Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fosilo

Kompleta skeleto fosiligita di felino *Smilodon fatalis*.
Fosilo de trilobito, extingita artropodo.
**Fosilo** (de Latina *fossĭlis*, signifikanta "obtenita per exkavo") esas restaji od indici di agado de vivinta organismi. Ca restaji, konservita en sedimentala roki, povis subisir transformi en lia kompozuro, o deformuri.

La cienco qua studias fosili esas paleontologio. Ja dum la prehistorio homi renkontris fosili, restaji di vivinta enti (planti od animali) petrigita da minerali en kontakto kun li. Ca minerali remplasis parti de ca enti, e konservis lia formo.

Primitiva homi judikis fosili kom magiala kozi. Erste dum la 19ma yarcento, Britaniana geologo Charles Lyell definis fosili kom restaji di organismi qui vivis dum pasinta eri.
# Tigro

|  |
| --- |
| **Tigro**  |
|  |
| Bengal tigro (*P. tigris tigris*) en India. |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | Animalaro |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mamifero |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | Karnivoro |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Felidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  Panthera  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  Panthera tigris  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Tigro** (*Panthera tigris*) esas noktala maxim granda felido di qua la pilaro esas strioza e makuletoza.

Vivas este de Azia, nome India, Myanmar, Kambodja, Tailando, Popul-Republiko Chinia, parto di Indonezia, e extrem-este di Rusia.

Historiala loki ube tigri vivis (en flava), e vivas nun (verda).
Ol manjas cirkume 10 kg di karno omnadie.

On existas nune 6 sub-speci di tigri:

* *P. t. bengalensis* (Bengal tigro)

*P. t. corbetti* (Indochiniana tigro)
*Panthera tigris jacksoni* (Malayana tigro)
*P. t. sumatrae* (Tigro di Sumatra)
*Panthera tigris altaica* (Siberiana tigro)
*Panthera tigris amoyensis* (Chiniana tigro).
# Agutio

|  |
| --- |
| **Agutio**  |
|  |
| Dasyprocta leporina |
| **Konservo-stando** |
| [[Arkivo:{{{Konservo\_stando}}}|200px]] |
| **Ciencala klasifikuro di speci** |
| **Rejio:** | Animalaro |
| **Bifurkeyo:** | Chordata |
| Klado: | {{{Klado}}} |
| **Klaso:** | Mamifero |
| **Subklaso:** | {{{Subklaso}}} |
| **Rango:** | Rodero |
| **Subrango:** | {{{Subrango}}} |
| **Familio:** | Dasyproctidae |
| **Subfamilio:** | {{{Subfamilio}}} |
| **Tribuo:** |  {{{Tribuo}}}  |
|  | ({{{Tribuo\_da}}}, [[{{{Tribuo\_yaro}}}]]) |
| **Genero:** |  Dasyprocta  |
|  | ({{{Genero\_da}}}, [[{{{Genero\_yaro}}}]]) |
| **Speco:** |  |
|  | ({{{Speco\_da}}}, [[{{{Speco\_yaro}}}]]) |
| **Binomiala nomo** |
|  {{{Binomiala\_nomo}}}  |
| ({{{Nomo\_da}}}, [[{{{Nomo\_yaro}}}]]) |
| [[Arkivo:{{{Mapo}}}|200px]] |
| {{{Expliko\_di\_mapo}}} |

**Agutio** (*Dasyprocta*) habitas en centrala e nordala Sud-Amerika. Ol esas parento kun kobayo e semblas sate simila, ma kun plu longa gambi.

Agutio havas kin avana e tri pose ped-fingri; l'unesma ped-fingro esas tre mikra. La kaudo esas tre kurta o neexista. Agutio povas plugrandeskar til 60 cm en longeso e 4 kg en peso. Ol aktivas su dum jorno.

Kande nutrivas, agutio sidas sur lua pose gambi e tenas manjajo inter lua avan pedi. Ol nutrivas kun frukto ed altra parto di planti. Kelkafoye ol povas facar domajo a sukrokano e banano plantacerio.
# Ultreviolea radiaco

**Ultreviolea** esas elektromagnetika radiaco di onlongeso inter 0,1nm til 380nm.

Malgre ke ol esas 3% dil energio radiata da suno, maxim multa quo atingas tero esas ekfiltrata dal atmosferala oxigeno (oxo) ed ozono, to quo protektas vivanti sur la surfaco kontre domajo dal ultreviolea lumo.

Videz anke infrereda radiaco.
# Karbohidrato

Molekulo di laktozo, sukro fondata en lakto.
**Karbohidrato** esas organika kompozajo kun empirika formulo C*m*(H2O)*n*, c.e. ol konsistas ek karbo, hidrogeno ed oxo. Ta vorto ordinare uzesas en biokemio kom sinonimo di **sakarido**.

Karbohidrati dividesas en quar kemiala grupi: monosakaridi, disakaridi, oligosakaridi e polisakaridi. Ordinare monosakaridi e disakaridi nomizesas sukri.
# Gliro

**Gliro** esas mikra griza rodero (15 til 20 cm por 100 til 250 g) qua vivas precipua dum nokto e manjas frukto, bero ed insekto.

Gliro hivernas (vekas breve por manjar kelka provizuro).
# Nepotismo

**Nepotismo** esas :

* (historio eklez.) favoro quan juis, lor ula papi, la nevi e parenti di ilci.
* trouzo, da oficiero, di sua povo por promocar neyusta sua familiani o protektati.