Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aborto

**Aborto** esas l'interupto di gravideso sive per eskarto, sive per ekpulso di embriono o feto. Aborti povas eventar spontane en 30% o mem 40% de la gravidesi. **Abortigo** esas kande l'interupto di la gravideso ne esas spontana.

En multa kazi, intencata agadi facesas por produktar abortigi, exemple per uzo di medikamenti o kirurgii. Kande ol facesas nekorekte, la vivo di la matro povas pozesar en risko. On kalkulas ke omnayare facesas 56 milion aborti en tota mondo, di qui cirkume 45% en nesekura standi, nome en subdevelopita landi. La legaro di kelka landi judikas abortigo kom nelegala en irga cirkonstanci, kontre ke altri permisas abortigi en diferanta situacioni segun singla legaro, exemple kande la gravideso eventas pro violaco.

## Referi
# Morfino

Kemiala strukturo di morfino.
Morfino uzebla kom anesteziivo.
**Morfino** esas analgeziiva alkaloido obtenebla de opiumo, havanta kemiala formulo C17 N19 NO3 H2O. Ol esas narkotigivo tre efektiva, qua agas direte en la centrala nervaro, ed uzesas medicinale de l'Antiqueso, por mingravigar fizikala sufri. Morfino esas la maxim abundanta alkaloido existanta en l'opiumo (11% til 16%).

Morfino uzesas kom anesteziivo e por traktar kronika dolori. Tamen, ol esas drogo danjeroza pro viciizar facile homala organismo e krear dependo, sive por diminutar kordiala e respirala ritmo, quo povas produktar la morto.
# Leono (mamifero)

|  |
| --- |
| **Leono**  |
|  |
| Lacanta leono (*P. leo*) en Namibia. |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | Animalaro |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mamifero |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | Karnivoro |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Felidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  Panthera  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  Panthera leo  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Leono** (*Panthera leo*) esas granda karnivora felino (mamifero). Existas diversa subspeci leona, ma on kustumale uzas nur du termini, "Afrikana leono" ed "Aziana leono".

L'adulta maskulo, facila rikonocebla a lua importanta krinaro, povas atingar pezo di 225 kg, dum ke la femina adulto, plu mikra, atingas mezavalore 150 kg.
# Nova-Guinea

**Nova-Guinea** o **Nova Guinea** esas la maxim grand insulo di la mondo, pos Grenlando e jacas norde de Australia en la Pacifiko. Ol apartenas a la kontinento di Oceania. La westala parto divenis Indonezia en 1963 pos esir Nederlandana teritorio (Nederlandana Nova-Guinea). L'estala parto esas nedependant e nomesas Papua-Nova Guinea.
# Tundro

Regioni kovrata da tundro
Tundro en Siberia dum somero.
**Tundro** esas tipo di biomo ube la kresko di arbori impedesas da basa temperaturi e kurta kresko-sezoni. La vorto venas de la Rusa тундра (*tundra*, "sen-arbora areo"). Existas tri tipi di tundro: Arktika tundro (la maxim vasta), Antarktika tundro ed Alpala tundro. En ca regiono nur kreskas pigmea herbi, likeni e muski. Ol esas la maxim kolda biomo ube on povas trovar planti.

En norda misfero, tundro trovesas en Rusia, Islando, Finlando, Grenlando, Kanada, ed Alaska. Ibe, la regiono inter tundro e taigo nomizesas "lineo di arbori".

| Geografiala formi |
| --- |
| Arkipelago • Atolo • Bayo • Delto • Dezerto • Duno • Estuario • Fluvio • Fonto • Fyordo • Geizero • Glaciero • Gulfo • Insulo • Istmo • Kabo • Kaverno • Klifo • Kolino • Kontinento • Lago • Laguno • Maro • Marsho • Monto • Oceano • Peninsulo • Planajo • Prato • Ravinego • Savano • Stepo • Stretajo (marala) • Tundro • Valo • Volkano |
# Arboral animalo

Leopardo sur arboro
**Arboral animalo** esas animalo qua vivas o movas sur arbori. Ol adaptesis a movar o vivar sur arbori. Exempli esas leopardo, uceli, simii, edc.
# Granda Planaji

La **Granda Planaji** (Angle: *Great Plains*) esas l'enorma regiono de herbaro di Nord-Amerika, cirkume inter la Misisipi e la Rokoza Monti. Til 1870 ol nomesis sur la mapi Usana: Grand Amerikana Dezerto. Pro l'invento di la stala plugilo e pik-filo kom fenco la regiono povis esar kultivata. Hodie on ibe trovas grandega farmeyi e edukado, talanomizita "ranches".
# Chinchilo

**Chinchilo** e kuzo viscacho esas mikra, krepuskala rodero nativa de Andi, en Sud-Amerika.

Li esas kapabla pri saltar 1 metro, e tre habila kun la du avana gambi. Lia furo judikesas kom la maxim delikata de la mondo. Chinchili devas reguloze balnar su en polvo o volkanala cindro, por deprenar oleo e humideso.

## Speci

* *Chinchilla brevicaudata* (Waterhouse, 1848)
* *Chinchilla lanigera* (Molina, 1782)
# Rato

Vincent van Gogh (1884)
**Rato** esas mikra (infra 500 g) rodero do precipua raso esas bruna *Rattus norvegicus* ed en agro, nigra *Rattus rattus*.

Tre genitema esas maxim uzita en laboratorio ma anke kom dorloto.
# Atolo Midway

L'atolo Midway.
**Midway** esas atolo en Pacifiko, jacanta cirkume 1/3 del aerala disto inter Honolulu e Tokyo, ye 28°12' N e 177°21'W. Lua tota surfaco esas 6,2 km². Ol jacas 269 km este del internaciona dato-lineo. Ol konsistas ek un rifo, du precipua insuli (insulo Sand, kun 4,86 km², ed Estal Insulo, kun 1,35 km²) e mikra insuleti. Geografiale ol esas parto del Havayiana arkipelago, ma politikale ol ne apartenas ad Havayi.

