Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dio

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

Aquo, Kuniklo e Cervo, tri ek la duadek diala simboli en la kalendario dil Azteki.
**Dio** esas tempal unajo. En l'Internaciona Sistemo di Unaji ol egalesas 24 hori, od 86 400 sekundi.

Kelka anciena kulturi evaluis la dio kom periodo inter du sunokushi. Altra kulturi evaluis ol kom la periodo inter du jornomezi (kande la suno esas en la maxim alta loko posibla en la cielo).
# Tempo

*Por altra termini nomizita 'Tempo', videz Tempo (homonimo).*

**Tempo** esas fizikala konceptajo qua permisas ordinar listo di eventi, establisante lo pasinta, lo prezenta ed lo futura. La tempo mezuresas ye sekundi segun l'internaciona sistemo pri mezuri. Tale, ni povas savar quanta tempo pasas inter du eventi.

Ni mezuras tempo segun anciena sistemo Babiloniana. Babiloniani dividis lumoza tempo di dio a 12 secioni. Un horo ne esis 60 minuti ma dekeduimo de lumoza tempo. La nombro esis 12 pro en stelo-cielo, segun Babiloniani, ank esis 12 animalo-figuri. Samamaniere tenebroza tempo di dio esis dividita a 12 secioni. Tale ni ganis dio dividinta a 24 hori. Anke yaro esas dividita a 12 secioni segun Babiloniana sistemo.

Un horo havas 60 minuti pro 60 esis santa nombro por Babiloniani. Pro to ank un minuto havas 60 sekundi. Babiloniani ne bezonis dividar minuto, ma nun un minuto esas dividita a cent parti (e tale, a plu mikra parti segun decimalo-sistemo).

L'utensilo por mezurar la tempo nomesas *horlojo*. Li kustumale uzesas dum l'ordinara vivo. Por plu preciza mezuri, existas altra artifico nomesanta *kronometro*, qua uzesas por sportala eventi e ciencala experimenti, exemple.

Per plu fizikala termini, la tempo esas la disto inter eventi alonge la quaresma axo di koordinata sistemo en spaco-tempo.
# Cinematografuro

**Cinematografuro** o **filmo** esas serio de intersequanta senmov imaji. Pro la rapideso per qua l'imaji intersequas e la pos-efekto di singla imajo sur la retino, semblas quale se oli facas kontinu e fluanta movo. Ofte anke esas sono. La produkto varias de mikra ago a granda projeto por facar longa filmo por mondovasta montro en cinemi.

Cinematograf-arto esas la toto de la produkto, la tot industrio qua relatas la produkto de filmo, inkluzante aktori, cinemi, film-festi, edc.
# Cinematografisto

**Cinematografisto** o **film-rejisoro**\* (Angle *film director* o *filmmaker*) esas persono qua certigas la direktado di produktado per audovidala verko, kustumale por cinematografo o televiziono. De cenaro, lu determinas la vidala e dramatal aspekti di filmo. Lor la turnado, lu certigas l'encenigo, l'aktori-direktado e direktas la teknikala kruo. Esas a lu a respektar l'agendo e budjeto grantita por la produktado.

Segun la termi di kontrato, lu direktas plu o min la muntado.
# Koreana linguo

| Koreana linguo |
| --- |
| 한국어 / 韓國語 hangugeo조선말 chosŏnmal |
| **Parolata en:** | Sud-Korea, Nord-Korea e altra stati |
| **Regiono:** | Azia |
| **Quanto di parolanti:** | 71 / 78 milioni (1ma e 2ma linguo) |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Estal-Azia lingui  (senparenta) |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Sud-Korea, Nord-Korea |
| **Regulata da:** | *Gungnip Gugeowon* (akademia per koreana linguo) |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | ko |
| **ISO 639-2:** | kor |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|  |
| **Videz anke**: Linguaro – Linguaro |

**Koreana** esas linguo uzata ambe en sud- e nord-Korea. Existas anke multa Koreani en Chinia (exemple en l'urbi Dandong e Shenyang), Rusia e multa landi ube Koreana enmigranti existas. Los Angeles, Vancouver, Sydney ed altra urbi havas tre multa Koreani.

