Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1443

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 14ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 15ma WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 16ma yarcento |
| Yardeki:
1400a • 1410a • 1420a • 1430a • 1440a
1450a • 1460a • 1470a • 1480a • 1490a 1500a

---

 |
| Yari:
1401 • 1402 • 1403 • 1404 • 1405 1406 • 1407 • 1408 • 1409 • 1410
1411 • 1412 • 1413 • 1414 • 1415 1416 • 1417 • 1418 • 1419 • 1420
1421 • 1422 • 1423 • 1424 • 1425 1426 • 1427 • 1428 • 1429 • 1430
1431 • 1432 • 1433 • 1434 • 1435 1436 • 1437 • 1438 • 1439 • 1440
1441 • 1442 • 1443 • 1444 • 1445 1446 • 1447 • 1448 • 1449 • 1450
1451 • 1452 • 1453 • 1454 • 1455 1456 • 1457 • 1458 • 1459 • 1460
1461 • 1462 • 1463 • 1464 • 1465 1466 • 1467 • 1468 • 1469 • 1470
1471 • 1472 • 1473 • 1474 • 1475 1476 • 1477 • 1478 • 1479 • 1480
1481 • 1482 • 1483 • 1484 • 1485 1486 • 1487 • 1488 • 1489 • 1490
1491 • 1492 • 1493 • 1494 • 1495 1496 • 1497 • 1498 • 1499 • 1500 |

La yaro **1443** (MCDXLIII per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye mardio segun Juliala kalendario. Ol esis la 443ma yaro di la duesma yarmilo, la 43ma yaro di la 15ma yarcento, e la 4ma yaro di la yari 1440a.

## Eventi

### Europa

* Hungari okupas Sofiya.

## Naski

* 28ma di agosto - Rudolf Agricola, Nederlandana humanisto (m. 1485)
* 5ma di decembro - Papo Julius la 2ma (m. 1513)

## Morti
# Auckland

|  |
| --- |
|  **Auckland**  |
|  |
| Kelk imaji pri Auckland. |
| Lando: |  Nova-Zelando |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 36º50'26" S |
| Longitudo: | 174º44'24" E |
| Altitudo: | 0 til 196 m |
| Surfaco: | 559.2 km² |
| Habitanti: | 1 413 700 (2014) |
| Denseso di habitantaro: | 2,500.0 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+12 (UTC+13 dum somero) |
| **Urbestro:** | Len Brown |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.aucklandcouncil.govt.nz |

Aferala distrikto di Auckland.
**Auckland** esas la maxim granda urbo de Nova-Zelando, kun preske 1,3 milion habitanti en la metropola areo. Olu jacas norde de Norda Insulo.

La regiono di Auckland okupesis dal populo maori en 1350. Britaniani fondis la urbo ye la 18ma di septembro 1840.
# Provinco Shandong

|  |
| --- |
|  **Provinco Shāndōng**  |
| 山东省 |
| **provinco di  PR Chinia** |
|  |
|

| **Mapo** |
| --- |
| 36°24'00"N, 118°24'00"E |
| di PR Chinia |
|  |

 |
| **Generala datumi** |
| **Lando** |  PR Chinia |
| **Chef-urbo/i** | Jǐnán |
| **ISO 3166-2** | CN-SD |
| **Habitantaro** |
| **Linguo** | China |
| **Habitantaro** | 101 527 453 (2020) |
| **Denseso** | 650 hab./km² |
| **Geografio** |
| **Totala surfaco** | 157 100 km² |
| **Horala zono** | UTC+8 |
| **Oficala retosituo** | www.sd.gov.cn |

