Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yaro

En **yaro** esas dek e du monati e 365 dii ed en omna quaresma yaro 366 dii. Nun uzesas la Gregoriala kalendario.

### januaro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### februaro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29

### marto

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### aprilo

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

### mayo

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

duesma sundio di mayo

* en Finlando: dio di matro.

### junio

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

lasta saturdio di junio

* en Finlando, Estonia, Suedia, Latvia: festodio di meza-somero (en Fina: *juhannus*, en Estoniana: *Jaanipäev*, en Sueda: *midsommar*).

### julio

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### agosto

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### septembro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

### oktobro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

### novembro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30

duesma sundio di novembro

* en Finlando: dio di patro.

### decembro

1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 -
 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 -
 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
# Aymara-linguo

| *Aymara*-linguo |
| --- |
| *Aymar aru / Jaqi aru* |
| **Parolata en:** | Bolivia, Peru, Chili |
| **Regiono:** | Sud-Amerika |
| **Quanto di parolanti:** | 2 milioni (1ma e 2ma linguo) |
| **Rango:** | 120 |
| **Klasifikuro:** | Sud-Amerikana lingui  Aru lingui    **Aymara** |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Bolivia, Peru |
| **Regulata da:** |  |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | ay |
| **ISO 639-2:** | aym |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|  Loki ube la *Aymara* parolesas. |
| **Videz anke**: – Linguaro |

La **Aymara** esas linguo parolata en Sud-Amerika.
# Lundio

*Selene* deino di la Luno.
**Lundio** esas la dio di la semano pos sundio ed ante mardio. L'origino di la vorto *lundio* esas Franciana vorto *Lundi*, qua havas origino en Latina frazo *Dies Lunae*, dio di la Luno.

Latina frazo *Dies Lunae* anke originis la vorti por lundio en altra lingui:

* Angliana *Monday* (*Moon* en Angliana signifikas luno)
* Daniana *Mandag*
* Germaniana *Montag*
* Franciana *Lundi*
* Hispaniana *Lunes*
* Kataluniana *dilluns*
* Italiana *Lunedi*
* Esperanto *Lundo*
* Galisiana *luns*

En altra lingui, le vorti povas signifikar l'unesma o la duesma dio di la semano:

* En Portugalana *segunda-feira* (la duesma dio)
* Arabiana لاثنين (al-ithnayn) (la duesma dio)
* Baska *astelehena* (l'unesma dio)
* Chiniana 星期一 (xīng qī yī) (l'unesma dio)
* Hungariana *hétfő* (l'unesma dio)
# Mardio

*Týr* dio di dueli, singla kombati, vinko e heroala glorio, identifikita kom la dio Marto di Romani.
**Mardio** esas la dio di la semano pos Lundio ed ante Merkurdio. L'origino di la vorto "Mardio" esas Franciana vorto *Mardi*, qua havas origino en Latina frazo *Dies Martis*, dio di Marto.

Latina frazo *Dies Martis* ank originis la vorti por Mardio en altra lingui:

* Hispaniana **Martes Kataluniana *Dimarts*
* Italiana *Martedi*
* Esperanto *Mardo*
* Galisiana *Martes*

La dio di Týr (*Tiwesdæg* en Ancien Angla) en altra lingui:

* Angliana **Tuesday Daniana *Tirsdag*
* Germaniana *Dienstag*

En altra lingui, le vorti povas signifikar la duesma o la triesma dio di la semano:

* En Portugalana *terça-feira* (la triesma dio)
* Hungariana *Kedd* (la duesma dio)

Lasta dio di karnavalo segun katolika tradiciono esas nomizita "grasa mardio".
# Merkurdio

