Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mondala Banko

Sideyo di Mondala Banko en Washington DC.
Harry Dexter White e John Maynard Keynes, "patri fondinti" di Mondala Banko
**Mondala Banko** esas internaciona financala institucuro qua provizas prestaji e subvencioni a landi kun basa o mezavalora revenui por developar substrukturo-projeti. Ol konsistas ek la Banko Internaciona por Rikonstrukto e Developo - BIRD - e l'Internaciona Asociuro por Developo. Ol establisesis en 1944 kune l'Internaciona Monetala Fonduro - IMF. Lua unesma presto facesis en 1947, por Francia. Dum la yari 1970a ol komencis prestar a subdevelopita landi. Lua sideyo esas en Washington DC.

La Banko Internaciona por Rikonstrukto e Developo havas 189 membri, kontre ke l'Internaciona Asociuro por Developo havas 174 membri.
# Temperaturo

**Temperaturo** esas la grado di varmeso o koldeso di objekto, mezurebla quantesale per termometro.

La diversa praktikala skali es arbitriala; la Fahrenheit-skalo unesme fondesis sur la valori 0F di egala mixuro de glacio e salo, 32F dil glaciesko-punto di aquo, e 96F dil normala temperaturo dil homala korpo (videz anke Anders Celsius).

La termodinamika od absoluta temperaturo-skalo ne es arbitriala; ol komencas ye absoluta zero per gradi Kelvin. Tala absoluta temperaturo es sendependa de propraji di partikulara substanci.

Varmeso fluas sempre de plu alta temperaturo a plu basa.
# Borono

|  |
| --- |
| **Borono** |
|  |
| Nomo | Borono |
| Simbolo | B |
| Atomala nombro | 5 |
| Kemiala serio | Metalido |
| Atomala pezo | 10,811 uma |
| Elektronala figuro | [He]2s22p1 |

Borono
**Borono** esas la kemiala elemento, bruna verdatre, sen saporo nek odoro, kun simbolo **B** ed atomala nombro esas 5. Ol esas metalidala elemento, mi-konduktanta ed olua valenco esas tri. En la naturo ol esas tre abundanta en ula minerali, ma ne trovesas en libera formo. Ol esas obtenebla artificale e havas l'aspekto di obskura polvo.
# Statuo di Libereso

*Statuo di Libereso* – simbolo di Usa.
**Statuo di Libereso** esas statuo situita sur Usan insulo Liberty, qua administrale apartenas a New York.

Ol es neoficala simbolo di libereso, di New York e di Usa. Autoro di lo esis Frédéric Auguste Bartholdi, qua inspiris su per Koloso di Rodos. La skultisto finis sua laboruro en 1884 e divenis donaco di Francia por Usa. Ol stacis en New York en 1886.
# Pezo

Aparato kun skalo por mezurar pezi.
**Pezo** esas l'interago di maso-materio kun gravitado expresita en Newton (N). La pezo di ula objekto en statikala equilibro equivalas la grandeso di gravitala forco qua agas sur l'objekto, minus l'efekto di flotacemeso en kelka fluidi en qua ol povas esar imersita

## Referi
# Heroeno

Kemiala strukturo di heroeno
Precipua produkteri mondala di heroeno.
**Heroeno**, anke konocata kom **diacetilmorfino** esas organika substanco narkotigiva derivita de morfino, developita ed uzebla kom medikamento ma anke kom narkotigivo, havanta kemiala formulo C21H23NO5. Ol uzesas kom medikamento en multa loki por moderar doloro, exemple dum parturo.

Ol ordinare injektesas en veini, ma ol povas fumesar, sniflesar od inhalesar. Ordinara later-efekti esas diminuto di respirado, sikeso di la boko, febligo di mentala funcioni, konstipeso, e drogodependo.
# Xantino

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Xantino** esas C5 H4 N4 O2 quan kontenas multa liquidi de animali : sango, urino, ed anke teo.
# Percy Williams Bridgman

|  |
| --- |
| **Percy Williams Bridgman** |
|  |
| **Profesiono:** | fizikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Usa |
| **Naskodato:** | 21 di aprilo 1882 |
| **Nasko-loko:** | Cambridge, Massachusetts |
| **Mortodato:** | 20 di agosto 1961 |
| **Morto-loko:** | Randolph, Nova-Hampshire |
|  |  |