**Provinco Shandong** (pinyine **Shāndōng**) esas un de subdividuri di Chinia. Chefurbo dil regiono esas Jǐnán.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Subdividuri di PR Chinia |  |
| **Provinci**: Ānhūi **·**  Fújiàn **·**  Gānsù **·**  Guǎngdōng **·**  Hǎinán **·**  Héběi **·**  Hēilóngjiāng **·**  Hénán **·**  Húběi **·**  Húnán **·**  Jiāngsū **·**  Jiāngxī **·**  Jílín **·**  Yúnnán **·**  Gùizhōu **·**  Liáoníng **·**  Qīnghǎi **·**  Shǎnxī **·**  Shānxī **·**  Sìchuān **·**  Shāndōng **·**  Zhèjiāng **Regioni autonoma**: Guǎngxī Zhuàngzú **·**  Nèi Měnggǔ **·**  Níngxià Húizú **·**  Xīnjiāng Wéiwú’ěr **·**  Xīzàng **Urbi separita**: Běijīng **·**  Chóngqìng **·**  Shànghǎi **·**  Tiānjīn **Specala regioni administrala**: Xiānggǎng **·**  Àomén **Parto di Popul-Republiko Chinia, ma ne kontrolita da ol**: Táiwān |
# Friedrich la 2ma di Prusia

|  |
| --- |
| **Friedrich la 2ma** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Rejulo di Prusia** |
| **Guvernisteso:** | de la 31ma di mayo 1740 til la 17ma di agosto 1786 |
| **Precedanto:** | Friedrich Wilhelm la 1ma |
| **Sucedanto:** | Friedrich Wilhelm la 2ma |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 24 di januaro 1712 |
| **Naskoloko:** | Berlin, Prusia |
| **Mortodato:** | 17 di agosto 1786 |
| **Mortoloko:** | Potsdam, Prusia |
| **Spozo:** | Elisabeth Christine von Brunswick-Wolfenbüttel-Bevern |

**Friedrich la 2ma** (n. ye la 24ma di januaro 1712 til la 17ma di agosto 1786) esis rejulo di Prusia de la 31ma di mayo 1740 til la 17ma di agosto 1786.

Naskinta en Berlin, Prusia, il esis filiulo di Friedrich Wilhelm la 1ma e rejino Sophia Dorothea de Hannover. Dum ilua yuneso, ilu preferis bel-arti kam l'arto di la milito. Tamen, pos ke ilu acensis a la trono, ilu atakis e kaptis richa Austriana provinco Silezia, e pro to obtenis granda prestijo.

Friedrich la 2ma di Prusia surnomesis *Friedrich la Granda*, qua per expansiva politiko plugrandigis l'importanteso di Prusia e samatempe probis stimular l'industrio per ekonomiala moyeni. Friedrich konsideresas kom prototipo di despotismo racionala, rejo qua - quankam il adheris la principi di la Racion-epoko, admisis nur poka popul-influo.
# Julio César Turbay Ayala

|  |
| --- |
| **Julio César Turbay Ayala** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Prezidanto di  Kolumbia** |
| **Guvernisteso:** | de la 7ma di agosto 1978 til la 7ma di agosto 1982 |
| **Precedanto:** | Alfonso López Michelsen |
| **Sucedanto:** | Belisario Betancur Cuartas |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 18 di junio 1916 |
| **Naskoloko:** | Bogota, Kolumbia |
| **Mortodato:** | 13 di septembro 2005 |
| **Mortoloko:** | Bogota, Kolumbia |
| **Spozo:** | Nydia Quinpero Turbay Ámparo Canal |
| **Profesiono:** | advokato e politikistulo |
| **Politikala partiso:** | *Partido Liberal Colombiano* |

**Julio César Turbay Ayala**, advokato e politikistulo n. ye la 18ma di junio 1916 til la 13ma di septembro 2005, esis prezidanto di Kolumbia de 1978 til 1982.
# Fernando Henrique Cardoso

|  |
| --- |
| **Fernando Henrique Cardoso** |
| **{{{Originala\_nomo}}}** |
|  |
| **Prezidanto di  Brazilia** |
| **Guvernisteso:** | de la 1ma di januaro 1995 til la 31ma di decembro 2002 |
| **Precedanto:** | Itamar Franco |
| **Sucedanto:** | Luiz Inácio Lula da Silva |
| **Personal informi** |
| **Naskodato:** | 18 di junio 1931 |
| **Naskoloko:** | Rio de Janeiro, Brazilia |
| **Spozo:** | Ruth Cardoso |
| **Profesiono:** | sociologo e politikistulo |
| **Politikala partiso:** | *Partido da Social Democracia Brasileira* - PSDB |