Koreana linguo olim uzis nur hanja, t.e. Chiniana literi lektante kun Koreana pronunco. Exemple la vorto por Sud-Korea: Hanguk - 한국 o 韓國 en Chiniana literi. Hanguk pronuncesis *Hanguo* en la China e *Kankoku* en Japona. Fakte, 70% de la vorti en Koreana venas de Chiniana literi, ma ne nur la pronunco ma anke la gramatiko esas diferanta, e la du lingui esas tote diferanta.

Japoniana esas la linguo maxim simila a la Koreana en la mondo. La gramatiko esas S-O-V, e multa vorti esas la sama. Tamen, Koreana e Japona ne esas tante simila kam, exemple, Norvegiana e Sueda. Existis multa teorii pri la du lingui. Kelka dicas ke la du lingui esis la sama plua kam 10 000 yari ante nun, kande Japonia ne esis insulo ma parto di Azia, e mem ke dum longa tempo la vorti chanjis en la du lingui, la gramatiko ne chanjis dramatikale, e forsan esas posibla ke li esis la sama linguo. Kande on vidas la du lingui, anke bezonas savar ke en la du landi existas multa dialekti, ed anke ke li ne esis unionita lando dum la anciena tempo. Exemple, la lando *Baekje* esis amiko di *Wae*, l'anciena Japonia. Baekjae e Wae helpis l'un l'altra kontre altra landi en Korea, exemple Koguryeo.
# Rusa linguo

| Rusa linguo |
| --- |
| *русский язык* |
| **Parolata en:** | Rusia ed altra stati |
| **Regiono:** | Europa, Azia |
| **Quanto di parolanti:** | 145 milion kom unesma linguo, e plusa 110 milion kom duesma linguo. |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Indo-Europana  Baltika-Slava lingui   Slava lingui **Rusiana** |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Rusia, Bielorusia, Kazakstan, Kirgizistan, Unionita Nacioni, Ukraina (en Krimea) |
| **Regulata da:** | Rusa Akademio pri Cienci |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | ru |
| **ISO 639-2:** | rus |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|   |
| **Videz anke**: Indo-Europana linguaro – Linguaro |

L'**Rusa** esas l'oficala linguo di Rusia. Ol apartenas al estala grupo dil Slava lingui.

Ol esas la maxim difuzata linguo di Eurazia e la linguo kun la maxim granda nombro di parolanti inter la Slava lingui. Ol ank esas la maxim parolata linguo di Europa, kun 144 milion parolanti en Rusia, Ukraina e Bielorusia. Rusa esas l'okesma maxim parolata linguo de la mondo segun nativa parolanti, e la kinesma segun la quanto di parolanti, sive native, sive kom duesma linguo. Ol esas un ek la sis oficala lingui dil Unionita Nacioni.
# Tai-linguo

| Tai linguo |
| --- |
| *ภาษาไทย / phasa thai* |
| **Parolata en:** | Tailando |
| **Regiono:** | Azia |
| **Quanto di parolanti:** | 60-65 milioni (1ma e 2ma linguo) |
| **Rango:** |  |
| **Klasifikuro:** | Tai-Kadai lingui  Kam-Tai lingui   Tai |
| Oficala stando |
| **Oficala linguo en:** | Tailando |
| **Regulata da:** | Rejala Instituto di Tai Linguo |
| Kodexi |
| **ISO 639-1:** | th |
| **ISO 639-2:** | tha |
| **ISO 639-3:** | {{{Iso3}}} |
|   |
| **Videz anke**: – Linguaro |

**Tai** esas kam-tai linguo parolata en Tailando.
# Busan

|  |
| --- |
|  **Busan**  |
|  |
| Kelk imaji pri Busan. |
|  |
| Blazono |
| Lando: |  Sud-Korea |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 35°10'N |
| Longitudo: | 129°04'E |
| Surfaco: | 767,35 km² |
| Habitanti: | 3 411 829 (2020) |
| Denseso di habitantaro: | 4400 hab./km² |
| Disto de Seoul: | 401 km |
| **Horala zono:** | UTC+9 |
| **Urbestro:** | Park Heong-joon |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.busan.go.kr |

Portuo di Busan.
**Busan**, olim konocita kom **Pusan** e nun oficale **Metropolala Urbo Busan** esas la duesma maxim grand urbo di Sud-Korea, dop Seoul. Segun statistiki de 2020, ol havis 3 411 829 habitanti. Lua tota surfaco esas 767,35 km².

Busan distas 314 km de Seoul ma nur 214 km de Fukuoka, en Japonia, e personi en Busan parolas la Koreana kun achento simila a Japoniana. Same, personi en Fukuoka, Japonia, parolas la Japoniana kun achento simila a Koreana.

