio di ca distingo esanta komita.

## Exempli

* La Legi di Jim Crow (*Jim Crow laws*) en Usa, de cirkume 1890 til 1960
* La gentocido di Armeni, en l'Otoman imperio
* La Legi di Nürnberg, en Germania 1935-45
* La legi di apartheid en Sudafrika, pos 1948
* La Politiko pri Australia Blanka (*White Australia Policy*) en Australia
* La movado Ku Klux Klan en Usa
# Angela Merkel

|  |
| --- |
| **Angela Dorothea Merkel** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Kancelero di  Germania** |
| **Guvernisteso:** | de 22 di novembro 2005 til 8 di decembro 2021 |
| **Precedanto:** | Gerhard Schröder |
| **Sucedanto:** | Olaf Scholz |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 17 di julio 1954, 1953 |
| **Naskoloko:** | Hamburg, Germania |
| **Spozo:** | Ulrich Merkel Joachim Sauer |
| **Profesiono:** | fizikistino |
| **Politikala partiso:** | *Christlich Demokratische Union Deutschlands* - CDU |

**Angela Dorothea Merkel** (*Kasner*) (n. Ye la 17ma di julio 1954 en Hamburg ma edukita apud Berlin) esas Germaniana politikisto.

Pos obtenita diplomo en Leipzig el laboras en quantika kemio dum 1989. Implikas su en mikra partiso. To juntas granda uno kristana demokratika uniono. Angela divenas ministro e yuna favoro per Helmut Kohl. Ye 1998 kande majoritato chanjas el esas opozo-chefo.

Angela Merkel esis inter 2005 e 2021 divenis kancelero. Inter la yari 2000 e 2018 Angela Merkel esis prezidanto di la Kristana Demokrata Uniono di Germania. Por la parlamentala elekti en la yaro 2021 Merkel ne plu esis kandidatino.
# Ku Klux Klan

Membri de Ku Klux Klan brulas kruco.
**Ku Klux Klan**, abreviita **KKK**, esas Usana odio-grupo de extrema dextra, konocata por promocar violentoza agadi e defensar idei pri rasismo, stranjerodio, antisemidismo, ed anke homofobio, antikomunismo e repulso a katolikismo ed a islamo. Kreita dum la 19ma yarcento, nemediate pos Usana interna milito, ol grupigas diversa asociuri kun strukturo sekreta. Kelkafoye ol praktikas terorismo, violento ed agadi por timidigo, exemple la brulo di kruci.

L'unesma asociuro qua uzis la nomo *Ku Klux Klan* establisesis dum la fino di 1865, por veterani del Usana interna milito, qua probis rezistar kontre tale nomizita "rikonstrukto", to esis, la transformo di Usana socio pos finir la sklaveso. L'organizuro rapide adoptis violento probante atingar lia skopi. Tamen, eventis reakti, e balde la richa eliti Usana komencis judikar ke l'existo di la Klan uzesis pretexto por l'interveno di federala trupi en sudala stati. Sen suporto, l'unesma Klan extingesis per akto signatita da Republikana prezidanto Ulysses S. Grant.
# Fashismo

Benito Mussolini ed Adolf Hitler
Simbolo di fashisti en Italia.
**Fashismo** esas ideologio e sistemo politikala di extrema-dextra qua havas karaktero autoritatoza, ultranacionalista, kontre-demokratio e kontre socialismo. La vorto "fashismo" devenas del Italiana vorto *fascio*, veninta de la Latina *fascēs*, signifikante "fasko", aludanta l'autoritato di la judiciisti Romana. Fashista ideologio aparis unesmafoye e kaptis la povo en 1922 en Italia, quar yari pos finir l'unesma mondomilito, ante ke ol dissemesis tra altra landi. Fashisti opozis liberalismo, Marxismo ed anarkiismo.