**Fernando Henrique Cardoso**, sociologo n. ye la 18ma di junio 1931 en Rio de Janeiro, esis prezidanto di Brazilia de 1995 til 2002. Ante esir prezidanto, il esis financo-ministro dum la prezidanteso di Itamar Franco (1993-1994), e kreis *real*, la nuna Braziliana pekunio.
# 305

|  |
| --- |
| Historio > yarcento |
| 3ma yarcento WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 5ma yarcento |
| Yardeki:
300a • 310a • 320a • 330a • 340a
350a • 360a • 370a • 380a • 390a 400a

---

 |
| Yari:
301 • 302 • 303 • 304 • 305 306 • 307 • 308 • 309 • 310
311 • 312 • 313 • 314 • 315 316 • 317 • 318 • 319 • 320
321 • 322 • 323 • 324 • 325 326 • 327 • 328 • 329 • 330
331 • 332 • 333 • 334 • 335 336 • 337 • 338 • 339 • 340
341 • 342 • 343 • 344 • 345 346 • 347 • 348 • 349 • 350
351 • 352 • 353 • 354 • 355 356 • 357 • 358 • 359 • 360
361 • 362 • 363 • 364 • 365 366 • 367 • 368 • 369 • 370
371 • 372 • 373 • 374 • 375 376 • 377 • 378 • 379 • 380
381 • 382 • 383 • 384 • 385 386 • 387 • 388 • 389 • 390
391 • 392 • 393 • 394 • 395 396 • 397 • 398 • 399 • 400 |

La yaro **305** (CCCV per Romala algarismi) esis ordinara yaro komencinta ye lundio segun Juliala kalendario. Ol esis la 305ma yaro dil unesma yarmilo, la 5ma yaro di la 4ma yarcento, e la 6ma yaro di la yari 300a. Lor ol konocesis kom **yaro dil administrado da konsuli Constantius e Valerius**, o, min ofte, **yaro 1058 *Ab urbe condita. La nomo *305* uzesas por ca yaro de la Mezepoko, kande *Anno Domini* divenis la precipua formo por nomar yari.

## Eventi

### Europa

* 1ma di mayo - Imperiestro Diokletianus abdikas ed iras rezidar en palaco che urbo Salona, proxim la nuna Split, en Kroatia.
* L'arko di Galerius konstruktesas en Thesaloniki.

## Naski

## Morti
# Netflix

Emblemo di Netflix
**Netflix** esas Usana cirkumiro-firmo e film-produkterio kun chefa kontoro en Los Gatos, Kalifornia, Usa. Netflix fondesis en 1997 da Reed Hastings e Marc Randolph en Skots-Valo, Kalifornia. La chef-aktiveso di la firmo esas spekto-servo sur bazo di abono qua ofras flu-brodkasto de filmi e televizion-serii ek filmaro, inkluzite filmi produktita propra-firme.

## Historio

Netflix fondesis en 1997 en Scotts Valley, Kalifornia, da Marc Randolph e Reed Hastings. Hastings havis l'ideo komencar la firmo, pos ke il kom puniso mustis pagar sumo de 40 dolari por tro tarde retrodonar la lokacita filmo *Apollo 13*. Ye la 14ma di aprilo 1998 l'interretala pagino di Netflix esis enlinea kun 38 employati e 925 lokacebla video-filmi. Quar yari pose la firmo havas merko che la la borso di teknologio NASDAQ.

Komence la firmo-modelo di Netflix fundesis sur la senfrista lugado de DVD-i qui sendesis per posto en distingebla reda quadrata kuverti. Tam balde kam on retrosendis la DVD, Netflix sendis la sequanta DVD de listo de rezervita filmi. La nombro de DVD-i quin ulu povis havar sama-tempe dependis del abono-sorto. Pro l'augmentanta penetro dil interret-aceso de alta kapaceso di transmiso, Netflix transiris a flu-brodkasto. En januaro 2019 la firmo anke inkluzesis en *Motion Picture Association (MPA)*.
# Bandar Seri Begawan

|  |
| --- |
|  **Bandar Seri Begawan**  |
|  |
| Kelk imaji pri Bandar Seri Begawan. |
| Lando: |  Brunei |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 4°53'25" N |
| Longitudo: | 114°56'32" E |
| Altitudo: | 14 m |
| Surfaco: | 100.36 km² |
| Habitanti: | 100 700 (2007) |
| Denseso di habitantaro: | 1395 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+8 |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.municipal-bsb.gov.bn |