Busan esas plu varma kam Seoul, e havas la maxim granda filmo-produktado en Korea. Lua portuo esas la maxim granda de Sud-Korea, e la 9ma maxim importanta de la mondo. L'urbo esas centro por internaciona konventi, exemple la renkontro di ASEAN en 2005. Ol anke gastigas diversa universitati, exemple l'Internaciona Universitato pri Eduko di Busan, fondita en 1946.

## Geografio

Ponto *Gwangnan*, en Busan.
Busan jacas an la maxim sudala punto di Koreana peninsulo, distanta 314 km sude de Seoul. Basa monti cirkondas ol norde ed weste, e la maro cirkondas ol sude ed este. La delto di fluvio Nakdong jacas weste del urbo. Lua maxim alta punto esas monto Geumjeongsan, kun 801,5 metri super la marala nivelo.

La klimato di Busan esas kolda versiono dil klimato humida subtropikala (*Cfa* segun klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 3,6°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 26,1°C. Dii multe varma o multe kolda esas multe rara. La maxim alta temperaturo enrejistrita en lua historio esis 37,3°C, en 2016, kontre ke la maxim kolda temperaturo enrejistrita esis −14,0°C, ye la 13ma di januaro 1915.

La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 1576,7 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 326,8 mm.

## Turismo

Plajo Gwangalli.
Busan surnomizesis "somera chef-urbo di Korea", nam ol atraktas turisti de multa loki di la lando por sua 6 plaji. Vicina a plajo Haeundae, la maxim famoza dil urbo, existas larja trotuaro e luxoza hoteli. Diversa kafeerii, drinkerii e restorerii existas alonge plajo Gwangalli.

## Referi
# Hangul

Hangul (한글) esas la nomo por la skribo-sistemo en Sud-Korea e Nord-Korea. Hangul kreesis dum la regno di Rejo Sejong (세종), ma por longa tempo hangeul uzesis nur da povri, e personi qui ne havis alta edukado. La hanja (Chiniana letri) plu prizesis, e pos la komenco di la regulo dil Japoniana Imperio, la edukado di hangeul populareskis. Nuntempe omna Koreani savas hangeul, ma pro la edukado nur en Hangul yuna Koreani havas problemi lektar Chiniana letri qui aparas an anciena jurnali e libri.

#### Jamo

| Litero | Hangeuk | Choseon |
| --- | --- | --- |
| ㄱ | *giyeok* (기역) | *gieuk* (기윽) |
| ㄴ | *nieun* (니은) |
| ㄷ | *digeut* (디귿) | *dieut* (디읃) |
| ㄹ | *rieul* (리을) |
| ㅁ | *mieum* (미음) |
| ㅂ | *bieup* (비읍) |
| ㅅ | *siot* (시옷) | *sieut* (시읏) |
| ㅇ | *ieung* (이응) |
| ㅈ | *jieut* (지읒) |
| ㅊ | *chieut* (치읓) |
| ㅋ | *kieuk* (키읔) |
| ㅌ | *tieut* (티읕) |
| ㅍ | *pieup* (피읖) |
| ㅎ | *hieut* (히읗) |

Jamo

| Litero | Hangeuk | Choseon |
| --- | --- | --- |
| ㄲ | *ssanggiyeok* (쌍기역) | *doengieuk* (된기윽) |
| ㄸ | *ssangdigeut* (쌍디귿) | *doendieut* (된디읃) |
| ㅃ | *ssangbieup* (쌍비읍) | *doenbieup* (된비읍) |
| ㅆ | *ssangsiot* (쌍시옷) | *doensieut* (된시읏) |
| ㅉ | *ssangjieut* (쌍지읒) | *doenjieut* (된지읒) |

## 218 literi en hangul

Yen la listo di 218 literi qua aparas en hangul. Ol esas la sama kam a-z en dicionarii en lingui qui uzis la Latina alfabeto; tamen, singla litero ne esas litero quon la lernanto mustas memorigar, ma literi kreita kun la sistemo di hangul segun sua regli.

