Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hanja

**Hanja** (한자, 漢字) esas la nomo di Chinana literi uzata en Korea. La pronunco exakto di *hanja* esas *hanchcha*. En Japonia on dicas kanji e en Chinia, hanzi. La pronunco di hanja inter la tre landi esas simila, ma nultempe la sama.
# Internaciona fonetikal alfabeto

Internaciona fonetik alfabeto
**Internaciona fonetikal alfabeto** (od **IFA**; Angle *International Phonetic Alphabet*, *IPA*; France *L'alphabet phonétique international*, *API*) esas fonetikal alfabeto kreita da Britaniana e Franca fonetikisti sub tutelo del Internaciona Fonetikal Asociuro, fondita en Paris dum la yaro 1886.

## L'alfabeto

Konsonanti| Loko di artikulado → | Labiala | Koronala | Dorsala | Radikala | Laringala |
| Maniero di artikulado ↓ | Bilabiala | Labiala-dentala | Dentala | Alveolala | Palatala-alveolala | Retroflexanta | Palatala | Palatala-velala | Uvulala | Faringala | Epiglotala | Glotala |
| Nazala | m | ɱ | n | ɳ | ɲ | ŋ | ɴ |  |
| Stopanta | p ·  b  | p̪ · b̪ | t · d  | ʈ · ɖ | c · ɟ | k · g | q  · ɢ |  | ʡ | ʔ |  |
| Sisanta | ɸ · β | f · v | θ · ð | s · z | ʃ · ʒ | ʂ · ʐ | ç · ʝ | x · ɣ | χ · ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h · ɦ |
| Aproximanta | β̞ | ʋ | ɹ | ɻ | j | ɰ |  |  |  |  |
| Trilanta | ʙ |  | r |  |  |  | ʀ |  | ᴙ |  |
| Frapanta | ⱱ̟ | ⱱ | ɾ | ɽ |  |  |  | ʡ̯ |  |
| Laterala-sisanta  |  | ɬ · ɮ | ꞎ | ʎ̝̊ · ʎ̝ | ʟ̝̊ · ʟ̝ |  |  |
| Laterala-aproximanta  |  | l | ɭ | ʎ | ʟ |  |  |
| Laterala-trilanta |  | ɺ | ʎ̯ | ʎ̯ | ʟ̆ |  |  |

Vokali|  | Avana |  | Intera |  | Dopa |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Klozita | i · y |  | ɨ · ʉ |  | ɯ · u |
|  |  | ɪ · ʏ |  | ʊ |  |
| Mimeza | e · ø |  | ɘ · ɵ |  | ɤ · o |
|  |  |  | ə |  |  |
| Miapertita | ɛ · œ |  | ɜ · ɞ |  | ʌ · ɔ |
|  | æ |  | ɐ |  |  |
| Apertita | a · ɶ |  |  |  | ɑ · ɒ |

Konsonanti (nepulmonala)| Kliktala | Voco-implozala | Artikulala |
| --- | --- | --- |
| ʘ | ɓ | ʼ |
| ǀ | ɗ | pʼ |
| ǃ | ʄ | ť |
| ǂ | ɠ | kʼ |
| ǁ | ʛ | sʼ |

Altra simboli| ʍ | ʡ |
| w | ɕ |
| ɥ | ʑ |
| ʜ | ɺ |
| ʢ | ɧ |

## Historio

## Ido

Ido havas 26 letri e 3 digrami, kun entote 24 diferanta foni.

| Letro di Ido | Sono di IFA |
| --- | --- |
| A, a | /a/ |
| B, b | /b/ |
| C, c | /t͡s/ |
| D, d | /d/ |
| E, e | /e/ od /ɛ/ |
| F, f | /f/ |
| G, g | /g/ |
| H, h | /h/ |
| I, i | /i/ |
| J, j | /ʒ/ |
| K, k | /k/ |
| L, l | /l/ |
| M, m | /m/ |
| N, n | /n/ |
| O, o | /o/ od /ɔ/ |
| P, p | /p/ |
| Q, q | /k/ |
| R, r | /ɾ/ |
| S, s | /s/ |
| T, t | /t/ |
| U, u | /u/ |
| V, v | /v/ |
| W, w | /w/ |
| X, x | /ks/ |
| Y, y | /j/ |
| Z, z | /z/ |
| Ch, ch | /t͡ʃ/ |
| Qu, qu | /kw/ |
| Sh, sh | /ʃ/ |

## Exemplo

Yen Patro nia en Ido ed IFA.