**Percy Williams Bridgman** (1882 til 1961) esis Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1946 por lua verko pri la fiziko di alta presi.
# Pierre-Gilles de Gennes

|  |
| --- |
| **Pierre-Gilles de Gennes** |
|  |
| **Profesiono:** | Fizikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Francia |
| **Naskodato:** | 24 di oktobro 1932 |
| **Nasko-loko:** | Paris, Francia |
| **Mortodato:** | 18 di mayo 2007 |
| **Morto-loko:** | Orsay, Francia |
|  |  |

**Pierre-Gilles de Gennes** (1932 til 2007) esis Franca fizikistulo qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1991.
# Reinhard Genzel

|  |
| --- |
| **Reinhard Genzel** |
|  |
| **Profesiono:** | Fizikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Germania |
| **Naskodato:** | 24 di marto 1952 |
| **Nasko-loko:** | Bad Homburg vor der Höhe, Germania |
| **Mortodato:** |  |
|  |  |
|  |  |

**Reinhard Genzel** (n. ye la 24ma di marto 1952) esas Germana astrofizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 2020 kune kun Andrea Ghez. Genzel e Ghez deskovris granda Nigra truo en la centro dil Lakto-voyo.

Reinhard Genzel esas la filiulo dil profesoro por fiziko Ludwig Genzel (1922-2003). Reinhard Genzel studiis fiziko en Bonn e Freiburg im Breisgau. Il esis direktoro dil Max-Plank Institut en Garching apud München inter 1986 e 2017. Reinhard Genzel anke esis profesoro al University of California en Berkeley, Kalifornia dum la yari 1985 e 1986 e depos la yaro 1999.

Reinhard Genzel esas marijata kun la medikino Orsolya Genzel-Boroviczeny e la paro havas du filiuli.
# Norman Foster Ramsey

|  |
| --- |
| **Norman Foster Ramsey Jr.** |
|  |
| **Profesiono:** | Fizikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Usa |
| **Naskodato:** | 27 di agosto 1915 |
| **Nasko-loko:** | Washington DC, Usa |
| **Mortodato:** | 4 di novembro 2011 |
| **Morto-loko:** | Wayland, Massachusetts, Usa |
|  |  |

**Norman Foster Ramsey Jr.** (1915 til 2011) esis Usana fizikisto qua recevis Nobel-premio pri fiziko en 1989.
# Uranio

|  |
| --- |
| **Uranio** |
|  |
| **Simbolo:** | U |
| **Atomala nombro:** | 92 |
| **Pezo:** | 238,02891±0,00003 daltono |
| **Denseso:** | 19,05±0,01 gramo en kuba centimetro |
| **Elektronegativeso:** | 1,38 |
| **Deskovrinto:** | Eugène-Melchior Péligot\*, Martin Heinrich Klaproth\* |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| • |  | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |

 |

**Uranio** esas kemiala elemento kun simbolo **U** ed atomala nombro 92.
# Estal Azia

Estal Azia (28 % dil kontinento – verda koloro).
**Estal Azia** esas regiono en estala parto di Azia.

A Estal Azia apartenas: Popul-Republiko Chinia, Hong Kong, Japonia, Makau, Mongolia, Nord-Korea, Sud-Korea e Taiwan/Chiniana Taipei.
# Dinastio Han

Teritorio dil imperio Han cirkum la yaro 60 aK.
Bronza kloshi, de westala dinastio Han.
La **dinastio Han** esis la duesma dinastio imperiala di Chinia. Ol duris de cirkume 202 aK til la yaro 220. Ante ol, existis la dinastio Qin (221 aK til 206 aK), e tale-nomizita "disputo Chu-Han" de 206 aK til 202 aK, pos la krulo di la dinastio Qin, kande lua teritorio dividesis inter 18 rejii.