Albatrosi en Midway.
L'atolo divenis famoza pro la batalio di Midway, dum la Duesma mondomilito, kande Usa unesmafoye vinkis Japonia. L'atolo ne havas ennaskinta habitanti. Nur Usana militisti habitas l'atolo, ofte dum kurta periodi, en l'insulo Sand. L'unika permananta habitanti esas uceli, exemple albatrosi. Malgre ke l'insuli esas refujeyo por sovaja vivo, lua uceli esas kontaminata per plombo, qua uzesis en pigmenti di farbi en militarala edifici. En septembro 2010, Usana guvernerio anuncis programo por eliminar ta kontaminado.

|  |
| --- |
| **Landi e teritorii en Oceania** |
| Atolo Johnston | Atolo Midway | Australia | Estal Timor| Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Insulo Baker | Insuli Cook | Insulo Howland | Insulo Jarvis | Insulo Wake | Insuli Marshall | Insuli Salomon | Kingman Rifo | Kiribati | Federita Stati di Mikronezia | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk | Norda Mariani | Palau | Palmyra | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Tokelau | Tonga | Tuvalu | Usana Samoa | Vanuatu | Wallis e Futuna |
# Imperio Inkao

L'imperio Inkao en la mondo.
Manco Cápac, Inkao imperiestro.
**Inkao imperio** (Quechua *Tawantinsuyu*, "quar parti unioninta") esis la maxim granda imperio di Amerika ante l'arivo dil Europani. Lua administrala centro esis Cuzco. Lua tota surfaco en 1527 esis aproxime 2 milion km², lor habitita da cirkume 10 milion personi.

De 1438 til 1533, Inkai konquestis vasta arei del westo di Sud-Amerika, centrita en Andiana regiono. En sua maxima ampleso, l'imperio okupis regioni de la nuna Chili, Peru, nord-westal Arjentinia, Bolivia, Equador e la sudo di Kolumbia. Li developis monumental arkitekturo, nome uzanta petri, kreis vasta sistemo di chosei, elaboris tenua texaro, e domestikigis lamao. L'imperio anke funcionis larje sen pekuniala sistemo, e malgre konocar ed uzar oro, kupro e bronzo, l'inkai ne konocis fero.
# Cuzco

|  |
| --- |
|  **Cuzco**  |
|  |
| Kelk imaji pri Cuzco. |
|  |  |
| Standardo | Blazono |
| Lando: |  Peru |
| **Informo:** |
| Fondita ye: | 1197 |
| Latitudo: | 13°31'06" S |
| Longitudo: | 71°58'41" W |
| Altitudo: | 3.399 m |
| Surfaco: | 385,1 km² |
| Habitanti: | 437 538 (2017) |
| Denseso di habitantaro: | 1136,16 hab./km² |
| Disto de Lima: | 1105 km |
| **Horala zono:** | UTC-5 |
| **Urbestro:** | Luis Pantoja Calvo |
| **• Cuzco** |
| Oficala retosituo: |
|  |

Placo *Plaza de Armas* e monumento homajanta l'"Inkao" (rejo).
**Cuzco** esas urbo en Peru, jacanta este del Andi. Segun statistiki de 2017, ol havis 437 538 habitanti. Lua tota surfaco esas 385,1 km².

Ante la kolonial epoko, ol esis la chef-urbo dil imperio Inkao de la 13ma til la 15ma yarcento. En 1983, l'urbo deklaresis da UNESKO "Mondala Patrimonio di la Homaro". Ol divenis importanta turismala destino, ed atraktas plu kam 2 milion viziteri omnayare.
# Genetiko

DNA, la molekulala bazo di la heredo. Omna brino di DNA es kateno di nukleotidi, parigata l'una l'altra en la centro, por formacar quo semblas "skalogradi" en tordita skalo.
**Genetiko** es la fako di biologio qua studias quale la geni transmisesas de genitoro a filio, e la heredo di traiti en animali e planti, sive tra sexuala riprodukto, sive tra autogameso.

Genetiko subdividesas en plura specala faki:

**klasika genetiko** koncernas heredo di genitorala traiti en planti ed animali.

**citogenetiko** koncernas la celulala bazo di la genetiko.

**mikrobala genetiko** koncernas heredo en mikroorganismi\*.

**molekulala genetiko** koncernas la biokemiala bazo di heredo.

**homala genetiko** koncernas la heredo di traiti di social e medicinal importo che homi.
# Onkologio

Radiografuro de mami normala (sinistra) e portanta kancero (indikita per flechi).
**Onkologio** esas fako de medicino qua traktas la prevento, diagnozo e kuraco di kancero. L'etimologial origino di ca vorto esas Greka vorti ὄγκος (*óngkos*, signifikante "kargajo", "maso") e λόγος (*logos*, signifikante "studio").

La quanto di personi qui transvivas kancero augmentis pro tri kauzi: augmento di prevento, inkluzite per kampanii kontre konsumo di tabako, plubonigo di prekoca diagnozi, e plubonigo di terapii.

## Referi
# Celulala biologio

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Citologio** o **celulala biologio** esas parto di histologio di qua la studio-temo esas celuli, de la vidpunti konstituceso, morfologio ed evoluciono.
# Imunologio

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ta artiklo esas klada. Se tu konocas la temo dil artiklo, tu povas helpar ni plugrandiganta ol.* |

**Imunologio** esas brancho di biomedicinala cienco qua kovras la studio di omna aspekti di imunologiala sistemo en tota organismi.