Komerceyi en Bandar Seri Begawan.
**Bandar Seri Begawan** esas la chef-urbo di Brunei. Segun statistiki de 2007, ol havis 100 700 habitanti. Entote ol havas 100.36 km².
# Borso

**Borso** esas loko publika ube su asemblas kurtajisti, moneto-kambiisti, e.c., por operaci komercala, financala pri valoraji (acioni, obligacioni) di qui kurso esas variiva.
# Maoismo

**Maoismo**, anke: **marxismo-leninismo-maoismo**, esas politikala tendenco qua komencis en Chinia. Ol nomesas segun la Chiniana revolucionero e partisestro Mao Zedong. La tendenco dicernas su de marxismo pro plu granda grado de populismo, plu multa kulto di personeso e plu grand influo dil armeo.

Maoismo esis la duktant ideologio en Chinia til la morto di Mao Zedong e ke Deng Xiaoping divenis partisestro di la Komunistala Partiso di Chinia.

Grupi de Maoisti ed armizita grupi ankore existas, tale quale Voyeto Lumizanta en Peru, la Komunistala Partiso di India e la Komunistala Partiso di Nepal, qua ganis l'elekti en 2008.
# Ho-Chi-Minh-urbo

|  |
| --- |
|  **Ho-Chi-Minh-urbo**  |
|  **Thành phố Hồ Chí Minh**  |
|  |
| Kelk imaji pri Ho-Chi-Minh-urbo. |
| Lando: |  Vietnam |
| **Informo:** |
| Fondita ye: | 1698 |
| Fondita da: | Nguyễn Hữu Cảnh |
| Latitudo: | 10°45'N |
| Longitudo: | 106°40'E |
| Altitudo: | 19 m |
| Surfaco: | 2061 km² |
| Habitanti: | 9 166 800 (2021) |
| Denseso di habitantaro: | 4375 hab./km² |
| Disto de Hanoi: | 1760 km |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.hochiminhcity.gov.vn |

Ho-Chi-Minh-urbo vidita de fluvio Saigon.
**Ho-Chi-Minh-urbo** (Vietnamane: *Thành phố Hồ Chí Minh*) olim **Saigon**, esas la maxim populoza urbo di Vietnam. Ol havis 9 166 800 habitanti en 2021. Lua teritorio okupas 2095,5 km². Lua metropolala regiono havas 14 milion habitanti.

Jacanta weste de la loko ube fluvio Saigon debushas an Maro di Sudala Chinia e norde del delto di Mekong, ol esis la precipua portuo di Kambodja, ante ke Vietnamani anexis la regiono dum la 17ma yarcento. Sub la nomo *Saigon*, ol divenis chef-urbo di Franca Indochinia, e pose de Sud-Vietnam.

L'urbo gastigas 76 universitati, di qui la maxim famoza esas la Nacional Universitato di Vietnam en Ho-Chi-Minh-urbo.

## Historio

L'unesma kolonieto en la regiono evas de la 4ma yarcento, epoko en qua populo Funan konstruktis templo ube nun jacas Budista templo t Phụng Sơn. Altra kolonieto, nomizita Baigaur, establisesis en la regiono dum la 11ma yarcento.

L'unesma Vietnamani arivis en la regiono en 1623, kande la familio Nguyễn permisis li establisar kolonieto en Prey Nokor, qua pose divenis urbo Saigon.

## Geografio

Ponto Phú Mỹ.
Ho-Chi-Minh-urbo okupas 2095 km², o 0,63% de la surfaco totala di Vietnam. La maxim granda disto de norde til sude esas 102 km, kontre ke la maxim granda disto de este til weste esas 47 km. Sua maxim nordala distrikto, Củ Chi, distas nur 20 km de la frontiero kun Kambodja.

La reliefo dil urbo esas kelke plana, kun mezavalora altitudo di 5 metri an lua centrala quartero. La mezavalora altitudo dil urbo esas 19 metri.