Dum l'epoko di la dinastio Han, Chinia oficale divenis Konfuceista stato. Agrokultivo, mestiero e komerco prosperis. La habitantaro di la lando superiris 50 milion personi, e l'influo dil imperio extensesis a la nuna Vietnam, Mongolia e Korea. Moneti monetifita dum ta epoko duris uzesar til l'epoko di la dinastio Tang (618 til 907 pos Kristo). Cienco e teknologio anke prosperis dum ca epoko, exemple l'invento di procedi por fabrikar papero, dil guvernilo por navi, l'uzo di negativa nombri o mapi qui montras reliefo di regioni.

Dinastio Han ravis multa konflikti kontre le Xiongnu, tribuala kunfederuro di nomada populi, qui habitis stepi Aziana. Le Xiongnu vinkis le Han cirkume yaro 200 aK, ed amba populi establisis paco-politiki, inkluzite tra intermariajo. La politiko chanjis en 133 aK, kande lora imperiestro Wu komencis serio di militala kampanii kontre le Xiongnu, e fine vinkis li.

Dinastio Han finis en 220, kande Cao Pi, rejulo di Wei, uzurpis la trono dil imperiestro Xian.
# L

| Bazala latina alfabeto |
| --- |
| Aa | Bb | Cc | Dd |
| Ee | Ff | Gg | Hh |
| Ii | Jj | Kk | Ll |
| Mm | Nn | Oo | Pp |
| Qq | Rr | Ss | Tt |
| Uu | Vv | Ww | Xx |
| Yy | Zz |

**L** esas la 12ma litero di bazala latina alfabeto.
# Cirklo

Cirklo
**Cirklo** en geometrio esas parto de plano, di qua la limito esas kurvo klozita di qua omna punti distas egale de punto interna (centro); o plu simple: frontiero dil disko.
# Gugolo

**Gugolo** esas nombro pri valoro 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 10100 (dek mil sexdecilioni), anke numeralo precipua.
# Uranos (mitologio)

*Uranos e danso di astri* da Karl Schinkel de (1834).
**Uranos** o **Urano** en Greka mitologio esas deo e person-enkorpigo di cielo.

Il esis naskinta de Kaoso, ed ilua spozino esis Gaya, kun qua Uranos havis pueri: hekatonheiri, ciklopi e titani.
# Unesma Franca Imperio

|  |
| --- |
| **Unesma Franciana Imperio** |
| **Empire Français** |
| 1804 til 1814 |
| [[{{{Preexisto}}}]] **Unesma Franciana Imperio** [[{{{Posexisto}}}]] |
|  |  |
| [[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]] |
| {{{Informo}}} |
| **Nacionala devizo:** |
| {{{Devizo}}} |
| **Nacionala himno:** |
| *Le Chant du Départ* |
| [[Arkivo:{{{Audio\_ligilo}}}]] |
|  |
| {{{Imajo\_informo}}} |
| **Urbi** |
| Chefurbo: | Paris |
| **· {{{TituloChefurbo2}}}:** | {{{Chefurbo2}}} |
| **Linguo** |
| **Oficala linguo:** | [[{{{Oficala\_linguo}}}]] |
| **Lingui** |
| **Oficala lingui:** | Franciana |
| **Regionala linguo:** | {{{Regionala\_linguo}}} |
| **Regionala lingui:** | {{{Regionala\_lingui}}} |
| **Guvernerio** |
| **Tipi:** | Imperistro |
| · : | Napoléon 1ma Napoléon 2ma |
| · : |  |
| Guberniestro: | {{{Guberniestro}}} |
| **Legifantaro:** | [[{{{Legifantaro}}}]] |
| **Historio** |
| · {{{Historio}}}: | {{{Historio\_dato}}} |
| · {{{Historio2}}}: | {{{Historio2\_dato}}} |
| · {{{Historio3}}}: | {{{Historio3\_dato}}} |
| · {{{Historio4}}}: | {{{Historio4\_dato}}} |
| · {{{Historio5}}}: | {{{Historio5\_dato}}} |
| **Surfaco** |
| · Entote: | 860 000 km² ([[]]) |
| **Habitanti** |
| · Entote: | {{{Habitanti1}}} ([[]]) |
| Denseso di habitantaro: | {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km² |
| **Valuto:** |  |
| · Abreviuro: | `{{{Abreviuro}}}` |
| · Simbolo: | `{{{Simbolo}}}` |
| **Nun parto di:** | {{{Nune\_parto\_di}}} |
| **Motivo por desaparo:** | Bourbona restaurado en Francia |
| **Motivo por desaparo:** | {{{MotivoDesaparo}}} |

L'**Unesma Franciana Imperio** anke konocata kom **Napoléoniana Imperio** esas la periodo inter koronigo di Napoléon ed ilua abdiko ye 1815.