Merkuro, deo di komerco e voyajeri, por Romani.
**Merkurdio** esas la dio di la semano pos mardio ed ante jovdio. L'origino di la vorto esas latina *Mercurii díes*, o dio di Merkuro. Merkuro, por Romani, esis la deo di komerco e di voyajeri. En altra latinida lingui la nomo di ta dio esas simila. Videz:

| Linguo | nomo dil dio |
| --- | --- |
| Hispaniana | *miércoles* |
| Kataluniana | *dimecres* |
| Galisiana | *mércures* |
| Franciana | *mercredi* |
| Italiana | *mercoledì* |
| Latina | *díes mercurii* |
| Rumaniana | *miercuri* |

En Angliana *Wednesday* originis de mid-Angliana *Wednesdei*, "dio di *Wōdanaz*", proto-Germana vorto por Odin. En Norvegiana, Daniana e Suediana *Onsdag* signifikas "dio di Odin". En Islandana *Miðvikudagur*, en Chekiana *středa* od en Germaniana *Mittwoch*, signifikas "dio en mezo di semano".

Katolika fidelo kun kruco di cindri en kapo.
Por katolikismo cindro-merkurdio esas unesma merkurdio pos karnavalo, konsiderata un dio por penitenci por ecesi e peki, e markizas la komenco di karesmo. En ta dio, fieli iras a kirki e recevas un kruco di cindri en lua kapi, por rimemorigar ke vivo esas transitora. Ol esas fastodio por katoliki, ma por Ortodoxa kristani la dii di penitenci komencas ja en lundio
# Venerdio

"Nasko di Venuso", pikto da Sandro Botticelli. *Dies Veneris* o dio di Venuso, esas l'origino di la vorto "Venerdio".
**Venerdio** esas la dio di la semano inter jovdio e saturdio. Ol konsideresas la 5ma o la 6ma dio di la semano.

L'origino dil nomo "Venerdio" esas Hispaniana *viernes*, Franciana *vendredi* ed Italiana *venerdì*. La tri vorti originis de latina frazo *dies Veneris*, qua signifikas "dio di Venuso" (la deino dil amo e di beleso en romana mitologio).

## Venerdio en altra lingui

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Idiomo** | **Vorto** | **Etimologio** |
| Kastiliana Latina Kataluniana Franciana Italiana Galisiana Rumaniana Asturiana Leonana Tagalog | viernes *dies Veneris* *divendres* *vendredi* *venerdì* *venres* *vineri* *vienres* *vienres* *Biyernes* | dio di Venuso |
| Germana Suediana Norvegiana Nederlandana Angliana Finlandana | *Freitag* *Fredag* *Fredag* *vrijdag* *Friday* *perjantai* | dio di *Frigg*, deino dil cielo segun Nordala mitologio, spozino di Odin |
| Hebrea Portugalana Galisiana Latina linguo (religiala) | יום ששי (Yom Shishi) *sexta-feira* *sexta feira* *feria sexta* | la 6ma dio di la semano |
# Saturdio

Statuo di Romana deo Saturno.
**Saturdio** esas la dio di la semano inter venerdio e sundio. Ol konsideresas la 7ma dio di la semano.

L'origino di la vorto "Saturdio" esas la Latina frazo *dies Saturni* (dio di Saturno), qua originis *Sæternesdæg* en Anglosaxona, e *Saturday* en Angla.

Altra lingui anke honorizas la deo o la planeto Saturno en la nomo di ta dio, exemple:

* Gaelana *an Satharn*, o *dia Sathuirn*
* Nederlandana *zaterdag*

En Skandinava landi, Saturdio esas *Lördag* o *Laurdag*, "dio por balnar su", por la Vikinga kostumo di balnar su en ta dio. La vorto por Saturdio en Skandinava lingui:

* Dana *lørdag*
* Finlandana *lauantai*
* Islandana *laugardagur*
* Norvegiana *laurdag* o *lørdag*
* Sueda *Lördag*

En ta imajo de la libro *La Biblo en imaji* da Julius Schnorr von Carolsfeld, Deo repozas sur la Tero.
En altra lingui l'origino di la vorto esas Hebrea vorto *Shabbat* ("repozo", o "dio di repozo") nam ta dio konsideresas en la Biblo la dio kande Deo repozis, pos krear l'universo. *Shabbat* esas l'origino dil anciena Greka vorto *sábbaton* ed originis la vorti por ta dio en altra lingui:

* Asturiana *sábadu*
* Aymara *sawaru*
* Franca *samedi*
* Hispana *sábado*
* Italiana *sábato*
* Kataluniana *dissabte*
* Korsikana *sabatu*
* Cheka, Slovakiana e Poloniana *sobota*
* Portugalana *sábado*

Fine, altra signifiki en altra lingui:

* Chiniana 星期六 (xīng qī liù) - la 6ma dio di la semano
* Koreana 토요일 (To-Yo-Il) - dio di la Tero
* Germana *Sonnabend* - hiero di Sundio
# Sundio

**Sundio** esas la dio di la semano inter Saturdio e Lundio. En la majoritato di Kristana religii ol esas la *Dio dil Sinioro* (Deo).

En Germana lingui ol esas la Dio dil Suno:

* Angliana *Sunday*
* Afrikansa *sondag*
* Germaniana *Sonntag*
* Islandana *sunnudagur*
* Norvegiana *søndag*
* Suediana *Söndag*

En Latina ol esas la *dies Dominicus* (Dio dil Sinioro). En Latina lingui, od altra lingui tra influi di Latina lingui, ol esas:

* Asturiana *domingu*
* Cebuana *dominggo*
* Korsikana *duménica*
* Esperanto *dimanĉo*
* Hispaniana *domingo*
* Italiana *domenica*
* Portugalana *domingo*
# Semano

Semanala kalendaro di la yaro 2019
**Semano** (Latina: *septimana*) esas periodo de sep intersequanta dii.

## Tempala skalo

La sep dii di semano esas: lundio; mardio; merkurdio; jovdio; venerdio; saturdio; sundio. Lia nomi venas del nomi di planeti o dei.

Yaro kontenas 52 semani od ulafoye 53.

## Internaciona normo

L'Internaciona Organizuro di Normizado rekomendas ke:

* lundio konsideresas kom unesma dio dil semano (normo ISO 8601);
* la semani di singla yaro numerizesas de 01 til 52 (ulafoye 53);
* la semano kun la numero 01 esas ta qua kontenas la unesma jovdio di januaro;
* Povas esar semano kun la numero 53 (ordinara yari finanta per jovdio; bisextila yari finanta per jovdio o venerdio).

## Altra signifiki

La vorto "semano" ulafoye signifikas altra periodii kontenanta kelka dii, exemple: "laborosemano", "skolosemano"... qua referas al dii okupata per ita aktivesi.
# Nokto

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

Nokto
**Nokto** esas la tempo kande loko esas ekfacinta de suno, e do obskureso (min se luno-lumo). Sur tero, ul esas nokto preske mezo di planeto sempre, e jorno en altra latero per alterneso di 24 yara.

La nokti esas korta dum sumero e longa dum vintro, maxima dum solstico, equala ad equinoxo.

[[Kategorio:Dio
# Suno

La Suno.
**Suno** (simbolo astronomiala: ), la stelo cirkum qua la Tero e l'altra planeti di la sunala sistemo jiras.

La suno esas flamanta bulo di gasi, lumifanta, segun amaso 69,5% hidrogeno, 28% helio, 2,5% karbo, nitro, oxo, sulfo, siliko, fero e magnezo entote, kun traci di altra elementi.

Lua diametro esas 1393Mm, e rotacas plu rapide ya l'equatoro (24,65 dii) kam ye la poli (34 dii). Malgre ke la suno esas tote gasa, lua disto kreas l'iluziono ke olu havas surfaco, la fotosfero.

Lua temperaturo esas 6000K, kolda kompare la sun-centro (20,000,000K) o la korono (1,000,000K).