Fashismo prizentas su kom «triesma posibleso» politikala, kun skopo eliminar deskonkordo: la bazo dil organizo di la socio esas forta diciplino ed obedio a la strukturi di povo, e krear forta militala strukturo, e dissemar la militala diciplino tra tota socio e kultar nacionalismo kun forta identeso e violento kontre ti qui judikesas kom "enemiki".

Fashisti kredas ke la demokratio liberala esas obsoleta, e ligesis a la «dekadanta» nacioni qui vinkis l'unesma mondomilito. Li kredis esar necesa la mobilizo di la socio por armeala konflikto, ed anke por konfrontar l'ekonomiala desfacilesi. La konceptajo pri «fashista rejimo» aplikesas a kelka autoritatoza o totalitara rejimi de Europa inter la du mondomiliti, ed a preske tota rejimi di landi qui suportis l'Axo Roma-Berlin-Tokio dum la duesma mondomilito.

## Referi
# Nacionalismo

*La Libereso guidanta la populi*
Pikturo da Eugène Delacroix, 1833
**Nacionalismo** esas politikala principo, ideologio, sentimento, formo di kulturo o sociala stando qua enfokigas la naciono. Esas formo di kolektivismo qua enfokigas la socio di ula lando e lua nacionala identeso. Quankam existas debato pri l'origino di la nacioni, preske omna specalisti aceptas l'ideo segun qua *nacionalismo* kom ideologio esas moderna fenomeno kun origino en Europa.

Nacionalismo originas de du bazala principi:

* *la naciono esas l'unika legitima bazo di la stato" (principo di la nacionala suvereneso)*
* *singla naciono meritas havar lua propra stato* (principo di la nacioneso).

Principi di nacionalismo en historio esis suskriptitata egale dal sinistral (inter altri kemalismo da Atatürk) e dextral organizi (i. a. jakobini), tamen nuntempe la nacionalismo esas asociita precipue kun dextral grupi, partikulare extremala. Agresiva formo di extremala nacionalismo esas shovinismo, en qua es fanatika ideo opinio ke un naciono ek altri kom plu grava e marveloza.

Esas multe direcioni dil nacionalismo. Del sinistro (fakte nur historiala; plu kosmopolitismo) ad dextro:

* nacionala bolshevismo
* nacionala komunismo
* nacionala anarkismo
* nacionalismo integrala
* nacionala katolikismo
* nacionala liberalismo
* nacionala demokratio
* nacionala konservatismo
* nacionala radikalismo
* fashismo
* nacionala socialismo (nazismo/neonazismo)
* nacionala sindikatismo

## Referi
# Judi

Askhenazi Judi pregas en sinagogo dum Yom Kippur. Pikto da Maurycy Gottlieb.
**Judi** esas etnala e religiala grupo qua originis de Izraelidi od Hebrei de anciena Mez-oriento. Juda religio, raso e nacioneso esas forte interrelatita, e Judaismo esas la tradicionala fido di Juda populo. Personi de multa rasi konvertita a Judaismo absorbesis en Juda populo dum yarcenti.

En 2010 on kalkulis ke 13.4 milion personi, o 0.2% del tota mondala populo, esis Judi. Cirkume 42% habitas Israel, altra 42% habitas Usa e Kanada, e la maxim multa cetera habitas Europa. Israel esas la singla lando en la tota mondo ube la majoritato di lua habitantaro esas Judi.

La religiala movado qua plu multe kreskas meze di Juda socii esas ortodoxa Judaismo od Haredi Judaismo, grupo qua evitas kontrolo di nasko. Ortodoxa e konservema Judi senkurajigas religiala prozelitismo por ne-Judi.

## Referi
# Islamo

Mohamedani
**Islamo** esas la duesma maxim granda religio en la mondo segun quanto di adheranti. La vorto "Islamo" (الإسلام al-islām) signifikas "obedio a Deo". Islamo komencesis da Muhamad (570 til 632) kelka yari ante ilua morto. La santa skribaji di Islamo nomesas Korano, qua signifikas *la recitajo*. Lua membri nomesas Mohamedano, Islamano o, min prizate, Mohamedisto. Islamani ofte desprizas ica lasta nomi.