En la 15 yari en qua havis la povo, Napoléon Bonaparte facis su unu dil maxim miti dil historio. Il esis admirinto di Romana generalo Iulius Caesar e volis transformar Francia en la maxima povo mondala. Ilu uzis omna moyeni por atingar ilua skopo.

Il tranis Europa verso milito. Ye 1810 ya kontrolis preske omna ocidentala parto dil kontinento, mankinta nun Britania. Kun ilua konquesti, plura absolutista guverni extingesis e l'ideii dil Franca revoluciono expansis tra Europa. Il anke sucesis riestablisar politikala stabileso en Francia e kreis substrukturo kapabla di impulsar negocii dil Franca borgezaro.
# Dans-arto

*Dans-arto* en baleto.
**Dans-arto** esas larja nociono relatant ad omna domeni, en qui movo homala havas karaktero artala, i.a. en: artala sketado, ritmala gimnastiko, kom cenala movi di muzikosteli, e mem en demonstrala kombati pri karateo.

Origine la dans-arto okupis nur pri sistemajo di movi dansala en baleto.

**Dans-artisto** esas la persono (artisto) qua kreis/kreas danso o baleto.
# 1446

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 14ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 15ma WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 16ma yarcento |
| Yardeki:
1400a • 1410a • 1420a • 1430a • 1440a
1450a • 1460a • 1470a • 1480a • 1490a 1500a

---

 |
| Yari:
1401 • 1402 • 1403 • 1404 • 1405 1406 • 1407 • 1408 • 1409 • 1410
1411 • 1412 • 1413 • 1414 • 1415 1416 • 1417 • 1418 • 1419 • 1420
1421 • 1422 • 1423 • 1424 • 1425 1426 • 1427 • 1428 • 1429 • 1430
1431 • 1432 • 1433 • 1434 • 1435 1436 • 1437 • 1438 • 1439 • 1440
1441 • 1442 • 1443 • 1444 • 1445 1446 • 1447 • 1448 • 1449 • 1450
1451 • 1452 • 1453 • 1454 • 1455 1456 • 1457 • 1458 • 1459 • 1460
1461 • 1462 • 1463 • 1464 • 1465 1466 • 1467 • 1468 • 1469 • 1470
1471 • 1472 • 1473 • 1474 • 1475 1476 • 1477 • 1478 • 1479 • 1480
1481 • 1482 • 1483 • 1484 • 1485 1486 • 1487 • 1488 • 1489 • 1490
1491 • 1492 • 1493 • 1494 • 1495 1496 • 1497 • 1498 • 1499 • 1500 |

## Eventi

### Afrika

* Portugalani arivas en la nuna Guinea-Bisau.

## Naski

## Morti

* printempo (o vintro di 1445) - Konrad Witz, Germana piktisto (n. c. 1400 o 1410)
* 15ma di aprilo - Filippo Brunelleschi, Italiana piktisto (n. 1377)
# Kim Jong-il

|  |
| --- |
| **Kim Jong-il** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Guvernisteso:** | de 8 di julio 1994 til 17 di decembro 2011 |
| **Precedanto:** | Kim Il-sung |
| **Sucedanto:** | Kim Jong-un |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 16 di februaro 1941, 16 di februaro 1942 |
| **Naskoloko:** | Vyatskoye (regiono Habarovsk), RSS Rusia, Sovietia |
| **Mortodato:** | 17 di decembro 2011 |
| **Mortoloko:** | Pyongyang |
| **Spozo:** | Kim Young Sook, Ko Yong-hui |
| **Profesiono:** | politikistulo |