## Sunala venti

Ye la 1ma di septembro 1859, la magnetala equilibro di Tero esis perturbata. Granda aurori boreala esis vidata, plu brilanta e plu fora de la nordala polo kam kustumale. Telegrafo-sistemi faliis; telegrafo-linei ekjetis cintili e telegrafo-papero incendiesis. Richard Carrington, Angla astronomo qua dum plura yari studiabis suno-makuli, observis ne-ordinara grupo di makuli ye ca dio; tale la relato di eventi sur la suno kun magnetala perturbi sur la tero esis unesmafoye agnoskata.

Ye la 4ma di agosto 1972, sunala vento perturbis Tero. Eventis granda flagro, ed ejekto di materio de la suno qua atingis Tero pos 14 hori, multe plu rapide kam en simila eventi. Mezurili sur Tero montris ke la magneto-sfero reaktis en komplexa maniero. Aurori boreala tre forte brilis. Komuniko-sistemi sur Tero, e kosmosondili en orbito cirkum Tero, esis perturbata. Komentesis ke, se homi esabus en spaco ye ta tempo, la radiado multe detrimentabus lia saneso. La evento esis komparata a la evento Carrington di 1859.
# Kalendario

Kalendario pri la yaro 2016, en Ido.
**Kalendario** esas sistemo per quo on povas dividar yarala tempo. Maxim mikra periodo di tempo en kalendario esas dio. Un dio esas dispozita a 24 hori (o 86.400 sekundi), quo ne esas pasabla por kosmala yaro efektigante la bezono di bixestilala dii. ordinare kalendario esas en formo di tabelo vidigante tota sistemo.

Ordinare Gregoriala kalendario esas “Mondala kalendario”. Ol uzesas en internaciona relati anke, se on uzus jemela kalendario lokala.

## Exempli

La yaro 2005 en Gregoriala kalendario korespondis partale a…

* di simio en Chiniala kalendario
* 161 en Bahá'u'lláh-kalendario
* 214/215 en Franca republikala kalendario
* 1124 en Nevariala kalendario
* 1384 en Persiala kalendario
* 1425 en Islamala kalendario
* 1721 en Koptiala kalendario
* 1925 en Indiala kalendario
* 1997 en Etiopiala kalendario
* 2004 en Japoniala kalendario
* 2061 en Nepalala kalendario
* 2547 en Budismala kalendario
* 5105 en Hinduala kalendario
* 5765 en Judala kalendario
# Sezono

**Sezono** esas singla ek la quar dividuri inter-egala di la yaro, determinita segun la quanto de tempo quan spensas Suno por irar de solstico ad equinoxo, e de equinoxo a solstico, segun la varii temperaturala qui korespondas a li.

| Sezoni dil yaro |
| --- |
| Printempo **·**  Somero **·**  Autuno **·**  Vintro‎ |
# Luno

Plena luno
**Luno** (simbolo astronomiala: ) esas l'unika naturala satelito qua cirkumjiras nia tero. Altra planeti havas anke singla luno, o luni, nome Jupitero.

Luno esas tante granda relate Tero, ke amba, Tero e Luno, ofte egardesas kom duopla planeto. Luno havas diametro di 3 476 kilometri e pezomaso equivalanta a 12,3% de Tera maso.

La jiro di luno definas la diversa speci di monato. Luno rotacas cirkum sua axo singla 27,322 dii, do la sama latero esas sempre videbla de la Tero. On kalkulas ke la Luno formacesis 4,51 miliard yari ante nun.

## Kompozuro

La Luno havas poka fero, e multa volatila materii, precipue silikati en lua kompozuro. Lua surfaco kovresas da lunala polvo, e havas monti, koliziono-krateri, surfacala strii, e planaji ek obskura bazalto nomizita plurale *maria*.

|  |
| --- |
| *Precipua artiklo: Listo pri misioni a la Luno* |
# Hebrea kalendario

Mozaiko-pavo di zodiako en 6ma yarcento sinagogo en Beit Alpha, Israel.
La **hebrea o juda kalendario** esas tradiciona kalendario de la judi. Ol sequas exakte la luno, e la suno plu ordinare. La nuna formo di la kalendario komencis en 359. Nune ol funcionas precipue kom religioza ma ne-komercala kalendario, exemple por determinar la dii di festi en Judaismo ed altri.