Du precipua tendenci es Sunito e Shiito.
# Extrema dextro

Simboli di *extremisti dextra*.
**Extrema dextro** o **dextra extremismo** esas termino por determinar personi e person-grupi pri dextra vidopunto distiganta per radikala programo o metodi di agado, precipue nacionala, fashistala, homeosexual-odial e rasistala.
# Denseso di habitantaro

**Denseso di habitantaro** signifikas quanta homi (od bestii e.c.) vivas en ul areo. On uzas sequanta formulo:

la quanto di habitanti / l'areo, montrita uzante km² (o mi²).
La denseso di habitantaro montresas ofte quanta habitanti existas po *un* quadrata kilometro (o po un quadrata milio, malgre milio ne esas ISO-unajo).
# Usana Kontado-Ministerio

Sigluro di Usana Kontado-Ministerio.
Sideyo di Usana Kontado Ministerio en Maryland.
L'**Usana Kontado-Ministerio** (Angle, *United States Census Bureau* od oficale *Bureau of the Census*) esas l'agenterio di Usana guvernerio responsebla por la demografiala kontado dil Usana habitantaro. Ol anke kolektas ed organizas ekonomiala statistiki pri Usa. Ol furnisas importanta dati pri l'Usana habitantaro ed ekonomio.

Usana konstituco determinas ke la habitanti mustas esar kontata adminime 1 foyo singla 10 yari, por establisar la numeri di deputati di omna stati en l'Usana kongreso segun lua quanto di habitantari. La rezulto dil kontado modifikas la quanto di deputati de omna stati en la chambro di reprezentanti di Usa.

## Referi
# Urbo

Helsinki, urbo en Finlando.
**Urbo** esas loko, en quo multa homi vivas en relativa mikra areo. Ofte urbo esas anke administral ento. Multa urbi kreskis tra sua limiti formacante kun preurbi e vicin urbi grandega centri urbala.

La kriterii por konsiderar ula loko quale “urbo" varias segun la lando, exemple: en Dania ula komono kun plu kam 250 habitanti povas esar urbo. En Islando, 300. Kontree Madrid, en Hispania, kun plua kam 3 milioni habitanti, konsideresas "vilajo" (*villa de Madrid*).

### Olima urbi

Arkeologi dicas ke l'unesma urbi, Çatal Hüyük e Jeriko, naskis ante la yaro 6000 aK.

* en (nuna) Turkia - Çatal Hüyük (5.000 habitanti)
* en Egiptia - Theba, Memfis
* en Palestina - Jeriko
* en Mezopotamia - Ur, Umma, Lagash, Babilon
* en la valo dil fluvio Indus - Mohenjo-daro (40 000 habitanti), Harappa, Lothal

### Maxim granda urbi en la mondo

En la fino dil yari 1950a, la maxim granda urbi del mondo esis la sequanta:

L'urbo di Chicago.
* Tokyo 8 303 000
* (Granda-)London 8 210 000
* New York 7 710 000
* Shanghai 6 900 000
* (Granda-) Paris 5 613 000
* Moskva 5 046 000
* Ciudad de México 4 636 000
* Bombay (Mumbai) 4 117 000
* Beijing 4 010 000
* Buenos Aires 3 799 000
* Chicago 3 493 000
* São Paulo 3 316 000
* Berlin 3 290 000
* Tiencin 3 220 000
* Kairo 3 035 000
* Rio de Janeiro 3 031 000
* Osaka 3 012 000
* Kalkuta 2 913 000
* Leningrad 2 900 000
* Los Angeles 2 448 000
* Shenjang 2 411 000
* Wuhan 2 146 000
* Cungking 2 121 000
* Sydney 2 098 000
* Jakarta 2 081 000
* Hong Kong 2 060 000
* Madrid 2 028 000
* Roma 2 020 000