| IFA | Ido |
| --- | --- |
| ['pa.tɾo 'ni.a qwa 'e.sas en la 'tsie.li | Patro nia qua esas en la cieli, |
| 'vu.a 'no.mo san.ti.'ges.ez | Vua nomo santigesez; |
| 'vu.a 'ɾeg.no a.'ɾi.vez | Vua regno arivez; |
| 'vu.a 'vo.lo 'e.sez o.be.'dia.ta | Vua volo esez obediata, |
| 'qwa.le en la 'tsie.lo 'an.ke 'ta.le suɾ la 'te.ɾo | Quale en la cielo, anke (tale) sur la tero. |
| 'ni.a siŋ.'la.di 'pa.non 'do.nez 'a 'ni 'tsa.die | Nia singladi’ panon donez a ni cadie, |
| 'e ɾe.'mi.sez a ni 'ni.a de.'ba.ji | E remisez a ni nia debaji, |
| 'qwa.le 'an.ke ni ɾe.'mi.sas a 'ni.a de.'ban.ti | Quale anke ni remisas a nia debanti, |
| e ne 'duk.tez ni 'ad.en la 'ten.to | E ne duktez ni aden la tento, |
| ma lib.e.'ɾi.gez ni de lo 'ma.la] | Ma liberigez ni de lo malo. |
# Hiragana

**Hiragana** (Japone *ひらがな, ヒラガナ, 平仮名*) esas un ek du skribosistemi di skribo silabala kana (la dua es katakana). Omna signo dil *katakana* havas equvalanta signo di katakana.
# Katakana

**Katakana** (Japone *かたかな, カタカナ, 片仮名*) esas un ek du skribosistemi di skribo silabala kana (la dua es hiragana). Omna signo dil *katakana* havas equvalanta signo di hiragana.
# Pinyin-sistemo

**Pinyin-sistemo**, **Hanyu Pinyin** o **Pinyin** esas oficala sistemo di latinigo por normala e oficala Chiniana linguo en kontinentala Chinia, Taiwan e Singapur.

La Pinyin-sistemo esis developita en le 1950 kom fundo di frua sistemi di latinigo di la Chiniana. Ol divenis internaciala normo (ISO 7098) en 1982 (ad Unionita Nacioni en 1986). En yari 2002-2008 la sistemo existis en Taiwan, ma "venkis" enemikeso ad komunista Chinia, do fakte ca lando ne havas nura sistemo dil latinigado.

La sistemo egardas (per diakritika signi) tre grava traito di la Chiniana – vocotoni. Es quar tipi di li (por normala vokali: a e i o u ü A E I O U Ü):

* ā ē ī ō ū ǖ Ā Ē Ī Ō Ū Ǖ – kun \*makrono
* á é í ó ú ǘ Á É Í Ó Ú Ǘ – kun *dextra korno*
* ǎ ě ǐ ǒ ǔ ǚ Ǎ Ě Ǐ Ǒ Ǔ Ǚ – kun *hokilo*
* à è ì ò ù ǜ À È Ì Ò Ù Ǜ – kun *sinistra korno*

Simpla exemplo dil pronunco:

*
*
*
*

Plusa exempli di propra nomi en la Pinyin-sistemo: Táiwān, Běijīng, Shànghǎi, Chóngqìng, Tiānjīn, Zhào Zǐyáng, Huà Guófēng.
# Morfemo

**Morfemo** es la maxim mikra signifikanta elemento di linguo. Morfemo povas esar tota vorto (ex. "talk"), silabo (ex. "ing" en "talking") o nura litero (ex. "s" en "talks").

(Videz anke fonemo. Omna exempli del Angliana linguo.)
# Telefonilo

Anciena telefonilo.
Modelo semblanta l'unesma telefonilo developita da Alexander Graham Bell.
**Telefonilo** esas komuniko-aparato qua posibligas ke du o plusa uzeri povas konversar kande ula persono ne esas suficante proxima del altru por audar lu. Telefonilo konvertas sono, kustumale la homala voco, en elektronala signali apta por transmisado tra kabli od altra transmiso-moyeni trans longa disti, e ripleas tale signali samatempe en audebla formo ad lua uzanto. La vorto telefonilo esis aceptit en la vortaro di multa lingui. Esas derivita de Greka: *τῆλε*, *tēle*, fore e *φωνή*, *fono*, amba signifikanta *fora voco*.
# Historio di Chinia

Teritorii okupita da diversa Chiniana dinastii dum la historio.
**Chinia** esas un ek la nasko-loki di diversa kulturi homala. Ol havas tre longa historio. Yen periodi dil historio di Chinia segun Chiniana historiisti:

## Pre-historio

* c. 600.000 aK til c. 7000 aK: paleolitika periodo.
* c. 7000 aK—1600 aK: neolitika periodo.

## Monarkio

* c. 1600 aK—1100 aK: Shang-dinastio.
* c. 1600 aK—1400 aK: Zhengzhou kom chefurbo.
* c. 1400 aK—1027 aK: Anyang kom chefurbo.
* 1027 aK—770 aK: Westa Zhou.
* 770 aK—475 aK: Periodo di printempo e autuno.
* 475 aK—221 aK: Periodo di kombatanta stati.
* 221 aK—207 aK: Qin-dinastio.
* 206 aK—220 pK: Han-dinastio.
* 206 aK—24 pK: Westa Han.
* 25 pK—220 pK: Esta Han.
* 220—265: Periodo di tri rejii.
* 265—316: Westa Jin-dinastio.
* 317—420: Esta Jin-dinastio.
* 420—589: Suda dinastii.
* 386—581: Norda dinastii.
* 581—618: Sui-dinastio.
* 618—906: Tang-dinastio.
* 907—960: Periodo di kin dinastii.
* 960—1279: Song-dinastio.
* 916—1125: Liao-dinastio.
* 1115—1234: Jin-dinastio.
* 1279—1368: dinastio Yuan.
* 1368—1644: dinastio Ming.
* 1644—1912: dinastio Qing.