Lua klimato dil urbo esas tropikala de savano (*Aw* segun la klimatala klasifikuro da Köppen) kun alta humideso, varianta de 72% til 82% dum tota yaro. La mezavalora yarala temperaturo esas 28°C. La maxim alta temperaturi (40°C) enrejistresas en aprilo, kontre ke la maxim basa temperaturi (13,8°C) enrejistresas en januaro.

Existas du sezoni, pluvoza e sika. La pluvoza musono komencas en mayo e duras til novembro. La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1931 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 327,1 mm.

## Referi
# Televizionala serio

**Televizionala serio** esas mult-epizodala regulale montrita en televiziono programo, maxim-multa-kaze havanta determinita naraco ed esanta en determinita konvenciono (ex. di dramato, komedio, cienc-fiktiveso, hororo), e juntanta diversa konvecioni.
# Kirko di la Santa Familio, Barcelona

La baziliko di *Sagrada Familia*, en Barcelona.
**Sagrada Familia** en Eixample quartero, Barcelona, Katalunia, esas maxim granda e diferanta baziliko konceptita da Antoni Gaudí kun multa skulti.

Tre ambicioza pri ilustrar kristanismo do rikonquista ta kirko-museo esas ankore dum konstrukto pos uno yarcento.
# Java

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Java** (*Jawa* per l' Indoneziana idiomo) esas insulo qua stacas en Indiana oceano. Ol havas surfaco de 132 000 km2 ed ibe vivas 114 milioni de habitanti. Fakte, **Java** esas la maxim densoza insulo di Indonezia per 864 personi en singla km². En Java jacas la chef-urbo di Indonezia, Jakarta.
# Horlojo

Karp-horlojo
**Horlojo** esas aparato qua montras hori e minuti (e sekundi) dil diala tempo. Ol povas esar portebla en karpo o posho. Publika horlojo esas, exemple en kirko-turmo o che horlojo-butiko kom reklamo. Hemala horlojo esas exemple sur muro o tabulo. Horlojo esas uzata anke por vekigar dormanto od altre remarkigar la tempo-instanto.

|  |
| --- |
| Nun horo esas 05:57 (UTC). |

### Pri historio di horlojo

* Suno-horlojo uzesas en Babilonia c. 3000 aK.
* Sablo- o glaso-horloji uzesas en anciena Egiptia c. 1500 aK.
* Aquo-horloji uzesas en anciena Egiptia c. 1400 aK.
* Mekanik-horloji inventesas dum Mezepoko en Europa.
* Sablo-horloji populareskas en Europa dum la 15ma yarcento. Kun li, mediki mezuras pulso di veino e paroki la longeso di homilio.
* Horlojo por hemo (kun kloko-indexo) inventesis dum la yari 1360a en Italia.
* Portebla horlojo inventesis en Germania dum la yari 1510a.
* Kukulohorlojo expansis ad Europa de Schwarzwald, Germania, dum la yari 1730a.
* Portebla karp-horlojo konstruktesis unesmafoye dum la yari 1800a ma li divenis tre populara erste dum la 20ma yarcento.
* Posho-horlojo divenas populara dum la 19ma yarcento.
* Vekiganta horlojo eniris dormo-chambro ye komenco di la 20ma yarcento. Anke tempo-mezurinta horlojo tre preciza divenas uzata en sporto-areni.
* Quarco-horlojo inventesis en 1927.
* Atomoala horlojo inventesis en 1948.
* Dijitala-horlojo inventesis en 1971.
# Argono

|  |
| --- |
| **Argono** |
|  |
| **Simbolo:** | Ar |
| **Atomala nombro:** | 18 |
| **Kategorio:** | nobela gaso\* |
| **Pezo:** | 39,95±0,16 daltono |
| **Fuzotemperaturo:** | −189,34 grado Celsius |
| **Bolitemperaturo:** | −185,85 grado Celsius |
| **Rapdideso di sono:** | 813±1 metro en sekundo |
| **Deskovrinto:** | William Ramsay, John William Strutt Rayleigh |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| • |  | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • |  | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |
| • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • |

 |

**Argono** esas gaso simpla, senkolora, sensapora, senodora, qua konsistas cirkume la centimo di nia atmosfero, pluse di nobela gaso. - kemiala simbolo **Ar** ed atomala nombro 18.
# Hans Albrecht Bethe

|  |
| --- |
| **Hans Albrecht Bethe** |
|  |
| **Profesiono:** | Fizikisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Germania Usa |
| **Naskodato:** | 2 di julio 1906 |
| **Nasko-loko:** | Strasbourg,  Germana imperio (nune Francia) |
| **Mortodato:** | 6 di marto 2005 |
| **Morto-loko:** | Ithaca, Nova-York, Usa |
|  |  |