**Kim Jong-il** (16 di februaro 1941 til 17 di decembro 2011) esis la 2ma prezidanto di Nord-Korea, guvernis de 8 di julio 1994 til 17 di decembro 2011
# Delfim Moreira

|  |
| --- |
| **Delfim Moreira da Costa Ribeiro** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Prezidanto di  Brazilia** |
| **Guvernisteso:** | de 15 di novembro 1918 til 28 di julio 1919 |
| **Precedanto:** | Venceslau Braz |
| **Sucedanto:** | Epitácio Pessoa |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 7 di novembro 1868 |
| **Naskoloko:** | Cristina, Minas Gerais |
| **Mortodato:** | 1 di julio 1920 |
| **Mortoloko:** | Santa Rita do Sapucaí, Minas Gerais |
| **Spozo:** | Francisca Ribeiro de Abreu |
| **Profesiono:** | advokato |
| **Politikala partiso:** | *Partido Republicano Mineiro* - PRM |

**Delfim Moreira da Costa Ribeiro** (1868 til1920), advokato, viceprezidanto di Rodrigues Alves (qua mortis ante di sua 2ma foyo di guvernerio), esis prezidanto di Brazilia de 1918 til 1919.
# Quintana Roo

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Quintana Roo**

|  |
| --- |
| **Stato di  Mexikia** |
|  |
| Aeral imajo pri Cancún. |
|  |  |
| **Chefurbo** | Chetumal |
| **Maxim granda urbo** | Cancún |
|  |  |
|  |
|  |  |
| **Surfaco** | 50 212 km² |
|  |  |
| **HabitantiDenseso di habitantaro** | 1 857 985 (2020) 41.6 hab./km² |
| **Guberniestro** | Mara Lezama Espinosa |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
| **Horala zono** | UTC-5 |
|  |  |
|  |  |
| **TNP (yaro)** | US$ Shablono:43591 milioni (2019) |
| **Reto** | www.qroo.gob.mx |

 |

**Quintana Roo** esas stato di Mexikia, jacanta sude de la lando, che peninsulo Yukatan. Ol esas vicina de Belize sude, Campeche weste ed Yukatan nord-weste. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis 1 857 985 habitanti. Lua tota surfaco esas 50 212 km².

## Historio

La regiono nun okuptada da Quintana Roo habitesis da populo Maya. Nun existas kelka etniala grupi e multa restaji arkeologiala, qui montras la vasteso ed importo di la regiono. En 1513, Juan Ponce de León konquistabis insulo Boriquén, la nuna Porto-Riko, e "deskovris" Florida. Antón de Alaminos, marino qua akompanis Ponce de León en sua expedicioni, kredis ke existis tereni wested de Kuba. Diego Velázquez de Cuéllar, lor guvernisto di Kuba, organizis expediciono por explorar la regiono. L'expediciono departis de Jaruco, Kuba, ye la 8ma di februaro 1517, ed ye la 1ma di marto li atingis peninsulo Yukatan.

La historio di Quintana Roo kom stato komencas en 1902, kande kreesis Federala Teritorio Quintana Roo.

## Geografio

## Referi
# Islamala kalendario

**Islamala kalendario** esas lunala, do olu repozas a fazi di Luno. Un yaro havas 12 monati, ed un monato havas sive 29 sive 30 dii. La yari esas longa de 354 dii. La kalendario e la Luno esas en sinkrono juntante dum 30-yara periodo 11 dii bixestilala en fino di yaro. La komenco-punto dil lunala yaro esas movanta e ne esas konektita kun sezoni. Unesma dio di nova yaro venas omnayare dek dii plu ante (komparante a sunala sistemo), do la ciklo duras 33 yari.

La komenco-momento di la Islamala kalendario esas la acenso di Suno ye la 15ma di julio 622 pK, kande Mohamed fugis de Mekka a Medina. Exemple, la Islamala yaro 1406 komencis dum Kristana yaro 1985 ye la 16ma di septembro.

## Le dii di la semano

* al-ahad (الأحد l'unesma), sundio
* al-ithnayn (الإثنين la duesma), lundio
* al-thalatha (الثلاثاء la triesma) mardio
* al-arba`a (الأربعاء la quaresma) merkurdio
* al-jamis (الخميس la kinesma) jovdio
* al-yuma` (الجمعة l'asemblo; dio por pregar en moskei) venerdio
* as-sabt (السبت la sepesma) saturdio