## Republiko

* 1912 - 1945: Republiko Chinia proklamesis, e Sun Yat-sen indikesis prezidanto ye la 12ma di marto 1912.
* 1945 - 1949: Interna milito.
* 1949 til nun : Popul-Republiko Chinia.

## Referi

* Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. *Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends.* Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00559-0 (Chapter 2: Historical Population Dynamics in China).
# Baekje

La peninsulo Koreana c. 375.
**Baekje** o **Paekche** (백제; 百濟) esis rejio qua existis de 18 aK til 660 che Koreana peninsulo. Ensemble kun Goguryeo e Silla ol esis un ek la nomizita "tri rejii de Korea".

Baekje fondesis dal rejo Onjo, la triesma filiulo del rejulo Jumong de Goguryeo. La du stati, Goguryeo e Baekje, postulis esar la sucedinti del rejio Buyeo, qua existis norde de la peninsulo Koreana de la 2ma yarcento aK til cirkume la yaro 494, an la centro di Mandjuria. Dum lua existo, Baekje alternante luktis kontre Goguryeo e Silla, e dum lua expanso ol prenis kontrolo di teritorii weste de la peninsulo, irante norte til nuna Pyongyang. Ol posible okupis teritorii en Chinia, tamen to restas kontroversa.

Baekje esis granda marala povo, e helpis expansar Buddhismo tra estal Azia, ed adportis kontinentala kulturo a Japonia. Pro la navigala habileso de lua maristi, ol surnomizesis "Fenicia de estal Azia".
# Konfuceismo

Ligna klosho, simbolo di Konfuceismo.
Internajo di Konfuceita templo che Urumqi
**Konfuceismo** esas sistemo di pensado e konduto qua originis en anciena Chinia. Multafoye deskriptita kom tradiciono, filozofio, religio, humanismala o racionala religio, formo di guvernar o simple formo di vivar, Konfuceismo evolucionis de la pose surnomizita "cent skoli di pensado", qui originis de la docadi da Chiniana filozofo Konfucius (551 aK til 479 aK).

Konfucius judikis su propra kom transmisero di kulturala valori developita dum la dinastii Xia (c. 2070 aK til 1600 aK), Shang (c. 1600 aK til 1046 aK) e Zhou (c. 1046 aK til 250 aK). Konfuceismo supresesis dum l'autoritatoza dinastio Qin (221 aK til 206 aK), ma transvivis. Dum la dinastio Han (206 aK til 220) ol itere divenis importanta ideologio.

La centrala valori di Konfuceismo esas familiala e sociala harmonio, la kompato filiala (孝, *Xiao*), *ren* (仁, "boneso"), *Lǐ* (禮 / 礼), qua esas sistemo di normi e rituali quin ula individuo mustas praktikar por divenar en harmonio kun la Cielo. Konfuceismo anke kredas en spiriti o deaji (*shen*).

## Referi
# Literaturo

**Literaturo** esas ensemblo di stiloverki (en qui preponderas la beleso di kompozo, di expreso: poezio, eloquenteso, e.c.) di yarcento, di naciono.

* Prozo
* Poezio
* Biografio
* Ido literaturo

Literaturala **jenro** esas distinta grupo o kategorio de literaturala verki kun komuna kontenajo o komuna traiti stilala. On dicernas plura jenri literaturala. La klasifiki varias segun autori, skoli, epoki e mem modi. Tamen multa autori asentas la sequanta klasifiko:

* liriko
* epiko
* dramato
* didaktiko
* oratoriko
# Flexiono

**Flexiono** esas l'ensemblo di modifiki e larjigo kapabla de esar aportita sive nominala o pronominala (deklinado), sive verbala temo (konjugado), per exprimar la precipua aspekti (gendro, nombro, persono, modo, tempo) o la funciono di vorto en la propoziciono ; ensemblo di flexita formi.
# Partikulo (gramatiko)

*Por altra termini nomizita 'Partikulo', videz Partikulo (homonimo).*
**Partikulo** esas en gramatiko vortospeco (maxim-multa-kaze kurta) nevarianta, qua uzesas por la defino di altra vorti, e ank la prepoziciono qua esas situita avan la nomo di multa familii nobela.

## Exempli di partikuli en Ido

* limitizanta: *nur*
* neganta: *no*, *ne*, *nek*
* supozanta: *ke*, *forsan*, *posible*, *probable*
* postulanta: *yes*
* questionala: *ka/kad*