**Hans Albrecht Bethe** (1906 til 2005) esis Germanian-Usana fizikisto qua recevis la Nobel-premio pri fiziko en 1967 por stelala nukleosintezo.
# Caravaggio

|  |
| --- |
| **Caravaggio** |
|  |
| **Profesiono:** | piktisto |
|  |  |
|  |  |
| **Lando:** |  Italia |
| **Naskodato:** | 29 di septembro 1571, 1573 |
| **Nasko-loko:** | Milano, Lombardia, Italia |
| **Mortodato:** | 18 di julio 1610, 1610 |
| **Morto-loko:** | Porto Ercole, Toskania, Italia |
|  |  |

**Caravaggio** (n. **Michelangelo Merisi** ye la 29ma di septembro 1571 til la 18ma di julio 1610; pronuncez: *karavajio*), esis Italiana piktisto.
# Svalbard

Svalbard en Europa (verde obkskure).
**Svalbard** (ante 1925 konocita da lua nomo en Dana, **Spitsbergen**) esas arkipelago an l'Arktika oceano. Jacanta norde de kontinental Europa, ol jacas an la duimo de la disto inter Norda Polo e kontinentala Norvegia. Lua tota surfaco esas 61 022 km², ed ol havis 2 667 habitanti segun statistiki de 2016.

## Fotografii

* La monti Adventtoppen e Hiorthfjellet ad la fjord Adventfjorden, juste nord de Longyearbyen
* Signo de avizo por urso polar ad la nordorienta limito de Longyearbyen
* La universitata centro en Svalbard (UNIS)
# Morto

Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
**Morto** esas la definitiva halto di vivala funcioni. En biologio, esas asimilado di nutrivi, respirado, funcionado di centrala nervala sistemo. On distingas de tempala halto (hivernado, glaciigo). Ol esas sequinta di putrado di morta organismo pro agivo di bakterii o manj-kadavri.

La *celulala morto* esas la halto di fundamentala funcioni di celulo. Ol esas nominita *programeso* kande ol eventas pos la celulala programo imperas la generala halto di celulala funcioni (on parolas lore di apoptozo). La celulo povas anke mortar pro mankas nutrivi od oxo, o lezuro, provokita exemple da extera mekanika o kemiala agivo, o per uzita di propra moyeni di celulo per altra funciono ke lua iniciala en la kazo di virala infekto.

## Quale mortas on ?

La vivo dependas de la bona operaco di certa funcioni: respirado (en larja senco inkluzita oxo-distributo per sango-cirkulo), digestado, eksekreco (reni, hepato), la nervala kontrolo di organi, ec. Segun l'alteradi subisita da la celuli, to vitala funcioni esas entravita, pos haltita. To esas lore la morto pro:

* nesufisanta respirala;
* desnutriva;
* venenago, per akumulo di venena substanci kustuma filtrita ed eksekrecita da la reni e la hepato.

## Medika-legala defino

La cerebrala morto indikas la halto di elektr-encefalografika signali di humala cerebro. To esas de ta kriterio ke on
konstatas la morto di persono en legala medicino.

Ta legala defino esas importanta, nam to esas ol qua permisas agi tale ke l'organi-sustraciono per la transplantaco.
# Gemo

Exempli pri gemi:Desinistre addextre (supera lineo): turkezo, hematito, krizokolo\* ed tigr-okulo.
**Gemo** o **precoza stono** esas materio qua multa homi judikas kom precoza. Ofte oli esas kristaltra minerali, tamen lapislazulo anke judikesas kom gemo pro ke ol ne esas kristalo.
# Fer-epoko

La mondo cirkume 1000 aK. La lineo reda montras loki ube fero ja uzesas dum ca epoko.
Fer-armi de la 7ma yarcento aK, de tale nomizita "kulturo Golasecca".
**Fer-epoko** esas periodo di la historio kande homo developis quale produktar ed uzar fero por fabrikar armi ed utensili. En multa anciena socii, la teknologii e habilesi por uzar fero aparis samatempe kam altra teknologii e kulturala transformi, inkluzite plubonigo di agrokultivala tekniki, modifiki en la religio ed en la arto.