En 2004 en mondo existis plua kam 200 urbi havante plua kam 1 milion habitanti. On predicas ke pos dek yari en la mondo existus 500 urbi kun plua kam 1 milion habitanti.

| urbo | habitanti ye 2004 milioni | habitanti ye 2015 (prognozo da UNESCO) milioni |
| --- | --- | --- |
| Tokio, Japonia | 26,5 | 28,9 |
| São Paulo, Brazilia | 18,3 | 20,3 |
| México, Mexikia | 18,3 | 19,2 |
| New York, Usa | 16,8 | 17,6 |
| Mumbai, India | 16,5 | 17,3 |
| Los Angeles, Usa | 13,3 | 14,2 |
| Kalkuta, India | 13,3 | 17,3 |
| Dhaka, Bangladesh | 13,2 | 19,5 |
| Shanghai, Chinia | 12,8 | 18,0 |
| Buenos Aires, Arjentinia | 12,1 | 13,9 |
| Jakarta, Indonezia | 11,4 | 13,9 |
| Osaka, Japonia | 11,0 | 10,6 |
| Beijing, Chinia | 10,8 | 15,6 |
| Rio de Janeiro, Brazilia | 10,8 | 11,9 |
| Karachi, Pakistan | 10,4 | 19,4 |
| Manila, Filipini | 10,1 | 14,7 |
# Pentagono (edifico)

La Pentagono, ministerio di Defenso di Usa
La **Pentagono** (en l'Angla: *the Pentagon*) esas kinpint edifico en Arlington, Virginia. Ol servas kom edifico por la ministerio di Defenso di Usa e chef-kontori dil aer-armeo, mar-armeo ed armeo.

L'edifico konstruktesis dum la Duesma Milito Mondal ed apertesis la 15ma di januaro 1943.

La 11ma di septembro 2001 - exakte 60 yari pos la komenco di la konstrukto, aviono di American Airlines (aviaco 77) - boris su aden un del extera fasadi di la Pentagono. Ol esis teror-atento qua efektigis la krulo di parto dil edifico. 184 personi mortis. L'aviono kolizionis kontre jus rinovigit e plufortigita parto dil edifico, qua preventis plu alta nombro de mortinti.
# Ideologio

**Ideologio** esas la cienco pri l'origino, la formaceso dil idei.

Ideologio esas toto de idei pri la homo, homala relati e l'aranjo di la socio, qua vivas interne sociala grupo, precipue politikala partiso, tendenco di penso o sociala klaso.

Ideologii ofte esas uzata por mobilizar homi ye tereno politikala.
# Atenti ye la 11ma di septembro 2001

|  |
| --- |
| **Atenti ye la 11ma di septembro 2001** |
|  |
| Du turmi de *World Trade Center* brulas pos kolizioni dil avioni. |
| **Loko**: | New York, Usa |
| **Dato**: | 11ma di septembro, 2001 |
| **Tipo**: | Su-ocidal ataki, terorismo, grandanombra mortigo |
| **Armi**: |  |
| **Mortinti**: | 2977 viktimi, 19 atakanti |
| **Vundinti**: |  |
| **Kulpanti**: | 19 |
| **Motivo**: |  |

L'**Atenti ye la 11ma di septembro 2001** esis la maxim importanta terorist-atako ad Usa.

Quar lineo-avioni kaptesis e turnesis simultane dum matine, da dekenon homi:

* du esis precipitita a jemela turmi di World Trade Center, en New York, qui krulis en amianto-nubo.
* altu kontre alo di Pentagon en Washington DC,
* altr aviono aplastis sur agro apud Pittsburgh, pos interveno da pasajeri.

Zacarias Moussaoui esas kondamnita kom *dudekesma teroristo*.