* 감 갓 개 걸 겉 결 겹 골 국 굴 근 글 길 김 깨 꼴 꽃 꽝 꿀 꿈 꿩 끼 나 날 남 낫 낮 낯 너 넋
* 널 넷 녹 논 놈 놉 놋 눈 뉘 님 다 달 닭 담 닻 대 더 덤 덧 덫 도 돈 돌 돛 되 둑 둘 들 딸 땅
* 똥 마 맏 말 맛 매 멋 멍 멱 몇 모 목 몸 못 뫼 묘 묵 물 뭇 뭍 밀 박 밖 발 밤 밥 밭 배 밸 뱀
* 벌 범 벗 벚 베 벼 별 볼 봄 북 불 붓 비 빗 빚 빛 빵 뻘 뼈 뽕 삯 살 삵 삶 삼 삽 새 샘 설 섬
* 섶 셋 소 속 손 솔 솜 솥 쇠 수 술 숨 숯 쉰 실 싹 쌀 쌈 쑥 씨 씹 악 안 알 암 애 얼 열 온 올
* 옴 옷 옻 욕 움 윷 이 일 입 잎 자 잘 잠 잣 장 재 저 절 점 접 젖 조 좀 좆 죽 줄 줌 중 쥐 짐
* 집 짓 징 짚 찜 참 철 첫 초 춤 칡 침 칼 코 콩 쾅 털 파 팔 팥 펑 퐁 풀 품 피 한 해 헉 헌 헛
* 혀 혹 홉 활 흙 흠 흥 힘
# Gwangju

|  |
| --- |
|  **Gwangju**  |
|  |
| Edifici en Gwangju. |
| Lando: |  Sud-Korea |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 35°10'N |
| Longitudo: | 126°55'E |
| Surfaco: | 501,24 km² |
| Habitanti: | 1 477 780 (2014) |
| Denseso di habitantaro: | 2900 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+9 |
| **Mapo:** |
|  |

**Gwangju** esas la 6ma maxim populoza urbo di Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2014, ol havis 1 477 780 habitanti. Lua tota surfaco esas 501,24 km².

Ol jacas proxim la Flava Maro (on dicas "Westa Maro" en Korea). Gwangju jacas en la nuna provinco Jeolla-namdo, ube existis, til la 7ma yarcento, la rejio Baekje.
# Ulsan

|  |
| --- |
|  **Ulsan**  |
| Moderna edifici en Ulsan. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Sud-Korea |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 35°33' N |
| Longitudo: | 129°19' E |
| Surfaco: | 1057,31 km² |
| Habitanti: | 1 111 707 (2022) |
| Denseso di habitantaro: | 1100 hab./km² |
| Disto de Seoul: | 398,6 km |
| **Horala zono:** | UTC+9 |
| **Urbestro:** | Kim Gi-hyeon |
| **Mapo:** |
|  |

**Ulsan** (울산 광역시, 蔚山廣域市), oficale **Metropolala Urbo Ulsan** esas granda urbo en Sud-Korea proxim urbo Busan, jacanta sud-este de la lando. Segun statistiki de 2022, ol havis 1 111 707 habitanti. Ol esas un ek la 7 metropolala urbi di Sud-Korea.

Ulsan esas importanta industriala urbo, e la maxim granda fabrikerio di automobili de la mondo, apartenanta a Hyundai Motor Company, jacas ibe. Ol ank esas importanta marala portuo.

## Referi
# Daejon

|  |
| --- |
|  **Daejon**  |
|  |
| Kelk imaji pri Daejon. |
| Lando: |  Sud-Korea |
| **Informo:** |
| Latitudo: | 36°21'04" N |
| Longitudo: | 127°23'06" E |
| Surfaco: | 539,85 km² |
| Habitanti: | 1 508 120 (2019) |
| Denseso di habitantaro: | 2800 hab./km² |
| **Horala zono:** | UTC+9 |
| **Urbestro:** | Heo Tae-jeong |
| **Mapo:** |
|  |
| Oficala retosituo: |
| www.daejeon.go.kr |

Ferovoyala staciono di Daejon
**Daejon** (대전, 大田, signifikante 'granda agro') esas la 5ma maxim populoza urbo di Sud-Korea. Segun statistiki dil yaro 2019, ol havis 1 508 120 habitanti. Lua tota surfaco esas 539,85 km².

L'urbo distas 154 km de Seoul. En Daejon existas multa teknologiala industrii ed anke la teknologiala centro KARI.

L'anciena nomo di Daejon esis *Hanbat* (한밭), e ante ke la choseo konstruktesis, la regiono konsistis precipue ek agri e ruro.

### Referi