Fer-epoko venis pos tale nomizita "Bronz-epoko", tamen sua aparo variis segun la regiono studiata. La maxim anciena exempli pri metalurgio di fero konocata aparis cirkume la 12ma yarcento aK, en plura loki:

* Mez-Oriento
* Anciena India (Veda-civilizuro, de 1500 aK til cirkume 500 aK)
* Europa, dum tale nomizita arkaik-epoko Greka (1200 ak til 1100 aK).

En altra regioni Europana, l'uzo di fero komencis plu tarde, exemple central Europa komencis uzar fero erste depos la 8ma yarcento aK, ed en la nordo de Europa ol komencis uzesar erste depos la 6ma yarcento aK. En Afrika, la kulturo Nok, de Nigeria, komencis uzar fero depos la 9ma yarcento aK. Konvencione, la fino di fer-epoko judikesas kom l'epoko en ke skriburo komencis uzesar en Europa.
# Selene (mitologio)

*Selene* – deino di Luno.
**Selene** en Greka mitologio esas deino, personigo di Luno, un ek titanido.

El esis filiino di Hiperion e Teya, fratino di Helios e Eos.

Selene esis amorantino di Zeus, kun qua havis i.a. Pandia e Narkisos, ed elua konsorto esis Endimion.
# Gregoriala kalendario

Papo Gregorius la 13ma. Dum lua papeso aprobesis modifiko di la kalendario.
**Gregoriala kalendario** esas kalendario kun origino en Europa, nun oficale adoptita en la tota mondo. Ol recevis la nomo *Gregoriala* honore a la papo Gregorius la 13ma, qua iniciis ol.

## Historio

La **Juliala kalendario** esis plu longa kam la naturala yaro per 11 minuti e 14 sekundi, do en período de 128 yari la Juliala kalendario devancis la naturala yaro per un dio. Dum la koncilo di Trento, qua eventis inter 1545 e 1563, on decidis novigar la kalendario, ed en 1582 la papo Gregorius la 13ma promulgis buloletro imperanta direta transiro, en ta yaro, de la 4ma di oktobro al 15ma di oktobro.

En la Gregoriala kalendario existas min multa bisextila yari kam en la Juliala. La bisextila yari esas olti dividebla per quar, exepte la per cent dividebla yaro, qua ne esas dividebla per 400. Do 2000 esas dividebla per 400, e la yaro 2000 esis bisextila, ma la yaro 1900 ne esis bisextila, quankam 1900 esas dividebla per 4. Per la Gregoriala kalendario la difero inter kalendario-yaro e naturala yaro kreskos til un dio erste dum 3,300 yari.

### Gradopa adopto

La Gregoriala kalendario esis tre bona noviguro, ma on komencis uzar ol inerte pro religiala ed ekleziala deskonkordo. La katolika papo novigabis la kalendario, ed altri esis kontre olu. La protestanti en central Europa uzeskis la Gregoriala kalendario erste en 1700, Anglia en 1752, Suedia en 1753, Rusia pos la revoluciono en 1918. Chinia komencis uzar la Gregoriala kalendario en 1929.

En Anglia, la Gregoriala kalendario (propozita dal Papo Gregorius la 13ma en 1582) adoptesas en 1752, remplasigante la Juliala kalendario. Por sinkronigo kun altra landi en Europa qui ja adoptis la Gregoriala kalendario, plura dii esas omisata; tale, la dio pos merkurdio 2ma di septembro 1752 esas jovdio 14ma di septembro. La desaparo di 11 dii produktas desquieteso; komercisti previdas desfacilaji pri periodi stipulita en komercala kontrati; altra homi desaprobas la chanji di supozeble fixa festo-dii, o timas ke 11 dii di lia vivo esas perdata; la frazo "Retro-donez a ni nia 11 dii!" esas audata.