Ye la 20ma di septembro la prezidanto di Usa George W. Bush proklamas, ke la *bon-axo* o *Nova Mond-Ordino* militeskos kontre teroristi, precipue invados Afganistan ed Irak.

Pos esir enkarcerigita dum tri yari en celita karceri di FBI, la Pakistanana Galid Sheik Mohamed konfesis en 2007 esar kulpanta pri projetir l'atenti. Pro l'aplikita (nelegala) konfesigo-metodi da la FBI la konfesi konsideresis ne-valida.

En 2024 Galid Sheik Mohamed konfirmis esar kulpanta kontre chanjo di puniso mortal ad enkarcereso dumviva. Du suspektita komplicanti Walid bin Atash e Mustafa al-Hawsawi anke konfesis esar kulpanta.

## Referi
# Politiko

**Politiko** esas cienco qua obtenas quo, kande, e quale inter la guvernerio di lando e la homi qui lojas ibe. Personi qui guvernas lando nomesas politikisti. Diferanta landi havas diferanta tituli por lia politikisti, p.e. prezidanto, chefministro, rejo, e multa altri.

Politiko inter landi nomesas diplomaco.

*Politiko* povas definesar kom:

* la generala kadro en qua socio o populo rejesas da sua chefo/i;
* la strukturo e la funciado di socio: la agi, la equilibro, la developo interna o extera de ta socio, olua rilati interna e kun altra ensembli, e.c.;
* la praktiko dil povo, t.e. la jero dil povo, la lukti rilate povo e reprezentiveso inter politikisti, e la diversa politika partisi.
# Demokratio

Votoyuro esas un distingivo di la demokratii.

**Demokratio** esas guvernerio elektita por la majoritato di civitanaro. En un demokratio, omna elektebla civitani povas egale partoprenar en la propozo, developo ed establiso di legi qui afektos omna socio. La vorto "demokratio" originis de Greka vorto δημοκρατία (dēmokratía), qua signifikas "guverno di la populo", δῆμος (dêmos) "populo" e κράτος (kratos) "povo" o "guverno".

Til la 18ma yarcento esas lotrio.
# Politikala sinistro

**Politikala sinistro** esas termino de tempi di Franca revoluciono, kande tale on nomizis grupi postulanta chanji politikala, sociala ed ekonomikala, qui dum sesiono di Nacional Asemblo sidis en sinistra parto di aulo, kontre a grupi di dextro, qui sidis dextre.

Segun la sinistro bono di homaro dependas de elimino di diferi pri stando, autoritato e richeso.
# Politikala dextro

**Politikala dextro** esas termino de tempi di Franca revoluciono, kande tale on nomizis grupi klerikala, nobelal ed aristokratala, qui dum sesiono di Nacional Asemblo sidis en dextra parto di aulo, kontre a grupi di sinistro, qui sidis sinistre.

Til fino di 20ma yarcento skopo di ol esis prenar feudala privileji. Nuntempe la dextro kontenas grupi: konservema, nacionala, kristana e liberala (nur ekonomikale).
# Stato

La libro dal angla skriptisto *Thomas Hobbes* *Leviathan*, alegorio di la Stato.
**Stato** esas politikala konceptajo pri organizo sociala, ekonomikala e politikala kun extera suvereneso ed interna koercitiva povo. Ol konsistas ek ensemblo di institucuri qui havas povo por regular la vivo en komunitato di lua civitani, ordinare sub definita teritorio.

L'agnosko di la deziro pri nedependo di ula regiono da altra stati posibligas ke ol partoprenez internaciona konkordi, ed esas ofte importanta por establiso di esar stato, tamen kelka teorii facas to nepostulo - exemple, la konvenciono di Montevideo. Stati povas anke esar definita segun termini di interna kondicioni, exemple monopolo pri l'uzo "legitima" di la forco en ula lando, segun Max Weber.