La 1ma di januaro 2000 segun Gregoriala kalendario esas la 23ma di tevet 5760 segun la hebrea.

**Monati:** esas 13 monati:

1. Tishrei (30 dii) (תשרי) - aproxime en septembro od oktobro
2. Heshvan (29 o 30 dii) (חשוון, anke Marjeshvan - מרחשוון) - oktobro o novembro
3. Kislev (30 o 29 dii) (כסלו) - novembro o decembro
4. Tevet (29 dii) (טבת) - decembro o januaro
5. Shevat (30 dii) (שבט) - januaro o februaro
6. Adar (29 dii) (אדר) - februaro o marto
7. Nisan (30 dii) (ניסן) - marto o aprilo
8. Iyar (29 dii) (אייר) - aprilo o mayo
9. Sivan (30 dii) (סיוון) - mayo o junio
10. Tamuz (29 dii) (תמוז) - junio o julio
11. Av (30 dii) (אב, anke Av - מנחם אב) - julio o agosto
12. Elul (29 dii) (אלול) - agosto o septembro

## Extera ligili

* Hebrea kalendario por Outlook - por chanjar dati en Outlook aden la Hebrea kalendario
* Kaluach - Hebrea civila kalendarii
# Astronomio

**Astronomio** esas cienco pri l'observo ed expliko di eventi qui esas exter Tero e lua atmosfero. Onu studias per olu l'origini, l'evoluciono, e la fizikal e kemiala propraji di exter-tera objekti, e la procedi qui relatas ici.

Astronomio esas un de la poka cienci en qua neprofesionani ankore pleas importanta rolo, partikulare pri la deskovro ed observo di kurte duranta fenomeni. Astronomio devas ne konfundesar kun astrologio, pseudocienco qua esforcas predicar la destino di ulu per sequar la jiri di cielala objekti. Quankam la du faki havas la sam origino, li esas multe diferanta: astronomio uzas ciencala metodo, kontre ke astrologio ne uzas ol.

### Artikli relatanta

* Universo
* Galaxio
* Stelo
* Planeto
* Exoplaneto
* Sunala sistemo

## Famoza astronomi

* Tycho Brahe
* Galileo Galilei
* Edwin Hubble
* Johannes Kepler
* Nikolaus Kopernikus
* Charles Messier
* Isaac Newton
* Jan Oort
* Harlow Shapley
* Fritz Zwicky

## Extera ligili

* Astronomiala Kayereto esis revueto pri astronomiaji en la linguo internaciona Ido.
# Internaciona Sistemo di Unaji

La **Internaciona Sistemo di Unaji** (abreviata **SI** de la Franca *Système international*) o **metrala sistemo** esas sistemo di mezurounaji (ensamblo de unaji pri mezuro) di qua la bazo esas metro, ed la relato inter la diferanta unaji esas la dekopligo ed la divido per dek. Ol selektesis da 1ma Generala Konfero pri Pezi ed Mezuri en Paris, ye 1889, qua naskis pro l' ideo pri serchar unika mezuro-sistemo por la tota mondo, ed tale, faciligar l' interchanji. Pos la konfero, l' unajo pri longeso esis metro, l' unajo pri kapaceso litro (Kubika decimetro) ed l' unajo pri pezo, kilogramo (La pezo di litro de aquo).
# Tropiko

**Tropiko** esas paralelo terglobala, qua en la mi-sfero *boreala* ed en la mi-sfero *australa*, separas la zono torida de la zono varmeso-temperatura.

La klimato esas karakterizata da alta temperaturo e humideso e multa pluvo dum preske tota yaro.
# Cielala sfero

**Cielala sfero**, en anciena epoki, la sfero a quo onu kredis ke omna steli esas atachita.

En moderna epoko, imaginala sfero di nedefinita ma tre granda radio sur quo, por angulala kalkuli, onu konceptas ke cielala objekti situesas.